Bạn đọc đã từng biết đến anh như một “kiến trúc sư của người nghèo”. Vì sao anh chọn nghề kiến trúc?
Thực ra thì tôi được gia đình hướng đi vào mỹ thuật. Ba tôi muốn tôi thi vào đại học Mỹ thuật. Khi đi học phổ thông ở Phú Nhuận tôi lại mê và là học sinh giỏi trong đội tuyển môn vật lý của trường. Trong ý nghĩ đơn giản của tôi lúc làm hồ sơ thi đại học thì kiến trúc là một cái gì đó giống như tổng của một phép cộng với hai số hạng là mỹ thuật và... vật lý! Hồi đó học sinh chưa được chọn và có thể đăng ký thi nhiều trường trong một năm như bây giờ. Tôi đăng ký thi kiến trúc và tính nếu... rớt thì sẽ thi lại. Nhưng kết quả là tôi đậu, môn vật lý tôi được 9,5 điểm. Tháng 6.1996 tôi ra trường với tấm bằng thủ khoa hệ chính quy.
Và anh bắt đầu khởi nghiệp ra sao?
Ra trường tôi đươc cơ quan cử đi học thạc sĩ ngoài Hà Nội, mối quan tâm của tôi lúc đó là những vấn đề vĩ mô. Đồ án thạc sĩ của tôi là một đồ án về quy hoạch. Tôi tìm cách giải quyết bốn vấn đề: tính nhân bản, công bằng xã hội, tiết kiệm ngân sách và chỉnh trang bộ mặt kiến trúc đô thị trong công tác đền bù giải toả mở rộng đường.
Nghe có vẻ hấp dẫn?
Tôi thấy việc giải toả để làm một con đường được thực hiện rất lý tính: cần mở rộng bao nhiêu thì đo vẽ đập nhà lấy cho đủ diện tích đất. Có những ngôi nhà bị mất trắng, có những ngôi nhà bị cắt ngang để lại những vết thương trên đường phố. Người dân cũng có nhiều hoàn cảnh khác nhau: người có tiền có thể xây lại ngôi nhà cho thật đẹp, người ít tiền hơn thì sửa lại ngôi nhà đã bị đập dở, người không có tiền thì có sao sống vậy. Đường phố, đô thị sau cơn giải toả như một cơ thể với quá nhiều vết sẹo. Tôi coi những ngôi nhà như những tế bào của đời sống đô thị, và sau khi bị cắt xén thì nó tự lành theo cách của nó. Một cách thực hiện lạnh lùng! Bên cạnh những người bị mất toàn bộ hoặc một phần tài sản lại có những người sống tại những ngôi nhà ở phía sau, sau giải toả ra mặt tiền và giá trị nhà ở tăng nhiều lần. Có những cửa hàng, những góc phố đã tồn tại nhiều thập niên trong đời sống, nay giải toả đi coi như mất hẳn giá trị nhân văn của đô thị. Có nhiều điều bất cập của giải pháp ... bất công, thất thu và lãng phí ngân sách. Thế là tôi đi tìm lời giải…
Đó là một bài toán trong thực tế chưa có lời giải. Anh đã giải quyết vấn đề như thế nào?
Câu chuyện thì dài lắm. Và vì những ý tưởng chưa được đưa vào thực tế nên cũng chưa biết nói gì về tính khả thi. Chỉ biết rằng luận án được ban giám khảo đánh giá cao.
Luận án có vẻ “hoành tráng, vĩ mô” nhưng anh lại được nhiều bạn đọc biết đến với các công trình nhà ở quy mô nhỏ?
Luận án của tôi đề cập đến vấn đề vĩ mô nhưng vào thực tế, khi đối diện với những nhu cầu thiết thực của cuộc sống, tôi bắt đầu giải quyết vấn đề từ những ngôi nhà. Ngôi nhà đầu tiên mà tôi làm với tư cách chủ trì thiết kế, thi công là nhà bố mẹ tôi, cải tạo hết 40 triệu đồng. Tình cờ có bữa tiệc tại nhà với các nhà báo, kiến trúc sư. Câu chuyện sửa chữa ngôi nhà là chính yếu của buổi tiệc. Và sau đó ngôi nhà được chụp ảnh đăng báo. Khoảng những năm 1998. Tôi nhớ là lúc ấy bài viết đã mang lại niềm tin rằng có thể tạo dựng một chỗ ở đẹp với ít tiền.
Và cái tên KTS Vương Hoàng Lê gắn liền với những ngôi nhà xây dựng với chi phí thấp?
Đúng hơn thì đó là ngôi nhà tốn tiền vừa đủ cho một nhu cầu sống. Tôi làm ngôi nhà cho một biên tập viên của báo với tổng chi phí (không tính tiền đất) hết 120 triệu đồng năm 1998. Có lẽ vào thời điểm đó, với số tiền ấy mà có được một ngôi nhà phố đủ đáp ứng nhu cầu ở, sinh hoạt của một gia đình công chức bốn người là một điều có sức thuyết phục. Tôi nhớ là hàng ngày tôi đã tiếp nhận rất nhiều thư nhờ tư vấn và cả những buổi gặp mặt tư vấn theo lịch với các bạn đọc SGTT. Rất nhiều chủ nhà trong số đó muốn có một ngôi nhà 120 triệu đồng giống như đã đăng báo với điều kiện diện tích đất và số tiền gần như tương tự. Thực ra thì không phải trường hợp nào cũng là vẽ và xây. Đã có những cuộc trò chuyện với các chủ nhà. Nội dung chỉ là làm sao để các chủ nhà biết rằng nghề kiến trúc không phải là đem một mẫu nhà đã thiết kế và được nhiều người khen đi “copy” khắp nơi. Rằng với một số tiền nào đó, nếu tìm được giải pháp hợp lý, có thể vẫn có một ngôi nhà đáp ứng được nhu cầu công năng và thẩm mỹ nhất định.
Với một ngôi nhà, anh thường bắt đầu từ đâu? Phải mất bao nhiêu thời gian cho một ngôi nhà?
Với tôi, ngôi nhà khó nhất là đi tìm cái tứ. Căn cứ trên thực tế miếng đất, căn cứ nhu cầu, khả năng của chủ nhà và cả cá tính, đặc điểm tâm lý, tôi đi tìm cái tứ cho ngôi nhà. Đây là quá trình không định trước được. Có thể lâu và cũng có thể rất nhanh. Khi đã có cái tứ rồi, mọi chuyện sẽ diễn ra đúng quy trình thông thường. Tôi nhớ mãi kỷ niệm về một cái tứ nảy ra trong đầu như vậy. Hồi đó tôi đang làm một ngôi nhà ở Tân Bình. Hôm đó, mọi người đã làm xong cốppha, lưới sắt để sáng hôm sau thì đổ tấm. Sau khi kiểm tra công trường xong thì trời đã tối. Trên đường về, tôi chợt nảy ra ý tưởng thay đổi cầu thang, biến ngôi nhà thành dáng tạo hình như một con tàu. Thế là tôi quay lại công trường, gọi thợ đến. Chúng tôi cắt cốp pha, làm lại sắt, tính lại cầu thang ngay tại thực địa. Mọi việc kết thúc vào lúc gần sáng. Hôm sau, tiến trình đổ bê tông diễn ra như chưa có gì thay đổi. Căn nhà ấy sau này cũng được giới thiệu trên báo. Có lẽ bắt tay trực tiếp vào việc là một trong những đặc tính của tôi.
Công ty L.D.C cũng ra đời từ thực tế như vậy?
Ấy là chuyện từ mười năm trước. Mọi chuyện diễn ra rất đơn giản. Một bức xúc là ngôi nhà do tôi vẽ khi giao cho người khác thi công thì thực tế không được như trong ý tưởng. Khách hàng đề nghị tôi trực tiếp thi công. Khi làm thủ tục thì gặp vấn đề về pháp nhân. Thế là đội thi công phải thành công ty. Chính chủ nhà giúp tôi làm thủ tục lập công ty. Tôi chọn tên đơn giản như sự việc Lê thiết kế, thi công. Thế là thành L.D.C (Lê Design Constructions).
Và giờ đây, công ty đã có quá trình mười năm hoạt động. Anh có suy nghĩ gì về khách hàng hiện nay? Sự gia tăng về mức sống của người dân mang đến sự thuận lợi hơn cho các kiến trúc sư chứ?
Mười năm trước, chúng ta có thể gặp nhiều chủ nhà với đại ý là “chúng tôi ky cóp cả đời mới có điều kiện làm được ngôi nhà. Anh phải làm sao cho nó bền, nó đẹp, phải sống được lâu năm, phải có nhiều người khen”. Bây giờ thì đã có nhiều chủ nhà làm đến căn nhà thứ hai, thứ ba. Ngôi nhà không phải mang thêm ý nghĩa “ăn đời ở kiếp” nhưng phải đáp ứng theo rất sát nhu cầu chủ nhà, theo diễn biến thị trường về thẩm mỹ và công năng. Cùng một chủ nhà thì những ngôi nhà khác nhau lại phải khác biệt thật rõ ràng. Ngôi biệt thự ở Vũng Tàu khác với ở Phan Thiết, căn nhà phố Hà Nội khác với TP.HCM… Nhiều trường hợp là sự thách đố với người làm nghề.
Và anh cũng bước ra với nhiều công trình mới, có quy mô to lớn. Anh có còn thời gian để thiết kế những căn nhà nhỏ?
Tôi quan niệm rằng công trình lớn hay nhỏ không chỉ ở quy mô. Tuy rằng thực tế, tôi không giấu giếm rằng tôi bắt đầu những công trình lớn, ví dụ như dự án nhóm biệt thự bằng cách coi nó như phép cộng của nhiều biệt thự. Bắt đầu như vậy, bên cạnh nhà ở, tôi cũng có điều kiện làm quen với khách sạn, resort, chung cư, căn hộ, đồ án quy hoạch… Những điều được học từ nhà trường, từ cuộc sống có điều kiện được đem ra thi thố.
Với thị trường kiến trúc mở cửa, anh phải bước vào hành nghề trong hội nhập. Có ý kiến cho rằng kiến trúc sư Việt Nam gặp nhiều bất lợi khi phải đối đầu với sự cạnh tranh của các kiến trúc sư nước ngoài ngay tại thị trường Việt Nam?
Tôi chưa có điều kiện hành nghề ở nước ngoài nên chưa biết cụ thể. Còn ngay trên đất nước mình, khi mở cửa, tôi nghĩ có rất nhiều điều mình có thể học của người ta. Quá trình cọ xát đem lại cho tôi sự tự tin. Cái mà các kiến trúc sư Việt Nam thiếu thì có thể bổ sung với đơn vị tính bằng năm, nhưng cái họ thiếu thì có thể phải trang bị hàng chục năm mới có được, đó là văn hoá, tâm lý của người Việt. Vậy thì tại sao ta phải tự ti? Nhìn nhận vấn đề như vậy, tôi thấy chẳng có lý do gì để ta thiếu tự tin.
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống, số 53