Ký ức tuổi thơ
Tôi không biết áo dài có tự bao giờ nhưng khi lớn lên, tôi đã được phủ rợp trong những tà áo dài của bà, của mẹ, các dì, các chị tôi. Áo dài không chỉ là trang phục mà là hình ảnh rất thiêng liêng, gần gũi. Áo dài đi chợ, áo dài đi đám cưới, áo dài ra xã, áo dài đi dạy, áo dài đến trường... Học lớp nhất (lớp 5 bây giờ), tôi mong từng này được vào đệ thất (lớp 6) để được mặc áo dài. Mười hai tuổi, lần đầu được mặc bộ quần áo dài trắng bước vào lớp học, tôi run lên vì vui sướng. Sách vở mới, áo dài mới trắng tinh, tôi có cảm giác mình đang bước vào một chặng đường mới. Hồi ấy vải còn mắc và hiếm. Để có bộ quần áo dài trắng cho tôi, mẹ cũng trăn trở nhiều. Nhà đông con, tuổi ăn và học, mẹ vô cùng vất vả. Lớp chống chọi chiến tranh, lớp mưu sinh kiếm sống; tà áo dài của mẹ sẫm đi theo năm tháng. Bà chọn hàng tơ cho mấy đứa con gái vì theo bà, loại vải nội địa này vừa rẻ vừa đẹp. Con gái bắt đầu trổ mã; tơ, lụa, đũi, sita... gì cũng rạng ngời vẻ đẹp thanh tân. Hồi đó áo dài may bằng vải soire là nhất xứ. Từ khi khoác lên người bộ quần áo dài, tự dưng tôi thấy mình có vẻ người lớn. Hàng xóm cũng có người khen tôi nhu mì, nết na. Mẹ biết rõ tính khí con gái mình nên tủm tỉm cười. Bà nói cho qua: “Xem lớn đầu vậy chớ nó còn khờ lắm!”. Nếu khờ thì còn đỡ mệt, đằng này tôi quá nghịch. Học lớp đệ thất rồi mà còn đánh lộn. Vậy là săn tay áo, áo dài cột túm lên. Tàn cuộc, áo tôi rách đã đành, áo đối phương cũng tơi tả. Mẹ không chỉ phải may áo dài mới cho tôi mà còn may áo đền cho đối phương của tôi. Sự mềm mỏng của mẹ đã không đẩy mọi chuyện đi đến căng thẳng. Chúng tôi nhận ra sai lầm, ân hận rồi trở thành bạn thân của nhau. Trong ký ức thẳm sâu thời niên thiếu của tôi, tà áo dài mỏng manh đã trở thành thiên sứ hòa bình. Mẹ vẫn thường dạy chúng tôi: Chín bỏ làm mười; Một câu nhịn chín câu lành. Chim khôn kêu tiếng rảnh rang/Người khôn nói tiếng dịu dàng dễ nghe... Lúc nhỏ, tôi thường phản bác lại mẹ: “Bạn con sai lặc lè sao bắt con phải nhịn. Nín nhịn cho qua điều xấu con thấy mình hèn!”. Mẹ nhìn sững tôi một lúc rồi cố lấy lại vẻ bình tĩnh, ôn tồn nói: “Con có thể chỉ ra cái sai của bạn bằng lời dễ nghe thì có tốt hơn đánh nhau không?! Nói sao để thuyết phục bạn không làm điều xấu, có thêm nhiều người yêu mến mình thì khó hơn nhiều lần động tay động chân. Con người ta hơn nhau ở tấm lòng chớ không phải sức mạnh tay chân!”. Lớn lên, bước vào đời, tôi mới thấm lời mẹ dạy.

Cái chẽn vừng của mẹ
Làm lụng vất vả, ra đường lại thay áo dài chỉnh tề, quả có phần lích kích. Có lần tôi bày tỏ mối quan ngại, mẹ nói, thật đơn giản: “Cái gì rồi cũng quen”. Cái quen ấy của mẹ làm thành cái nếp nhà của người phụ nữ trong gia đình: chỉn chu, tươm tất. Cái trầm tỉnh, khoan thai của mẹ mỗi khi đi “xóm” về, mở từng nút áo dài, treo trên vách nhà có gì đó gắn với lời mẹ dạy: “Con gái lớn rồi, phải học ăn, học nói, học gói, học mở”. Cái lích kích và chịu khó của áo dài gợi tôi nhớ mãi lời mẹ: “Đàn bà con gái phải có chẽn vừng!”. “Chẽn vừng” là gì?! Trời ạ, với sự biến tấu, nhiễu loạn ngôn ngữ ngày nay, mấy ai biết và dùng hai chữ “chẽn vừng” nữa. Trong Đông y, chẽn vừng là bộ phận có áp lực lên xuống theo hơi thở. Không có cái chẽn vừng, người ta khi ăn vào, khí không được đưa ra ngoài lên trên một cách tự nhiên. Mẹ tôi thì nói về nghĩa bóng của “chẽn vừng”, là đàn bà con gái phải biết tiết chế, biết dừng lại trước cám dỗ, phải biết cái giới hạn. Vui không nên vui quá, buồn cũng đừng đổ gục, ăn cũng không nên quá no... Nói tóm lại, triết lý cuộc sống của bà là “chẽn vừng”. Bà thường ra rả đọc cho tôi nghe: Trời sanh mỗi thứ mỗi ngon/ Từ từ lỗ miệng chồng con nó nhờ. Một con người sống bằng cái “chẽn vừng” nên làm sao bà không quan ngại khi thấy sự vung tay quá trán của con gái, mỗi lần đưa bà đi siêu thị, thấy thích cái gì là bỏ vô giỏ hàng, bất kể nhiều thứ không dùng đến. Cầm cái “bill” dài dằng dặc ngoài quầy tính tiền, bà cứ xuýt xoa: “Mua chi nhiều vậy con, phải có cái chẽn vừng!”. Một người luôn “chẽn vừng” trong đời sống, làm sao bà không đau khổ, bất lực nhìn đám con cháu cứ áo hai dây, quần sọt chạy ra đường. Đôi lần ngã ngựa trong ái tình, tôi mới thấm hai chữ “chẽn vừng” của mẹ biết bao!

Tôi làm chú rể
Hòa bình. Tôi bước vào đệ thất (lớp bảy) thì cuộc sống nhiều thay đổi. Hàng hóa khan hiếm, áo dài bị lên án tiểu tư sản, lích kích, lệch bệt không phù hợp với đời sống mới. Áo dài của các chị tôi bị cắt ra, may áo bà ba để phù hợp với quần chúng lao khổ. Mà lao khổ thật sự, trên cả mức lao khổ. Nạn sâu rầy, đói ăn khắp nơi. Tan học về là tôi quăng cặp sách, xắn quần (giờ thì mặc tùy tiện, sân trường vắng bóng áo dài) lội ruộng quét rầy nâu, nhổ cỏ. Đói khổ nên những người phụ nữ chôn những tà áo dài trong quá khứ xuống đáy sâu tiềm thức. Nhưng kỳ lạ thay, những ngày cưới, không biết có phép màu nào mà những tà áo dài vẫn được phục sinh. Tôi ngơ ngẩn nhìn chị mình trong chiếc áo dài kép ngày hôn lễ. Để có được bộ quần áo dài ngày cưới, mẹ tôi bán đôi bông cưới của mình cho con gái được đàng hoàng, tươm tất ngày về nhà chồng. Lúc đó, tôi nhận ra cuộc sống con người đâu chỉ cần có cái ăn mà còn cái đẹp, lễ nghĩa. Những tà áo dài có thời do thành kiến ấu trĩ từng bị chôn sâu dưới lòng đất, bị dẫm đạp, rẻ rúng vẫn được cất giữ trong lòng các thế hệ phụ nữ. Đi cưới dâu, mẹ tôi bán cặp heo mua đồ sính lễ, nào trầu cau, vòng vàng, còn có vải may áo dài cho cô dâu. “Dầu hèn cũng thể, đời con gái chỉ một lần”. Mẹ thương con gái mình bao nhiêu thì thương con dâu gấp nhiều lần hơn. Cái “chẽn vừng” tình thương ấy khiến bà được những đứa con dâu yêu quý như mẹ ruột. Cái “chẽn vừng” của mẹ đã góp phần phục sinh áo dài. Áo dài không chỉ đơn thuần là trang phục mà là một cách sống, lối sống nề nếp, thương khó, tiết chế, biết đâu là giới hạn của phụ nữ Việt Nam.
Tôi nhớ vào những năm 1980, biên giới Tây Nam mịt mùng khói lửa. Anh trai tôi như bao nhiêu thanh niên thời ấy được đưa đến mặt trận phía Nam. Ngày cưới vợ, anh không về nhà được. Ngày giờ đã định, hai họ vẫn tiến hành lễ cưới. Tôi lúc đó được chọn đóng giả làm chú rể, mặc áo dài khăn đóng đi đón cô dâu. Ôi Trời, thật may, áo dài đàn ông cho cha tôi vẫn còn. Nó được cất sâu trong tủ, thoát khỏi những con mắt xét nét và thực dụng. Thật ngộ nghĩnh, tức cười khi tôi là con gái, lại xúng xính trong bộ áo dài của cha. Đêm động phòng, tôi giúp chị dâu cởi từng chiếc nút áo dài. Chị mảnh mai, xinh đẹp, tinh khôi kỳ lạ trong bộ quần áo bà ba mặc nhà. Dưới ngọn nến, tôi giật mình khi nhìn thấy gương mặt buồn hiu hắt của chị. Chị cắn chặt môi như cố nén lại điều gì. Khi tôi loay hoay giúp chị giăng mùng ngủ thì không còn kềm nén được nữa, chị dâu bật khóc tức tưởi. Tôi lúc ấy quá ngây thơ, làm sao biết được nỗi đau của người vợ đêm tân hôn không có chồng bên cạnh. Sau này, tôi trở thành nhà văn, viết nhiều về thân phận phụ nữ trong chiến tranh, có nước mắt của người chị dâu tôi đêm tân hôn năm ấy.

Áo dài Việt Nam được coi là trang phục truyền thống. Trải qua biết bao thăng trầm, đến nay tà áo dài đã có những thay đổi để phù hợp với xu thế thời trang và nhu cầu ăn mặc của mọi người nhưng nó vẫn giữ được bản sắc văn hóa dân tộc ta
Mẫu ảnh: Nhân Ái, Khánh Linh, Thu Vân
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 177