Nung đất thành nhà

Lượt xem: 2139
9/9/2020 0:00 - Nhà ở
Tác giả: Kiến trúc & Đời sống - Bài Nguyễn Trọng Tín ảnh Trần Việt Đức

Một ngôi nhà bằng gốm. Người nghe sẽ nghĩ ngay làm bằng gốm gì, xây như thế nào? Bản thân sự quan tâm đã là một yếu tố của tiếp thị. Ngôi nhà bằng gốm đã khiến mọi người chú ý đến làng gốm Vĩnh Long. Tính đến nay, 2007, nghề gốm đất Vĩnh Long chỉ vừa tròn 10 tuổi. Nó sinh sau người anh em ruột thịt là gạch và ngói đến gần 150 năm.

 
Trụ sở Hiệp hội gốm tỉnh Vĩnh Long sống động sắc màu và hơi thở của gốm, một phần rất lớn là do sự đóng góp của nghệ nhân Nguyễn Cửu Hương
 
Câu chuyện trăm năm
Cùng với nghề rèn của Chợ Mới, nghề lụa của Tân Châu, nghề đáy sông vùng Trà Vinh…, nghề gạch ngói có mặt ở Vĩnh Long rất sớm, khi người Việt di cư xuống miền Hậu Giang thời chính sách khai khẩn đồn điền của ông Nguyễn Cư Trinh được triều đình nhà Nguyễn khuyến khích. Hàng trăm lò gạch ngày nay bắt đầu từ thị xã Vĩnh Long dọc theo sông Cổ Chiên kéo dài hơn 30km xuống tận Mang Thít có nguồn gốc từ thời kỳ ấy.
Tuy sinh sau đẻ muộn, nhưng gốm Vĩnh Long lại có nét độc đáo riêng, đó là dòng gốm không men, hay nói chính xác là các sản phẩm đất nung. Không giống như Bình Dương và Đồng Nai sản phẩm gốm bắt đầu từ những mỏ đất trắng (cao lanh), do dòng chảy của sông Cửu Long cùng với thế đất, gió mùa, ảnh hưởng của thuỷ triều cửa sông… vùng Mang Thít được trời phú cho lớp đất mặt sa bồi nhuyễn mịn, có màu hồng tự nhiên rất đẹp và cứ được bồi đắp thêm sau mỗi mùa lũ. Cái màu hồng ấy sau khi nung, lại làm ửng lên bên ngoài lớp phấn trắng phơn phớt như sương, nhưng không hề phai với thời gan. 
 
Năng động kết hợp với chuyên sâu
Gia đình ông Nguyễn Văn Chỉnh ở ấp Cái Kè, xã Mỹ Phước, huyện Mang Thít sống truyền đời bằng nghề lò gạch. Năm 1997, làng nghề gạch ngói này phát khởi giàu lên rất nhanh khi chuyển đổi từ gạch ngói qua các sản phẩm đất nung gia dụng và trang trí mỹ nghệ. Ban đầu là từ sự gợi ý đặt hàng của một vài khách hàng Đài Loan. Cũng phải trải qua những thử nghiệm nhiều phen thất bại,  những lò gạch ở đây mới tìm ra được bí quyết kết hợp lửa và gió để  tác động lên cái chất đất sa bồi của Cửu Long giang mà làm nên nét không lẫn lộn của gốm Vĩnh Long ngày nay, đang có mặt trên thị trường của vài mươi quốc gia trên thế giới, mà chủ yếu là các nước châu Âu.
Người con thứ tám, cũng là cậu trai út trong số 9 đứa con của ông Chỉnh là anh Nguyễn Cửu Hương. Dù lớn lên được học hành chu đáo (tốt nghiệp cao đẳng sư phạm khoa hoá), nhưng Hương vẫn chọn con đường tiếp nối nghề truyền thống của gia đình. Khi làng gạch ngói chuyển sang nghề gốm, Hương là người có sáng kiến mời gọi những hoạ sĩ, những nhà điêu khắc địa phương tham gia cải tiến mẫu mã, đa dạng hoá sản phẩm để chào hàng chứ không chỉ dừng lại ở những sản phẩm đặt hàng. Từ đó lò gốm Tân Hiệp Phát của ông Chỉnh cho ra đời nhiều sản phẩm mới lạ và hút khách từ những chiếc độc bình to lớn, những bức bình phong, những loại gốm trang trí dạng ống, dạng tấm, dạng hộp… mang hoạ tiết hoa văn dân tộc. Thường những sản phẩm ấy do Hương nghĩ ra, sau đó được các hoạ sĩ hoàn thiện để hình thành khuôn mẫu. Chiếc độc bình đất nung lớn nhất Việt Nam cho đến nay của hoạ sĩ Lê Triều Điển cũng được ra đời từ làng gốm này.
 
Một đoạn bờ rào bằng gốm bao bọc trụ sở hiệp hội
 
Căn nhà gốm thứ hai trong khu nhà vườn du lịch sinh thái của người anh thứ năm của Hương
 
Một đoạn bờ rào triền sông của ngôi nhà gốm đầu tiên của Nguyễn Cửu Hương
 
Toàn bộ kết cấu gốm trong căn nhà này đều khớp nhau về màu sắc và gạch ở đây bề mặt đều có nét vân của gỗ
 
Từ sự hiếu thảo mà ra
Năm 2001, anh Hương nảy ra ý định xây cho cha mình một ngôi nhà mát bờ sông toàn bằng gốm (trừ rui, mè) để ông có nơi vui thú đàm đạo, thù tạc cùng bạn bè. Ngoài ra nó còn là “tấm biển quảng cáo không cần lời” về “đẳng cấp” của lò gốm nhà anh với khách hàng. Tuy căn nhà chỉ rộng có 5m x 5m, nhưng cũng làm Hương nát óc không ít thời gian. Bởi vì ai cũng biết, gốm là vật rất dễ vỡ. Nguyên tắc chung của Hương là từng cấu kiện được nung riêng, được lắp ráp lại khi xây dựng. Việc cực khó là phải tính toán sao cho thật khớp đến từng ly để khi tiến hành lắp ráp, nó là những giá đỡ, những vỏ bọc để cố kết bê tông cốt thép bên trong, mà khi xây dựng xong thì chúng vẫn cứ nằm nguyên ở đó để làm nên nguyên dạng bên ngoài của một căn nhà gốm. Ngoài việc ăn khớp của kết cấu, còn phải tính đến sự ăn khớp của màu sắc trong khi các cấu kiện được nung riêng lẻ. Chẳng những thế, chúng còn phải chuyển màu, đổi màu để nhấn mạnh nét đậm, nhạt theo ý muốn. Những viên gạch tham gia vào căn nhà này cũng được định dạng trước để rồi chúng sẽ có mặt ở vị trí nào. Đặc biệt, toàn bộ gạch đều có bề mặt nổi lên vân gỗ.
Cho đến nay Hương đã dựng được bốn căn nhà gốm như thế, hai căn trong khu nhà vườn du lịch của người anh thứ  năm, một vừa hoàn thành cuối năm 2006 ở khu du lịch Văn Thánh, TP. HCM. Những căn nhà về sau đều lớn và phức tạp hơn. Và, kinh nghiệm từ 4 căn nhà này là để tới đây Hương sẽ dựng một ngôi nhà “thật sự ra nhà” 20m x 12m  trong khu nhà vườn du lịch 12ha của gia đình trên cù lao An Bình, bên kia sông Cổ Chiên. Mọi cấu kiện cho ngôi nhà này đều đã ra lò.
Người miền Tây thường nói ít làm nhiều. Nguyễn Cửu Hương là một người miền Tây chính hiệu.
 

 

Vòm mái nhìn từ bên trong. Chĩnh và cột với gốm bên ngoài và bê tông cốt thép bên trong
 

 

Căn nhà gốm đầu tiên bên bờ sông Cổ Chiên mà Nguyễn Cửu Hương xây cho cha mình cách đây 5 năm. Một bức bình phong gốm
 
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 11 (tháng 3.2007)