Sau thời gian dài quen biết, qua những dịp làm việc với anh Lê Bá Thông, chúng tôi có cơ hội biết đến Thư viện Sách nói Hướng Dương dành cho người khiếm thị tại số 18B Đinh Tiên Hoàng, phường Tân Định, TP.HCM. Đây là nơi sách được chuyển thành tiếng nói để người khiếm thị có thể tiếp cận tri thức bằng đôi tai.
Ban đầu, Paint & More đến đó là để sơn lại hội trường cho không gian ấm cúng và đẹp hơn. Nhưng rồi, chúng tôi nhận ra điều cần được làm đẹp, làm tốt không chỉ là một căn phòng, một bức tường hay một sân khấu mà điều cần được làm đẹp, làm tốt trước hết, là cách chúng ta nhìn về những người khuyết tật. Và đêm tham dự chương trình “Cho đời chút ơn” do anh Lê Bá Thông cùng những người bạn tổ chức vào tháng 5 vừa qua đã để lại trong chúng tôi một dư âm rất đặc biệt. Bởi đằng sau cái tên gọi ấy nó nhắc chúng ta về một thái độ sống: biết nhận ra điều tốt đẹp mà mình đang có và biết góp một phần nhỏ bé để cuộc đời của người khác bớt đi một khoảng tối.
Sắp tới đây, anh Lê Bá Thông sẽ tổ chức một đêm nhạc gây quỹ mang tên “Mắt Thương”. Hai chữ thật ngắn, nhưng càng nghĩ càng thấy ý nghĩa sâu sắc.
“Mắt thương” được trích từ ý “từ nhãn thị chúng sanh” trong Kinh Pháp Hoa - cái nhìn từ bi của Bồ Tát Quán Thế Âm, người lắng nghe mọi tiếng khổ đau của thế gian. Câu ấy sau này được Thiền sư Thích Nhất Hạnh chọn làm lời tựa cho một bài kệ quen thuộc:
Thức dậy miệng mỉm cười/ Hăm bốn giờ tinh khôi/ Xin nguyện sống trọn vẹn/ Mắt thương nhìn cuộc đời.
Và thật tình cờ, trong tháng này Paint & More dự kiến giới thiệu đến bạn đọc Kiến Trúc & Đời Sống một phần mềm mang tên AOC – AI for OneCoat ColorMind. Phần chuyên môn kỹ thuật của AOC - cách máy tính nhận diện không gian, màu sắc, vật liệu và hỗ trợ khách hàng cách phối màu - sẽ do đội ngũ IT–AI của Paint & More trình bày ở những trang sau.
Càng nghĩ càng thấy cơ duyên.
Một bên là Mắt Thương. Một bên là một cỗ máy đang học cách “Nhìn”. Hai câu chuyện tưởng rất xa lạ, nhưng cuối cùng lại gặp nhau ở đây:
Nếu một người không thể nhìn cuộc đời đầy đủ bằng đôi mắt, liệu công nghệ có thể giúp họ cảm nhận cuộc đời bằng một cách khác hay không?
Khi “Nhìn” không còn chỉ là chuyện của đôi mắt
Thiên nhiên từ lâu đã cho chúng ta một bài học rất thú vị.
Người Việt thường nói “mù như dơi”. Nhưng thật ra dơi không mù. Chúng có mắt và vẫn có khả năng nhìn. Điều đặc biệt là nhiều loài dơi và cả cá heo – Dolphin còn có thêm một khả năng kỳ diệu gọi là định vị bằng tiếng vang – Echolocation. Dơi phát ra những âm thanh có tần số rất cao. Âm thanh gặp một vật thể rồi dội trở lại. Từ tiếng vọng ấy, bộ não của dơi có thể nhận ra phía trước có vật cản hay không, khoảng cách bao xa, con mồi ở đâu và nên bay theo hướng nào.Nói một cách có tính tượng thanh và tượng hình:
Dơi không chỉ Nhìn bằng mắt. Nó còn “Nhìn” bằng âm thanh. Điều đó làm chúng tôi liên tưởng đến người khiếm thị.Khi đôi mắt không còn cung cấp đầy đủ thông tin về thế giới, cánh cửa nhận biết thế giới không vì thế mà đóng lại. Con người vẫn còn đôi tai, bàn tay, trí nhớ, ngôn ngữ, cảm nhận không gian, mùi hương, xúc giác và đặc biệt là trí tuệ.
Và ngày nay, con người có thêm một công cụ mà những thế hệ trước chưa từng có: Trí tuệ nhân tạo – AI.
Nói thật đơn giản, AI có thể được hiểu như một người trợ lý được máy tính huấn luyện để nhận biết và diễn giải thông tin. Một chiếc camera có thể thu hình ảnh. AI phân tích hình ảnh ấy, rồi biến điều camera “thấy” thành lời nói để con người nghe được.
Người khiếm thị có thể đưa điện thoại về phía trước và hỏi: “Trước mặt tôi có gì?”; “Cánh cửa nằm bên trái hay bên phải?”; “Chiếc áo này màu gì?”; “Tấm bảng kia viết gì?”.
AI có thể nhìn hình ảnh từ camera rồi trả lời bằng tiếng nói.
Như vậy, điều vốn là hình ảnh đã được chuyển thành ngôn ngữ.
Đó là điều khiến tôi nhớ đến một con người sống cách chúng ta hơn hai thế kỷ (200 năm).
Louis Braille và sáu chấm nhỏ thay đổi thế giới
Louis Braille bị mất thị lực từ nhỏ. Vào thời ấy, một trong những mất mát lớn nhất của người khiếm thị không chỉ là không nhìn thấy con đường phía trước, mà còn là rất khó tiếp cận kho tàng chữ viết của nhân loại.
Braille đã không đặt câu hỏi: “Làm thế nào để đôi mắt tôi nhìn lại được?”.
Ông dường như đặt một câu hỏi khác: “Nếu mắt không đọc được chữ, tại sao đầu ngón tay không thể đọc giùm?”. Từ những chấm nổi, Braille phát triển nên hệ thống sáu chấm nhỏ mà đầu ngón tay có thể cảm nhận. Những chấm nhỏ ấy dần mở ra cả thế giới chữ nghĩa, âm nhạc, toán học và tri thức cho hàng triệu người khiếm thị.
Điều kỳ diệu của Braille không phải là ông tìm cách thay thế đôi mắt. Ông chuyển thông tin từ giác quan này sang một giác quan khác. Và hơn hai trăm năm sau,
AI đang đứng trước một câu hỏi gần giống như vậy: Nếu mắt không nhìn được một căn phòng, tại sao camera, AI và âm thanh không thể mô tả căn phòng ấy cho con người?
Beethoven: khi âm nhạc không còn chỉ nằm trong đôi tai
Rồi chúng tôi nghĩ đến Beethoven.
Một nhà soạn nhạc lại phải sống với thính giác ngày càng suy giảm- tưởng như đó là một nghịch cảnh nghiệt ngã nhất đối với người sống bằng âm nhạc.
Nhưng âm nhạc trong ông không vì thế mà chấm dứt.
Câu chuyện về Beethoven không khiến chúng ta nên tô hồng đau khổ hay thần thoại hóa khiếm khuyết. Nó chỉ nhắc chúng ta một điều rất đẹp: Giới hạn của một giác quan không nhất thiết là giới hạn của trí tuệ và khả năng sáng tạo.
Còn Leonardo da Vinci lại cho chúng ta một bài học khác. Ông không phải người khiếm thị hay khiếm thính. Nhưng Leonardo dành cả đời để quan sát: Con mắt, ánh sáng, nước chảy, cánh chim, cơ thể con người và những quy luật của tự nhiên.Ông nhắc chúng ta rằng: Nhìn không chỉ là thấy. Nhìn còn là quan sát, đặt câu hỏi, liên tưởng, cảm nhận và tìm ra mối liên hệ giữa những điều tưởng như không liên quan.
Và đó cũng chính là câu hỏi của thời đại AI: Máy tính có thể học cách “nhìn” đến đâu?
Từ một phần mềm phối màu đến một “đôi mắt” khác
AOC mà Paint & More đang phát triển ban đầu có mục tiêu rất cụ thể: Máy tính nhìn một căn nhà, nhận biết đâu là tường, đâu là trần, cửa, sàn, đồ nội thất; hiểu màu sắc và giúp khách hàng hình dung phương án phối màu sao cho hài hòa về những đồ vật xung quanh, rồi nhân hòa với những con người sống trong không gian đó và cuối cùng là cả tòa nhà có tính thái hòa trong môi trường mà nó được hình thành.
Từ cuộc gặp với những người đang lo chương trình “Mắt Thương”, chúng tôi bắt đầu nghĩ xa hơn.
Nếu AI nhận ra được “Đây là một bức tường màu trắng” thì tại sao nó không thể nói điều đó cho một người khiếm thị? Nếu AI nhận biết “Phía trước là một cánh cửa” tại sao nó không thể nói thêm “Cánh cửa cách anh khoảng ba mét, bên phải có một chiếc ghế”? Nếu máy tính có thể phân biệt xanh, đỏ, vàng, trắng, tại sao màu sắc ấy không thể được diễn giải thành ngôn ngữ và cảm xúc?
Một màu xanh dịu có thể được mô tả là mát, sâu, yên tĩnh.Một màu vàng ấm có thể được mô tả là tươi sáng, gần gũi.
Một bề mặt nhám, mịn, thô hay lạnh còn có thể được cảm nhận bằng bàn tay.Như vậy, AI không nhất thiết phải thay đôi mắt.
Nó có thể làm một việc khác có ý nghĩa hơn: Chuyển điều mà đôi mắt nhìn thấy thành một hình thức mà con người có thể cảm nhận được để biến:
Hình ảnh thành lời nói.
Chữ viết thành âm thanh.
Màu sắc thành ngôn ngữ.
Không gian thành bản đồ bằng lời.
Vật cản thành một cảnh báo kịp thời.
Nhưng AI không phải là đôi mắt tuyệt đối
Ở đây cũng cần nói rõ một điều để chúng ta không quá lạc quan về công nghệ.
AI vẫn có thể sai.
Máy tính có thể nhận nhầm một vật thể, đọc sai một chữ hay mô tả không chính xác một tình huống. Vì vậy, đặc biệt trong những việc liên quan đến giao thông, thuốc men, sức khỏe hay an toàn, AI không thể được xem như một đôi mắt hoàn toàn đáng tin cậy.
Công nghệ càng mạnh thì trách nhiệm của người tạo ra nó càng lớn.
Và có lẽ câu hỏi quan trọng nhất không phải là “AI thông minh đến đâu?” mà là “AI có thể giúp con người đến đâu?”.
Một AI nhận diện được hàng triệu hình ảnh quả là đáng kinh ngạc.
Nhưng nếu công nghệ ấy giúp một người khiếm thị tự đọc một trang giấy, nhận biết một món đồ, hiểu căn phòng mình đang đứng, học tập, làm việc và có thêm một phần tự chủ trong cuộc sống, thì lúc ấy AI bắt đầu mang một ý nghĩa khác.
Từ Mắt thường đến Mắt Thương
Louis Braille đã dùng sáu chấm nổi để mở một cánh cửa đưa người khiếm thị vào thế giới chữ nghĩa.
Ngày nay, camera, AI và giọng nói có thể đang mở thêm một cánh cửa khác.
Nhưng dù công nghệ tiến xa đến đâu, máy móc cuối cùng vẫn chỉ là công cụ.
Máy có thể nhận ra trước mặt là một con người.
Nhưng để nhìn thấy phẩm giá của con người ấy, máy chưa thể thay chúng ta.Máy có thể nhận ra một người đang mang khiếm khuyết.
Nhưng để không nhìn họ bằng thương hại mà nhìn thấy tài năng, khát vọng và khả năng đang chờ được đánh thức, chúng ta cần một đôi mắt khác.
Đó là Mắt Thương.
Mắt thương không chỉ nhìn thấy điều người khác thiếu.
Mắt thương còn nhìn thấy điều họ có. Mắt thương không phải chỉ đưa tay giúp đỡ.
Mắt thương là cùng nhau tạo ra một con đường để mỗi người có thể bước đi bằng chính đôi chân của mình.
Có lẽ vì vậy mà đêm nhạc “Mắt Thương” sắp tới sẽ mang một ý nghĩa lớn hơn một chương trình gây quỹ.
Khi những doanh nhân, nghệ sĩ và ca sĩ khiếm thị cùng đứng trên một sân khấu, điều đẹp nhất có lẽ không chỉ nằm ở ánh đèn, những bài hát hay số tiền quyên góp được. Điều đẹp nhất là khoảnh khắc chúng ta nhận ra: Âm nhạc không phân biệt đôi mắt có nhìn thấy hay không.Tri thức không nên bị giới hạn bởi một giác quan.
Công nghệ không chỉ sinh ra để làm cho cuộc sống tiện lợi hơn, mà còn có thể giúp cuộc sống trở nên nhân ái hơn.
Và trong cuộc đời, nếu nhìn bằng Mắt Thương thì có lẽ nó cho ta nhận biết rằng: Trên trái đất này vẫn luôn tồn tại rất nhiều ánh sáng, nhiều màu sắc vi tế hơn.Bởi sau cùng, trong một thời đại mà máy móc ngày càng học được cách “nhìn”, có lẽ con người lại càng cần học một cách nhìn khó hơn: Nhìn lại mình để biết dừng lại, biết lắng nghe, biết thấu hiểu và biết thương yêu nhau. Và có lẽ đó chính là Mắt Thương nhìn cuộc đời.
THEO KT&ĐS SỐ 243