Công năng và thẩm mỹ kiến trúc

Công năng và thẩm mỹ là cặp phạm trù có quan hệ chặt chẽ trong công trình kiến trúc, cũng là yếu tố chủ đạo kiến tạo. Một công trình kiến trúc tốt đồng nghĩa với việc cả công năng và thẩm mỹ phải tốt, kết hợp hài hòa với nhau, không xung đột. Từ những công trình có quy mô lớn như sân vận động, nhà hát, bảo tàng… cho tới công trình quy mô nhỏ như nhà ở gia đình cũng đều cần cả công năng và thẩm mỹ. Tuy vậy, tùy thể loại công trình và trong một số hoàn cảnh cụ thể, có thể yếu tố này hay yếu tố kia được ưu ái hơn.

 

Công năng – giá trị cốt lõi của công trình kiến trúc
Về mặt lý thuyết, học thuật, có thể hiểu: Công năng kiến trúc (hay “chức năng kiến trúc”) là mục đích sử dụng và khả năng đáp ứng nhu cầu của con người thông qua không gian kiến trúc. Nói cách khác, công năng kiến trúc trả lời cho câu hỏi: “Công trình này sinh ra để làm gì, phục vụ cho ai, và hoạt động như thế nào?”. Có thể hiểu đơn giản như sau: 
- Nhà ở  à để ở, sinh hoạt, nghỉ ngơi.
- Trường học  à  để dạy và học.
- Bệnh viện  à   để khám chữa bệnh.
- Nhà hát  à  để biểu diễn và thưởng thức nghệ thuật.
Về cơ bản, công trình kiến trúc sinh ra là để phục vụ các nhu cầu của con người. Ngoại trừ một số công trình đặc biệt thiên về hình thức biểu tượng ít có yếu tố công năng như đài tưởng niệm, tượng đài…; thì các công trình đều có những công năng cụ thể để phục vụ các hoạt động của con người; và mỗi loại công trình có công năng khác nhau để phù hợp với các hoạt động ấy.

 

Yếu tố công năng được coi là 1 trong “3 chân kiềng” của kiến trúc. Theo Vitruvius (kiến trúc sư La Mã cổ đại), một công trình chuẩn mực phải có đủ 3 yếu tố sau:
- Bền vững (Firmitas): Là kết cấu và vật liệu công trình phải bền vững qua thời gian.
- Công năng (Utilitas): Là phải sử dụng được hiệu quả theo mục tiêu thiết kế.
- Thẩm mỹ (Venustas): Là đẹp, đem lại cảm xúc tích cực cho con người.
Sau này, một số lý thuyết có thêm yếu tố kinh tế vào thành bộ tứ các đặc trưng của kiến trúc: Bền vững, công năng, thẩm mỹ, kinh tế. Tùy từng thời kỳ và hoàn cảnh mà thứ tự của thẩm mỹ và kinh tế có thể đổi chỗ cho nhau. Tuy nhiên, các yếu tố bền vững và kinh tế thiên về kỹ thuật thi công và vật liệu, kinh tế; không thuộc phạm trù học thuật của kiến trúc. Còn lại hai yếu tố công năng và thẩm mỹ thì công năng là sự khởi đầu và quan trọng nhất, là giá trị cốt lõi của công trình kiến trúc. Công trình kiến trúc có thành công hay không thì việc đầu tiên phải đáp ứng được hoạt động của con người trong đó. Nếu một trường học mà học sinh ngồi không thoải mái, phòng học thiếu sáng, hành lang khó di chuyển, thì đó là công trình có công năng không tốt (dù có thể hình thức đẹp). Tương tự đối với một ngôi nhà ở: Nếu phòng khách không thuận tiện cho việc tiếp khách, phòng bếp khó nấu ăn, phòng ngủ thiếu riêng tư… thì cũng là một công trình nhà ở có công năng không tốt. Công năng kiến trúc là giá trị sử dụng của công trình, thể hiện qua cách tổ chức không gian nhằm phục vụ hiệu quả nhu cầu sống, làm việc và cảm xúc của con người. Vậy, công năng kiến trúc bao gồm những gì và được thể hiện như thế nào?
- Đáp ứng đúng nhu cầu sử dụng: Mỗi không gian phải phục vụ đúng chức năng (phòng ngủ, phòng khách… - nhà ở, phòng đọc - thư viện, phòng khám - bệnh viện;  sảnh chờ, hành lang giao thông…).
- Tổ chức không gian hợp lý: Giao thông dễ dàng, tránh chồng chéo (ví dụ như bệnh viện cần cách ly không gian sạch - bẩn, trong nhà hàng tuyến khách khác tuyến phục vụ…).
- Tiện nghi và thoải mái: Các yếu tố vật lý kiến trúc: ánh sáng, thông gió, âm thanh… được xử lý tốt, phù hợp, tỷ lệ không gian hợp lý.
- Tối ưu hiệu suất hoạt động: Hỗ trợ quá trình sinh hoạt, học tập, làm việc, sản xuất hiệu quả.
Có thể lấy ví dụ, một căn nhà ở có công năng tốt thường có:
- Phòng khách gần cửa chính   à  dễ dàng đón tiếp khách.
- Bếp gần phòng ăn  à   thuận tiện di chuyển.
- Phòng ngủ tách biệt à   đảm bảo riêng tư.
- Lộ trình di chuyển không chồng chéo, dễ sử dụng.

 

Công năng kiến trúc được thể hiện trên các bản vẽ các mặt bằng công năng - giao thông, các mặt bằng bố trí đồ đạc và trang thiết bị, trên các mặt cắt thể hiện sự kết nối không gian. Một công trình kiến trúc có công năng tốt trước hết có mặt bằng công năng tốt. Với các công trình kiến trúc mới trong thời điểm hiện tại, thì mặt bằng công năng kiến trúc thuần túy chưa đủ, mà phải đáp ứng được các yêu cầu kỹ thuật với rất nhiều loại thiết bị như: Hệ thống điện - chiếu sáng, hệ thống cấp thoát nước, hệ thống điều hòa không khí, hệ thống thông tin liên lạc - internet, hệ thống camera giám sát, hệ thống phòng cháy chữa cháy… Ở mức độ cao hơn, nhiều công trình tích hợp các hệ thống thông minh với sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo (AI), có vai trò quan trọng trong việc vận hành công trình.
Công năng công trình không phải là bất biến. Nó luôn được điều chỉnh, thay đổi bởi thói quen, lối sống của con người và những tiến bộ khoa học kỹ thuật, công nghệ, và cả khả năng kinh tế. Nếu như trong các ngôi nhà ở gia đình trước kia, phòng khách và phòng ăn thường biệt lập, thì nay hai không gian đó có xu hướng tích hợp thành một. Nếu như trước kia phòng vệ sinh được coi là “công trình phụ” và thường được đặt vào nơi xó xỉnh, tối tăm thì nay là một không gian quan trọng được đặt ngay trong phòng ngủ… Đấy là đối với ngôi nhà ở. Còn các công trình công cộng khác cũng vậy, ví dụ như văn phòng làm việc trước kia thường là những phòng nhỏ lẻ, bây giờ là một sàn chung rộng lớn; trường học cũng thay đổi theo xu hướng giáo dục mới, mang tính chủ động cho học sinh và nâng cao hoạt động thể - mỹ và các kỹ năng bên ngoài sách vở…
Và cũng có những công trình mà công năng của nó là quá khứ, không bao giờ được xây dựng lại bởi thế giới đã đổi thay, xã hội - con người đã đổi thay. Ví như đấu trường Colosseum ở Roma (Ý)- nơi các võ sỹ giác đấu đoạt mạng nhau, hay Việt Nam cũng có một công trình tương tự là Hổ quyền ở Huế- là đấu trường của voi và hổ.

 

 

Thẩm mỹ - đưa công trình đến sự hoàn thiện
Thẩm mỹ là yếu tố quan trọng trong kiến trúc, dù đứng đằng sau công năng. Cùng với công năng, thẩm mỹ - hay hình thức kiến trúc (bao gồm cả nội thất) góp phần đưa công trình kiến trúc tới sự hoàn thiện. Vậy, thẩm mỹ kiến trúc là gì?
Thẩm mỹ kiến trúc là giá trị cảm xúc - nghệ thuật mà một công trình mang lại khi nhìn, cảm nhận hoặc trải nghiệm. Nói cách khác, đó là cảm giác “đẹp”, “ấn tượng”, “hài hòa”, “có hồn” mà kiến trúc tạo ra trong tâm trí con người. Nếu công năng trả lời “dùng để làm gì”, thì thẩm mỹ trả lời “vì sao người ta cảm thấy thích thú, rung động trước nó”.
Kiến trúc - khởi nguyên là một môn nghệ thuật (nằm trong 6 môn nghệ thuật cổ điển: Hội họa - Điêu khắc - Kiến trúc và Nhạc - Vũ - Kịch). Cho dù kiến trúc hiện đại ngày nay gần với khoa học kỹ thuật và công nghệ hơn, thì bản chất nó vẫn là thuộc ngành nghệ thuật, và không tách rời với cái đẹp phổ quát và các tiêu chuẩn của mỹ học. 
Thẩm mỹ kiến trúc không tự nhiên có, mà được hình thành nhờ sự tổ chức có chủ đích của các yếu tố nghệ thuật sau, dưới bàn tay của nhà thiết kế - kiến trúc sư:
- Đường nét: Là những đường nét được tạo nên bởi những bộ phận công trình, cả ngoài và trong nhà (nội thất). Đường nét có thể được tạo bởi dáng mái, bức tường, ô cửa, lan can… hay các bộ phận khác. Đường nét có thể dài hay ngắn, thẳng hay cong, tạo nên cảm xúc của con người khi đứng trước hay trong công trình kiến trúc.
- Hình khối: Là tổng thể khối đặc - rỗng của công trình, Hình khối là sự phát triển của đường nét trên mặt phẳng (2D) sang không gian 3 chiều (3D). Mỗi hình khối cho những cảm giác khác nhau, ví dụ: Khối tròn tạo cảm giác mềm mại, khối vuông tạo cảm giác vững chắc. Việc tổ hợp khối hợp lý tạo nên sự uy nghi, mạnh mẽ hoặc duyên dáng, thanh thoát cho công trình.
- Tỷ lệ: Là sự tương quan kích thước giữa các chiều và các bộ phận của công trình, ví dụ tỷ lệ chiều rộng và chiều cao, tỷ lệ cửa - tường - cột - mái. Một công trình kiến trúc đẹp là công trình xử lý tỷ lệ đẹp, hài hòa.
- Nhịp điệu: Là sự lặp lại của các yếu tố như cột, cửa, mái, họa tiết. Nhịp điệu có thể tạo cảm giác ổn định (nhịp đều) hoặc sôi động (nhịp biến đổi). Nhịp điệu thường xuất hiện ở những công trình có quy mô lớn, hoặc các công trình có diện mặt đứng lớn, trải dài.

 

 

- Ánh sáng và bóng đổ: Ngoài công năng chiếu sáng (cho hoạt động) thì ánh sáng cũng được coi là một loại “vật liệu” trong kiến trúc. Ánh sáng tự nhiên hay nhân tạo làm nổi bật cấu trúc, tạo chiều sâu. Bóng đổ trên tường, cột khiến kiến trúc trở nên sinh động và giàu mỹ cảm.
- Màu sắc: Là một yếu tố quan trọng trong thẩm mỹ kiến trúc. Công trình được xử lý màu tốt sẽ đẹp hơn và ngược lại. Màu sắc kiến trúc có thể có từ vật liệu tự nhiên như đá, gạch nung, cây xanh… và cũng có thể là vật liệu che phủ (vôi, sơn, vật liệu ốp lát). Mỗi màu sắc mang đến một sắc thái khác nhau cho công trình cũng như cảm nhận của con người.
- Vật liệu: Công trình kiến trúc thường được làm từ nhiều loại vật liệu. Các loại vật liệu cho chất cảm khác nhau, cùng với màu sắc làm hoàn thiện nên “chiếc áo” của kiến trúc. Đá cho cảm giác vững chãi, rắn rỏi; gỗ cho cảm giác mộc mạc, gần gũi; kính cho cảm giác hiện đại nhẹ nhàng, bay bổng. Công trình đẹp khi các vật liệu được phối kết với nhau hợp lý.
- Các chi tiết trang trí: Đây là một phần của kiến trúc. Trong kiến trúc cổ điển, đó có thể là các phù điêu, gờ phào; còn trong kiến trúc hiện đại, nó chính là các bộ phận công trình như lam chắn nắng, ô văng, cửa sổ, cửa đi, lan can… Những chi tiết trang trí có thể tạo nên sự tráng lệ hay giản dị và tinh tế.
- Bối cảnh và mối quan hệ với thiên nhiên: Công trình kiến trúc không tách rời bối cảnh và bao cảnh xung quanh. Công trình đẹp phải hài hòa với cảnh quan, gần gũi với thiên nhiên. Mỗi công trình có một bối cảnh khác nhau như nông thôn, đô thị cũ, đô thị mới, vùng di sản…; ở mỗi trường hợp cụ thể cần có cách ứng xử phù hợp để công trình phù hợp thẩm mỹ chung.
Thẩm mỹ - hình thức kiến trúc được thể hiện ở những bản vẽ mặt đứng. Tuy nhiên thẩm mỹ kiến trúc không chỉ nằm ở bề ngoài công trình mà còn ở các không gian bên trong. Thế nên thẩm mỹ cũng thể hiện ở cả mặt cắt và mặt bằng. Đó cũng là mối quan hệ mật thiết giữa công năng và hình thức.
Nếu như công năng của kiến trúc thường bị ràng buộc, gò bó vào những dữ liệu của “đề bài” đưa ra như diện tích, mật độ xây dựng, quy mô, đặc tính công trình, nhu cầu sử dụng, tiêu chuẩn xây dựng… và có tính nguyên lý, học thuật bài bản thì thẩm mỹ - hình thức kiến trúc luôn là mảnh đất giàu sáng tạo cho kiến trúc sư.

 

 

Công năng và thẩm mỹ - hài hòa và xung đột

Công năng và thẩm mỹ là hai phạm trù trong cùng một nội dung (kiến trúc), dù muốn hay không cũng luôn tồn tại song hành, không thể tách rời. Về mặt lý thuyết, công năng đi trước và quan trọng hơn. Các công trình thường được thiết kế từ mặt bằng. Nhưng không phải tất cả đều như vậy trong sự thể hiện và phương pháp sáng tác. Có kiến trúc sư bắt đầu thiết kế từ mặt bằng rồi sau mới là mặt đứng, nhưng cũng có những kiến trúc sư tìm ý bắt đầu từ hình khối kiến trúc - nhất là đối với những công trình mang phong cách biểu hiện. Tư duy công năng và hình thức ở mỗi người cũng khác nhau. Kiến trúc sư người Pháp/Thụy Sĩ Le Corbusier có câu tuyên ngôn nổi tiếng: “Nhà là cái máy để ở” - mang ý nghĩa nhấn mạnh một cách cực đoan về công năng kiến trúc. Công trình kiến trúc làm ra để phục vụ con người, thì rõ ràng công năng là quan trọng nhất. Tuy vậy, trong giới kiến trúc làm nghề, không ai không biết công trình nhà Farnsworth (Plano, Illinois, Mỹ - 1951) của kiến trúc sư Mies van der Rohe - một trong những đại thụ đặt nền móng cho kiến trúc hiện đại thế giới. Công trình là một tác phẩm tiêu biểu theo chủ nghĩa và triết lý tối giản (Minimalism) của ông. Thế nhưng sau khi công trình xây dựng xong, chủ nhân ngôi nhà đã kiện ông ra tòa vì nhà… không ở được. Có lẽ, tư duy công năng của tác giả đã khác biệt chủ nhân hoặc đi quá xa với thời đại đang sống. Nhưng công trình vẫn hiện diện và tồn tại tới ngày nay như là một tuyệt tác kiến trúc và trở thành di sản.

 

 

Thực tế, công năng và thẩm mỹ kiến trúc gắn bó chặt chẽ hữu cơ với nhau. Rất khó có thể vẽ hai yếu tố này biệt lập. Khi kiến trúc sư vẽ một cái ban công hay cửa sổ trên mặt bằng, cũng có nghĩa chúng hiện diện ở mặt đứng - hình thức công trình. Khi kiến trúc đạt đến “điểm chín”, công năng và thẩm mỹ không tách biệt, mà hòa quyện thành một chỉnh thể: Công năng tốt sẽ dẫn đến thẩm mỹ tự nhiên. Khi thẩm mỹ xuất phát từ công năng, công trình trở nên chân thật, tinh tế và có linh hồn. Ví dụ:
- Không gian sáng sủa à Ánh sáng lan tỏa đẹp à Thẩm mỹ ánh sáng tốt.
- Bố trí hợp lý  à Chuyển động thông suốt à Thẩm mỹ nhịp điệu sinh động.
- Tỷ lệ đúng với cơ thể người, tạo sự thoải mái, thẩm mỹ hài hòa.
Có thể thấy điều này rõ ràng hơn ở những công trình cụ thể, như công trình nhà Fallingwater của kiến trúc sư Frank Lloyd Wright (Mỹ): Dòng nước suối chảy dưới nhà không chỉ tạo thẩm mỹ tự nhiên mà còn điều hòa không khí (công năng). Kiến trúc Nhật truyền thống (nhà gỗ + hiên Engawa): Công năng là lưu thông khí và giao hòa với thiên nhiên à tạo ra vẻ đẹp thiền định, tối giản.
Tuy nhiên, trong thực tế, nhiều khi hai yếu tố công năng và thẩm mỹ kiến trúc đối đầu, xung đột nhau do nhiều nguyên nhân: Quan điểm thiết kế, xu hướng thời đại hoặc mục tiêu của chủ đầu tư… Có thể phân loại vài dạng xung đột với ví dụ:
- Thiên về công năng à mất thẩm mỹ: Nhiều khu nhà ở xã hội chỉ tập trung tối đa hóa số lượng căn hộ (theo yêu cầu của chủ đầu tư, thị trường) à không gian nghèo nàn, khô khan.
- Thiên về thẩm mỹ à công năng bất tiện: Công trình tạo hình ấn tượng nhưng giao thông phức tạp, nhiều xung đột trong dây chuyền công năng, một số vị trí dễ hỏng khó sửa chữa.
- Khác biệt trong tư duy giữa “kỹ thuật” và “nghệ thuật”: Công năng gắn với kỹ thuật, quy chuẩn, tính hợp lý, tiện ích... Thẩm mỹ gắn với cảm xúc, biểu tượng, sự độc đáo và chủ quan. Khi kiến trúc sư quá nghệ sỹ: Muốn tạo hình bay bổng, nhưng bỏ quên việc sử dụng hàng ngày của người dùng; khi kiến trúc sư quá kỹ trị: Công trình đủ - đúng, hợp lý nhưng “thiếu hồn”, thiếu cảm xúc - cả hai trường hợp này cũng là sự xung đột công năng và hình thức.
- Thiếu nghiên cứu hành vi người sử dụng: Công trình có thể rất đẹp theo ý tưởng của người thiết kế, nhưng không dựa trên thói quen sử dụng thực tế của con người. Thực tế trong nhà ở gia đình thì muôn người muôn vẻ.
- Điều kiện kinh tế - kỹ thuật không tương xứng với ý tưởng thẩm mỹ: Ý tưởng thẩm mỹ có thể hoành tráng nhưng ngân sách, vật liệu hoặc kỹ thuật không cho phép, từ đó dẫn đến phải “cắt giảm công năng” hoặc tổ chức không gian chắp vá, gây bất tiện; và có thể thẩm mỹ cũng nửa vời.

 

Ở các công trình nhà ở hiện nay, không khó có thể thấy những xung đột thường thấy giữa công năng và hình thức, như: Sử dụng kính tấm lớn làm đẹp mặt tiền và tạo “view”, nhưng nhận bức xạ mặt trời nhiều gây nóng; trồng cây xanh trong công trình để đẹp nhưng khó chăm sóc, duy tu; làm vườn trên mái lại gây thấm dột; làm cầu thang xoắn ấn tượng, nổi bật nhưng bất tiện cho đi lại và chuyển đồ; chọn vật liệu lát nền sàn ướt không đúng chủng loại (thích vì đẹp) mà gây trơn trượt; lạm dụng đường cong trên mặt bằng nên khó kê đồ; căn hộ tầng cao chăng dây cáp an toàn ở logia lại gây vướng mắt, tù túng…
Nhiều chủ nhà tự cho mình có năng lực “thiết kế”, tự vẽ mặt bằng công năng - mà chủ yếu là phân khu chức năng, chưa có nghiên cứu về giao thông, không gian, chiếu sáng, thông gió…; rồi nhờ kiến trúc sư vẽ “mặt tiền” (tức mặt đứng) theo một cái mẫu nào đó mà họ thích. Cách làm này hoàn toàn là phản khoa học vì như đã nói, công năng và thẩm mỹ, mặt bằng và mặt đứng có quan hệ chặt chẽ với nhau, không thể tách rời như thế được. Cách làm này cũng là một dạng gây xung đột!
Công năng và thẩm mỹ không phải là đối thủ lấn lướt hay loại trừ lẫn nhau, mà cùng tồn tại song hành, bổ sung cho nhau. Vấn đề chung của cả chủ đầu tư và kiến trúc sư là phải dung hòa công năng (lý trí) và thẩm mỹ (cảm xúc). Kiến trúc sư không chọn “đứng về một phía”, mà phải tìm ra “điểm trung gian vàng”, nơi thẩm mỹ - hình thức trở thành hệ quả tự nhiên của chức năng - và công năng lại được nâng tầm nhờ nghệ thuật. Tất nhiên trong một số công trình, một số vị trí, một số hoàn cảnh cụ thể, có thể ưu ái hơn cho cái này hay cái kia một cách linh hoạt. Như vậy, công năng và thẩm mỹ sẽ hài hòa và công trình kiến trúc sẽ trở thành tác phẩm.

 

Theo Kiến trúc & Đời sống số 233