Bảo tàng Văn hoá các dân tộc Việt Nam

Là một công trình kiến trúc đặc sắc, ra đời trong bối cảnh lịch sử đặc biệt, Bảo tàng Văn hoá các dân tộc Việt Nam qua những thăng trầm thời gian vẫn chứng tỏ giá trị của mình, xứng đáng là di sản kiến trúc của một thời.

Mô hình tổng thể công trình

 

Từ Bảo tàng Việt Bắc...
Bảo tàng Văn hoá các dân tộc Việt Nam nằm ở trung tâm tỉnh Thái Nguyên, một mảnh đất lịch sử, thủ phủ khu tự trị Việt Bắc xưa; nơi được mệnh danh là “thủ đô Việt Bắc”, “thủ đô gió ngàn”. Được xây dựng từ năm 1960 trong hoàn cảnh “vừa chiến đấu, vừa kiến thiết” với vô vàn những khó khăn, nhưng công trình với tên gọi ban đầu là Bảo tàng Việt Bắc vẫn là một kiến trúc toả sáng với những giá trị không bị tàn phai theo năm tháng. 
Bảo tàng Việt Bắc - vào thời điểm xây dựng là công trình văn hoá có quy mô lớn nhất miền Bắc, khi đất nước chưa thống nhất. Công trình được xây dựng với chức năng - nhiệm vụ lưu trữ, bảo tồn, trưng bày hiện vật, tài liệu cho mục đích nghiên cứu khoa học và giáo dục truyền thống văn hoá, lịch sử đấu tranh cách mạng của nhân dân các dân tộc Việt Bắc. Bảo tàng Việt Bắc hoàn thành xây dựng và khai trương năm 1962.

 

Mặt đứng chính công trình - kiến trúc mang phong cách đương đại

 

Chi tiết trang trí ngoại thất trên lan can thang, bồn hoa

 

Mặt bên công trình với khối hành lang nối liền khối trưng bày

 

Năm 1976, sau ngày đất nước thống nhất, khu tự trị Việt Bắc giải thể, Bảo tàng Việt Bắc được chuyển về cho Bộ Văn hoá - Thông tin (nay là Bộ Văn hoá - Thể thao - Du lịch) quản lý và chuyển hướng hoạt động, từ bảo tàng tổng hợp địa phương sang bảo tàng chuyên ngành về văn hoá dân tộc ở phạm vi toàn quốc. Tháng 3.1990, Bộ trưởng Bộ Văn hoá - Thông tin đã ký quyết định phê duyệt, đổi tên Bảo tàng Việt Bắc thành Bảo tàng Văn hoá các dân tộc Việt Nam. Đây là 1 trong 7 bảo tàng quốc gia Việt Nam và điều thú vị là công trình lại không nằm ở thủ đô hay thành phố lớn.
Hiện nay, Bảo tàng Văn hoá các dân tộc Việt Nam là một trong hai trung tâm nghiên cứu khoa học, lưu trữ tư liệu, trưng bày về dân tộc học lớn nhất Việt Nam (cùng với Bảo tàng Dân tộc học ở thủ đô Hà Nội). 

 

 

 

 

Những góc nhìn ở sân trong và hành lang nối các khối trưng bày

 

Di sản kiến trúc của một thời
Bảo tàng Việt Bắc (tên gọi ban đầu) là tác phẩm của kiến trúc sư Hoàng Như Tiếp. Công trình toạ lạc trên một quả đồi thấp bên sông Cầu với khuôn viên rộng xấp xỉ 40.000m2; và vì thế có được thế mạnh chế ngự không gian, nổi bật. Kiến trúc công trình là một tổ hợp khối liên hoàn, trong đó có 3 khối trưng bày chính nằm song song theo chiều ngang và kết nối với nhau qua hệ thống hành lang dọc, tạo nên những sân trong. Công trình có hình thức đối xứng, mặt đứng chính có nét tương đồng với nhiều công trình trụ sở, hành chính xây dựng trong thời kỳ này với hàng cột vươn cao đỡ mái và các đường nét, hình khối chuẩn mực, chân phương, khoẻ khoắn; mang phong cách kiến trúc hiện đại. 
Điểm đáng chú ý khác là tác giả thiết kế đã tận dụng địa hình khu đất xây dựng để tạo nên những tầng bậc, sự chênh cốt qua những bậc thang, tạo nên sự dẫn dắt thú vị theo cả phương đứng và phương ngang, kết hợp với bố cục công trình có đóng-mở, đặc-rỗng giữa những khối kiến trúc và sân vườn, cảnh quan. Vì lẽ đó, công trình đem lại nhiều cảm xúc cho người tham quan, với tuyến tham quan được thiết kế hợp lý trên cơ sở một mặt bằng kiến trúc khoa học. Kiến trúc công trình mạnh về khối nhưng lại không nặng nề nhờ lồng ghép với cây xanh, sân vườn và ánh sáng tự nhiên qua những ô cửa, những khoảng mở, khoảng nghỉ ở hệ thống hành lang dạng nhà cầu.

 

Một góc sân vườn – khu trưng bày ngoài trời

 

Thiết kế đèn trên trụ rất tinh tế

 

 

Chi tiết trang trí trên mặt đứng

 

 

 

 

Mỗi ô cửa, mỗi cánh cửa là một tác phẩm

 

Là một công trình mang phong cách hiện đại, nhưng ở Bảo tàng Văn hoá các dân tộc Việt Nam, tính dân tộc cũng thể hiện rất đậm nét qua thủ pháp trang trí kiến trúc ở cả ngoại thất và nội thất. Các hoạ tiết dân tộc, đặc biệt là các hoạ tiết của đồng bào dân tộc Việt Bắc được tác giả dày công chắt lọc, cách điệu đưa vào công trình một cách nhuần nhuyễn, hài hoà. Những chi tiết này xuất hiện trên mặt đứng công trình, các diềm cửa, trán tường, lan can, trên trần nhà, trên cả những cánh cửa... Kiến trúc và văn hoá, hiện đại và dân tộc được đan xen, hoà quyện vào nhau. Có thể nói thêm rằng, chỉ riêng về cửa thì mỗi hệ thống cửa ở công trình này đều như một tác phẩm hoàn chỉnh với sự sáng tạo cao mà vẫn chuẩn mực đến từng chi tiết. Bên cạnh phần gỗ, những bộ phận cơ khí, kim khí của cửa đều được “thửa” riêng như tay nắm, ke, hoa sắt mang đậm dấu ấn của nghệ thuật thêu ren trang trí, chạm khắc của các dân tộc miền núi phía Bắc.

 

 

Nội thất sảnh chính với những chi tiết trang trí công phu trên trần

 

 

Những không gian trưng bày trong nội thất

Ra đời trong một hoàn cảnh lịch sử đầy những khó khăn, nhưng Bảo tàng Văn hoá các dân tộc Việt Nam vẫn xứng đáng là một tác phẩm kiến trúc xuất sắc. Với vật liệu hoàn thiện bề mặt rất... lạc hậu là đá rửa và sơn vôi; nhưng qua nửa thế kỷ, công trình vẫn không hề lạc hậu, vẫn toả sáng bởi giá trị tự thân, đúng với bản chất của kiến trúc.
Trong giai đoạn lịch sử “xây dựng xã hội chủ nghĩa”, “vừa chiến đấu, vừa kiến thiết” ở miền Bắc những năm 1954-1975; không có nhiều công trình có quy mô được xây dựng và rất ít còn tồn tại nguyên vẹn. Những công trình của thời kỳ này có thể kể tới như: Hội trường Ba Đình (đã bị phá dỡ), trụ sở Tổng cục Thống kê (nay là trụ sở Bộ Kế hoạch - Đầu tư), trường Đảng Nguyễn Ái Quốc (nay là Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh), Học viện Thuỷ lợi, Cung thiếu nhi...; và công trình Bảo tàng Việt Bắc - tức Bảo tàng Văn hoá các dân tộc Việt Nam xứng đáng là một đại diện tiêu biểu, là di sản kiến trúc của một thời, và cũng là di sản của thế hệ kiến trúc sư Việt Nam đầu tiên.

THEO KT&ĐS SỐ 242