ThS. KTS Nguyễn Thu Phong: Một nghề nhạy cảm
Nghề kiến trúc là một nghề nhạy cảm với những đổi thay của lịch sử và tiến trình xã hội mà thời đại đang diễn ra. Người kiến trúc sư cũng vậy, là nhân tố tác giả chuyển tải những chuyển biến xã hội đó, tác phẩm kiến trúc cũng phản ánh sự cảm quan cá nhân dễ lay động của chủ thể tác giả. Có thể nói, đôi lúc những cái hay cái dở của công trình cũng ẩn chứa nỗi lòng tác giả kiến trúc sư. Mối liên hệ hữu cơ này không thật sự rõ nét như việc sáng tạo của một hoạ sĩ, nhạc sĩ. Kiến trúc sư được trả tiền để tham gia thiết kế với một đội ngũ các chuyên gia kỹ thuật xây dựng, cùng kiến tạo nên công trình. Nhưng nếu hiểu đơn thuần công việc đó đơn giản là sự thuê mướn nhân công chuyên gia, thì điều đó đã giết chết sự sáng tạo của kiến trúc sư.
Điều đáng tiếc là trong giai đoạn hiện nay, khi kinh tế và sự chi tiêu đang thắt chặt các chủ đầu tư, thì những thành quả tiến bộ trong quan hệ ngày càng công minh hơn giữa chủ đầu tư và kiến trúc sư vốn được tiến bộ rất khó khăn trong thập niên đầu tiên của thế kỷ 21, lại có dấu hiệu thoái hoá. Sự mặc cả phí thiết kế, sự không sòng phẳng trong thanh toán hợp đồng kiến trúc, sự giằng co, tạo dựng lý do để không trả tiền cho kiến trúc sư, sự lạm dụng vắt kiệt sức tư vấn của kiến trúc sư qua những tình huống quá đáng và không chuyên nghiệp, sự đặt hàng sáng tác kèm đặt hàng chạy giấy phép… đã giết chết lòng tự trọng, cảm hứng và tổn thương đến con tim “nhạy cảm” của người kiến trúc sư. Sự đối phó là sự chai lì, sự vô cảm tương ứng, làm cho xong việc, làm đối phó, bỏ ngoài tai hay lặng lẽ rút lui khỏi cuộc chơi… phần thiệt, phần buồn đều về phía kiến trúc sư.
Chúng tôi phỏng vấn nhanh, gần 100% KTS đều không hài lòng với môi trường hành nghề, với công việc, đều than thở, chua chát… Với thái độ đó, làm sao có được tác phẩm tốt. Tiền trả công thì có thể sống được, nhưng tác phẩm “khỏe mạnh, thanh tao và có tư tưởng riêng” thì là điều xa vời
Nếu kiến trúc là một nghề chỉ để sống, để kiếm tiền thì đó là kinh doanh kiến trúc (nếu là chủ doanh nghiệp) hay chỉ là kỹ thuật viên kiến trúc (nếu làm chuyên môn). Kiến trúc không phải nghề để sống đủ tồn tại vật chất, Kiến trúc đúng là nghề để sống, đáng sống, nếu sự sống ấy nuôi dưỡng cả tâm hồn.
KTS Dương Hồng Hiến: Nghề kiến trúc hồn nhiên
Nếu được nói về điều gi cho nghề kiến trúc sư mà tôi theo đuổi 30 năm nay, thì tôi xin nói ngay đó chính là một chặng đường dài của những niềm hy vọng hồn nhiên không bao giờ dứt của mình.
Tôi còn nhớ, ngày đầu tiên “nép mình” sau lưng ông sếp kiến trúc sư trong lần đầu đi công tác, với những bỡ ngỡ của một người học việc, tôi vẫn còn nhớ như in trong ký ức những kỷ niệm khó quên của nghề nghiệp. Và ngày nay, khi mọi việc đối với mình đều là “chuyện nhỏ” thì điều lớn nhất không thay đổi của tôi chính là một niềm hy vọng vào ngày mai tốt đẹp hơn. Nghĩa là những gì khó khăn của bây giờ sẽ được thay đổi theo đúng quy luật của nó.
Bởi vậy, khi nhắc đến câu nói của cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt “ Kiến trúc sư cũng là một nghề, nhưng không phải chỉ là một nghề để kiếm sống” khiến tôi phần nào hiểu ra một góc nhìn khác của công việc tôi đang làm đã được đặt tên bởi một người ngoài nghề.
Suy cho cùng, nghề nào cũng để kiếm sống nhưng nó vẫn có những khía cạnh không phải chỉ để kiếm sống. Người làm bác sĩ có cái đam mê của nghề bác sĩ, nghề làm báo có danh dự của người làm báo, người làm thợ xây có uy tín của mình. Và nghề làm kiến trúc cũng vậy: vết chân của kiến trúc sư chính là công trình để lại cho hậu thế. Điều đáng nói, chúng tôi không phải tạo tác ra một thứ cho người ta ngắm nhìn, hay sờ mó mà nó làm nơi chốn cho người ta sống, sinh hoạt đi ra đi vào, vui buồn theo không gian mà nó nhảy múa trong đó. Và cũng qua đó, giá trị gia tăng của vật thể do kiến trúc sư tạo ra có thể truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác cộng dồn lại.
Vậy mà, trong suốt chặng đường mà chúng tôi đi qua đó, biết bao sự vùi dập, biết bao sự thờ ơ, lãng quên, hạ thấp giá trị của kiến trúc sư dường như bất tận. Từ dạo người ta không biết kiến trúc sư là gì, còn gọi nhầm là ông “kỹ sư kiến trúc”. Dạo đó người ta còn không biết một công trình sản sinh ra đầu tiên phải là của kiến trúc sư, nhà thầu trở thành người quyết định hết cho một công trình. Và cho đến khi người ta biết phải cần đến kiến trúc sư thì việc trả giá, dìm giá, phá giá giữa chủ đầu tư và kiến trúc sư, giữa kiến trúc sư với kiến trúc sư xảy ra kịch liệt mà chẳng có một luật lệ nào bảo vệ, hướng dẫn hoặc khống chế. Ngay cả tinh hoa công việc của kiến trúc sư thường nằm trong cái thiết kế sơ phác và thiết kế cơ sở thì đơn giá thiết kế nhà nước cũng đánh đồng nó vào trong giá trị một cuốn dự án khả thi! Tuy vậy, tôi vẫn hồn nhiên hy vọng, vẫn cắm cúi vẽ, vẫn thi cử các dự án như những ngày đầu vào nghề. Tôi có được nhiều dịp lang thang ở nhiều đất nước, thấy người ta thành tựu rạng rỡ, tôi vẫn muốn hỏi điều gì làm nên thành công nơi họ, điều gì họ có, mình không có, điều gì mình có họ không có. Để rồi tự cho mình một câu trả lời sao cho ngắn gọn nhất để giải quyết thắc mắc này. Sau nhiều nghĩ suy, tôi cho là: “Nếu tất cả mọi người trong chúng ta làm việc không phải chỉ để kiếm sống thì chắc là cái gì cũng thành công”.
KTS Nguyễn Ngọc Dũng: Đôi khi tôi tự hỏi
Đôi khi tự hỏi, mình đang làm gì? Vẽ gì? Sáng tạo điều gì? Và cũng muốn vất bỏ hết để tự tìm niềm vui trong trang sách, hay nghiên cứu một điều tầm thường, nhỏ nhoi nào đó, nhưng thực sự nhìn mọi chuyện đang diễn ra vẫn cứ băn khoăn, trăn trở, nhìn những không gian sống, kỷ niệm, Sài Gòn xưa và di sản của nó lần lượt mất đi bởi sự tham lam của các nhà đầu tư chỉ biết lợi nhuận. Hay nhìn hàng ngàn dự án chia lô, đường xá nhỏ như sợi chỉ đan xen, chia cắt lô nhô màu sắc, bát nháo kiểu dáng nhức mắt, phá nát quy hoạch thành phố 300 năm tuyệt đẹp với màu sắc của cây cối công viên, bờ sông, kênh rạch mượt mà. Những quảng trường, trục chính nối kết các công trình cổ đang bị cao ốc vây bủa xung quanh. Những cửa ngõ ra vào thành phố, hàng loạt nhà phố, chia lô bám sát lan toả, phình rộng…
Cuộc sống của bạn và tôi đang phải đối diện với ô nhiễm, kẹt xe, ngập lụt và tai nạn rình rập…
Đôi khi muốn góp ý rồi thảng thốt, rồi kêu gào nhưng mọi chuyện vẫn cứ trôi theo dòng sự kiện… Vì tiếc nuối những điều đó lý ra có thể ngăn chặn được, lý ra có thể dự báo, bởi cái thiên chức lỡ dấn bước vào, lỡ mang dòng máu của “kiến trúc sư”.
Đôi khi nhìn những con số được thống kê hàng chục ngàn người chết mỗi năm vì tai nạn giao thông, vì “đô thị xe máy”, vì sự bất cập, bỏ lơ của Nhà nước để người dân tự bơi với phương tiện đi lại, dành dụm mua chú ngựa sắt, đổ xăng, thay nhớt, vá lốp để rồi nơm nớp bị tai nạn, nơm nớp bị cấm xe vì giao thông tắc nghẽn mà lý ra điều này đã được dự báo hàng chục năm trước. Bây giờ đúng là nan giải, hàng tỷ tỷ tiền phải đổ ra để sửa sai, xây lại thành phố với giao thông công cộng? Xây lại các khu chức năng cho phù hợp 10 phút đi bộ, nối mạng giao thông, hàng triệu xe máy của dân sẽ đi về đâu? Không có câu trả lời? Kiến trúc sư là tôi đang băn khoăn tự hỏi? Đôi khi tôi tự hỏi, hàng trăm tỷ mỗi năm và vốn ODA hàng tỷ đô la nữa đầu tư, xây dựng cho ngành xây dựng cơ bản, đầu tư công… Nhưng bạn và tôi, những người hành nghề thiết kế lại đứng ngoài cuộc? Những công trình, dự án đó do ai đầu tư, làm chủ đầu tư? Họ có phải khách hàng không? Hay những điều đó phải xin cho, trình duyệt, thẩm định và ý kiến, thoả thuận? Dây chuyền khép kín từng bộ, sở, ngành địa phương đóng cửa tự làm? Những cơ quan đó có còn những công ty xây dựng, công ty thiết kế trực thuộc không? Nếu còn thì bao cấp vẫn còn. Những món hàng xây dựng cơ bản đó, có thể “xin” được. Bạn đừng ngạc nhiên tại sao quốc hội kêu lên thất thoát trong xây dựng cơ bản 20-30% trên hàng đống tiền đầu tư công mỗi năm!! Nhưng sản phẩm làm ra thì đến nay báo chí đã đăng nhiều rồi về sự xuống cấp, hư hỏng, trùm mền… Đôi khi tôi tự hỏi “Kiến trúc sư là một nghề không chỉ để kiếm sống” mà cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt đã từng nói, phải chăng nó cứ làm tôi băn khoăn tự hỏi? Tôi phải vẽ, viết gì nữa đây??...
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống, số 66