Bên cạnh va chạm về lợi ích kinh tế, quan điểm kỹ thuật, gu thẩm mỹ… là những chuyện lớn và xuyên suốt, nhiều lúc các bên đành “đường ai nấy đi” trước những câu hỏi “tại sao” liên quan đến phong thủy như trên.
Thời đại dữ liệu ngập tràn, dễ dàng thấy kiểu 30 giây kêu gọi: “Mọi người ơi, chỉ cần xem hết video này của mình là có thể …”. Thật giả lẫn lộn, thời gian gấp rút, nhịp sống hối hả đòi hỏi quyết định nhanh chóng, cộng thêm thiếu suy xét thấu đáo, mong tìm sự ủng hộ từ số đông trên mạng xã hội… là những lý do dẫn đến các gia chủ hiện nay chọn kiểu D.Y.I khi làm nhà. Nói là Do It Yourself nhưng bản chất việc “tự xử” này lại không đồng nghĩa với tự học hỏi, tự đúc rút và tự phản biện.
Vấn đề không là câu hỏi “có nên tự làm phong thủy hay không”, mà ở quy trình ra quyết định. Thực tế xây nhà cho thấy phong thủy thường được xem xét quá muộn, quá cá nhân và thiếu một cơ chế phối hợp với tư duy thiết kế kiến trúc, nội thất và cảnh quan.
Nhà của nhiều nghệ sỹ, doanh nhân, người sáng tạo nội dung… có “chất” riêng, thể hiện cá tính và khả năng “tự làm tự chịu” khá cao so với người bình thường
Tự làm cần đi cùng tự chịu
D.I.Y về bài trí khác xa so với tự mình thể nghiệm một vấn đề về khoa học, văn hóa hay tín ngưỡng. Một video 30 giây có thể nói rất thu hút về việc đặt cây ở đây, treo gương ở kia, bếp tránh hướng nọ... Nhưng đó là các kiến thức cắt, ghép, rút, dựng, đơn lẻ, rời rạc, chưa phải một hệ thống nhận diện vấn đề, xác lập nguyên nhân, đưa ra giải pháp. Giống như tên một loại thuốc được “nghe nói” có chất A giúp hạn chế bệnh B, bất kể bệnh nhân là ai, xét nghiệm và thăm khám cụ thể do bác sỹ/cơ sở y tế cụ thể tiếp cận ra sao. Khoa học tâm lý chỉ ra: Tự làm khác với làm được, chỉ mang giá trị khi đi cùng quá trình tự học, tự kiểm chứng và tự phản biện. Còn làm theo những điều nghe nói do lượm lặt, thì D.I.Y trở thành D.I.T - Do It Told, tức là “làm theo… người khác nói”.
Chưa bao giờ con người tiếp cận thông tin phong thủy dễ như hiện nay. Nhưng điều này không tỷ lệ thuận với năng lực hiểu biết và chịu trách nhiệm. Một người có thể xem cả trăm video phong thủy nhưng vẫn không có khả năng phân biệt nguyên lý với mẹo vặt; không biết điều kiện trong lý thuyết khác với thực tế cụ thể…Và quan trọng nhất: Làm sao người ta biết được thông tin mình vừa tiếp nhận đúng hay sai, áp dụng thế nào, khi bộ lọc dữ liệu chỉ hiển thị số lượng truy cập và chia sẻ theo thuật toán đếm. Do đó, vấn đề của thời đại dữ liệu bùng nổ chính là “thừa thông tin mà thiếu năng lực tạo tri thức”.
Cho nên tự thực hành phong thủy liên quan đến tự chủ được quy trình kiến tạo môi trường sống, điều vốn thuộc về giới chuyên môn. Từ đó, bản chất mâu thuẫn bộc lộ hai mặt của một vấn đề: Tự làm có đi cùng tự chịu? Tự làm gắn với quyền chủ động, quyền lựa chọn và sự tham gia sâu của gia chủ vào các khâu thiết kế, thi công, nhưng cũng đồng nghĩa với tri thức chuyên môn bị phân mảnh rời rạc, chắp vá, xung đột với giải pháp kiến trúc, và oái oăm thay, làm sai nhưng lại bắt nhà chuyên môn phải sửa!
Do đó, nếu gia chủ không thể tự chịu, cần xác định lại: Tự làm nên có điểm dừng, chuyên môn nên hỗ trợ thế nào, và phong thủy - kiến trúc cần gặp nhau ở đâu trong quá trình tạo lập nơi chốn?
Treo tranh ảnh, dùng màu sắc hợp mệnh tuổi… hoàn toàn có thể sáng tạo trong khuôn khổ ý tưởng không gian kiến trúc - nội thất có tính kiểm soát chuyên môn
Đúng người, đúng chỗ, đúng thời điểm
Để tránh cho phong thủy bị đặt sai vị trí trong quy trình thiết kế, cần quay lại ba câu hỏi nêu trên:
Một, “Tại sao gia chủ không thể tự bài trí phong thủy?”. Trả lời: Vì phong thủy của một ngôi nhà không chỉ nằm ở vài xếp đặt vật phẩm hay bài trí đồ đạc, mà liên quan đến bài toán tổng thể quan hệ giữa con người - công trình - môi trường.
Hai: “Tại sao kiến trúc sư không xử lý phong thủy luôn?”. Trả lời: Vì trong thực tế dù ở phương Đông hay phương Tây, đào tạo và hành nghề kiến trúc và phong thủy thường được xem là hai hệ tri thức tách biệt, chưa có một ngôn ngữ chuyên môn tích hợp từ đầu. Phong thủy thường được người chuyên môn thêm vào sau quá trình hành nghề, hoặc là một dạng kiến thức liên ngành thông qua tiếp thu văn hóa, lịch sử, địa lý… thậm chí cả triết học và thực hành nghi thức tâm linh.
Ba, “Tại sao phải đợi nhà gần xây xong mới đi xem phong thủy?”. Trả lời: Bởi khi cấu trúc nhà đã hình thành và các vấn đề thực tế hiện rõ trong quan sát của các bên, thì các kiêng kỵ phong thủy mới được xem như một khâu kiểm tra hậu kỳ, thay vì đúng ra phải là một nguồn dữ liệu đầu vào của quá trình thiết kế.
3 câu hỏi trên quy về 1 lập luận: Phong thủy không nên xuất hiện ở cuối quy trình thiết kế để “sửa lỗi” nào đó về kiến trúc hay nội thất. Nếu gia chủ xác tín phong thủy có giá trị, nó phải được đưa vào từ đầu quy trình làm nhà như một lớp thông tin cùng tham gia hình thành phương án. Nó có thể không bắt buộc, nhưng nếu đã được chú ý đến thì cần nằm trong tư duy chuyển đổi rất quan trọng: Từ “phong thủy chỉnh kiến trúc” sang “phong thủy cùng kiến trúc tham gia tạo lập nơi chốn”.
Nội thất các quán cà phê “tự xử” độc đáo cũng là ví dụ cho thấy xu hướng DIY dần phổ biến hiện nay, nhưng không phải là hướng đi đúng cho số đông
Như vậy, cái gọi là “mâu thuẫn phong thủy” giữa kiến trúc và gia chủ cũng như giới “thầy bà” lâu nay thực ra chỉ là phần nổi do xung đột lợi ích. Phần chìm nằm ở thiếu cơ chế tích hợp tri thức phong thủy vào quy trình thiết kế kiến trúc.
Ở cấp độ năng lực và khả năng chịu trách nhiệm, ra quyết định, dễ thấy rằng ai cũng có quyền “phán này phán nọ” về phong thủy, nhưng không phải mọi quyết định đều có cùng mức độ phức tạp. Gia chủ có thể tự chọn sofa, cây cảnh, tranh ảnh… và một số vật phẩm phong thủy như hành vi mua sắm tiêu dùng. Nhưng khi quyết định đến cấu trúc không gian, hướng tiếp cận, tổ chức công năng, quan hệ trong ngoài, các điều kiện môi trường… thì đều vượt khỏi phạm vi trang trí, cảm tính và “nghe nói”. Người viết bài đã từng đề nghị một số gia chủ: “Hãy kêu các ‘thầy dùi’ của anh/chị ký vào biên bản quyết định làm gì đó trong nhà anh/chị, kiến trúc sư sẽ làm theo không bàn cãi!”. Kết quả là không ai dám ký một biên bản nào cả! Ngay trong tư vấn quản lý, giảm sát dự án, vai trò của chuyên gia cũng không phải là “ra lệnh cho gia chủ phải làm gì”, mà chỉ giúp gia chủ hiểu thấu đáo hệ thống vấn đề để có khả năng ra quyết định tốt hơn.
Khi phong thủy đặt trách nhiệm đúng người, đúng chỗ và đúng thời điểm, có thể tạo thành chuỗi hành vi: Nhận diện à tích hợp à đồng kiến tạo. Cách làm này sẽ khác với kiểu làm cũ là Hậu kiểm à can thiệp à sửa chữa rất tốn kém và mâu thuẫn.
Để đường đi không khó, khó ở lòng người…
Khi đã định vị vai trò khoa học, văn minh của chuyên gia phong thủy trong thời “ai cũng làm nhà sáng tạo nội dung” như hiện nay, thì các bên tham gia sẽ thuận lợi hơn nhiều trong phân công trách nhiệm “ra đề và giải đề” bài toán lám nhà. Xét theo lý luận từ nhu cầu phát sinh giải pháp, có thể sử dụng lý thuyết Maslow(*) xem ngôi nhà/nơi chốn như một môi trường đáp ứng nhiều tầng nhu cầu của con người. Tham khảo bảng phân tích theo cấp độ tăng dần dưới đây để biết mức độ và nhu cầu phong thủy tương ứng (xem bảng dưới).
Dễ thấy rằng, “tự làm” không chỉ nằm ở tầng cuối cùng, nó xuất hiện ở tất cả các tầng nhu cầu, nhưng động cơ và mức độ phức tạp thay đổi dần. Ví dụ, tự bố trí cây xanh để cải thiện vi khí hậu khác hoàn toàn với việc tự quyết định thay đổi vị trí cầu thang, cửa chính hay bếp dựa trên một video vớ vẩn. Khi xem một ngôi nhà xây sẵn, ta sẽ thấy yếu tố “nơi chốn” không đơn thuần là một sản phẩm kiến trúc hoàn thành. Nếu ta phải dọn vào ở ngay, não bộ sẽ kích hoạt các câu hỏi: Bản thân và gia đình có cần phòng này phòng kia không, nội thất này theo trải nghiệm của mình có ổn chăng, các lợi ích và hiệu quả thu được là gì…
Khi gia chủ ngày càng tham gia sâu hơn vào việc biến một không gian vật chất thành nơi chốn có ý nghĩa, thì mặt trái của việc này là đi từ tự tin quá mức à áp đặt chủ quan à xung đột các bên à sửa chữa tốn kém. Đặc biệt trong phong thủy, nguy cơ này càng lớn vì môi trường thông tin hiện nay cung cấp rất nhiều “quy tắc nhanh” kiểu như “cửa không được mở hướng kia, bếp phải đặt chỗ này, gương tránh đặt ở đây…”. Lúc này phong thủy bị thu nhỏ từ một hệ thống nhận thức về quan hệ giữa người - nhà - môi trường thành một tập hợp các “mẹo vặt bài trí”.
Để rạch ròi vai trò và phát huy tốt năng lực hợp tác, 3 chủ thể khi làm nhà cần xác định rõ. Đó là gia chủ: Cung cấp nhu cầu, trải nghiệm, văn hóa, thói quen, giới hạn và mong muốn; Kiến trúc sư - nhà thiết kế: Tổ chức không gian, công năng, cấu trúc, môi trường và hình thức; Chuyên gia phong thủy: Cung cấp một hệ thống diễn giải về quan hệ giữa con người - không gian - môi trường theo hệ quy chiếu phong thủy.
Ba bên kể trên tham gia vào quá trình: Phân tích/phản hồi về nhu cầu à Xử lý đồng bộ kiến trúc + phong thủy à Tương tác và điều chỉnh theo tháp nhu cầu à Tạo lập nơi chốn đi từ bản vẽ đến thực tiễn xây dựng.
Khi phong thủy tham gia từ khâu hình thành ý tưởng, các chi tiết sẽ nằm trong quan hệ tổng thể và hoàn thiện nhất quán
Để tránh tri thức phong thủy bị phân mảnh qua chỉ dẫn đơn lẻ, quá trình tự làm, tự chủ trở thành sao chép áp đặt và thiếu tương tác thì rất cần xác lập ranh giới giữa tự chủ và chuyên môn, giữa tiếp cận thông tin và làm chủ tri thức, giữa bài trí và kiến tạo. Mục tiêu cuối cùng không phải là để phong thủy lấn át kiến trúc, cũng không phải để kiến trúc loại bỏ phong thủy, mà hướng tới một mô hình đồng kiến tạo nơi chốn, trong đó con người, kiến trúc và phong thủy cùng tham gia đáp ứng các tầng nhu cầu và hình thành một môi trường sống có khả năng vừa thích nghi, vừa mang bản sắc của cá nhân và môi trường.
|
Tầng nhu cầu
|
Trong kiến trúc
|
Trong phong thủy
|
Ý nghĩa của “tự làm”
|
|
Sinh lý
|
Thông gió, ánh sáng, nhiệt, nước, tiện nghi
|
Môi trường sống thuận hòa, tránh các điều kiện bất lợi
|
Gia chủ tự điều chỉnh tiện nghi, cây xanh, thông thoáng...
|
|
An toàn
|
Kết cấu, giao thông, riêng tư, an ninh, môi trường
|
Cảm nhận ổn định, tránh thế bất lợi, tạo cảm giác yên tâm
|
Tự tìm kiếm giải pháp bảo vệ và giảm bất an
|
|
Gắn kết
|
Không gian gia đình, giao tiếp, cộng đồng
|
Quan hệ giữa người - nhà - môi trường
|
Tự sắp xếp không gian theo nếp sống và văn hóa gia đình
|
|
Được tôn trọng
|
Bản sắc, thẩm mỹ, địa vị, dấu ấn cá nhân
|
Biểu tượng, ý nghĩa, mong muốn cát tường
|
Gia chủ thể hiện bản thân qua cách bài trí
|
|
Tự thể hiện
|
Nơi chốn mang bản sắc riêng
|
Ngôi nhà phản ánh quan niệm sống và thế giới quan
|
DIY trở thành quá trình “tự kiến tạo nơi chốn”
|
(*) Abraham Maslow (1908-1970) là một nhà tâm lý học người Mỹ. Ông là người sáng lập ra tâm lý học nhân văn. Lý thuyết nổi tiếng nhất của ông là Tháp nhu cầu (Maslow’s Hierarchy of Needs). Tháp này chia nhu cầu con người thành 5 bậc từ thấp đến cao gồm: Sinh lý, an toàn, xã hội, được tôn trọng và tự khẳng định bản thân
THEO KT&ĐS SỐ 243