Hàng loạt công trình kiến trúc và đồ án quy hoạch đến nay vẫn là dấu ấn của ông tại nhiều địa phương, như Đại học Sư phạm Huế (Viện Đại học Huế trước 1975), nhà thờ Chính tòa Phủ Cam (1963), khách sạn Hương Giang (1962), quy hoạch Thánh địa La Vang, Viện Nghiên cứu Hạt nhân Đà Lạt, quy hoạch khu Hòa Bình - chợ Đà Lạt, dinh Độc Lập (hội trường Thống Nhất), quy hoạch cảnh quan công trường Mê Linh (1961), Việt Nam Quốc tự & Đại học Phương Nam, quy hoạch Làng Đại học Thủ Đức (1962)…
Biệt thự đường Nguyễn Văn Bá Thủ Đức-Carl Robinson
Qua tư liệu của Trung tâm Lưu trữ quốc gia II, trong khuôn khổ bài viết nhỏ này, xin nhắc lại vài chi tiết về vai trò đóng góp của KTS Ngô Viết Thụ trong quá trình hình thành và tổ chức Làng Đại học Thủ Đức, một đồ án mà dấu ấn của ông không chỉ có thể nhìn nhận qua phương diện thiết kế, quy hoạch, mà còn qua sự tham gia vào cơ chế tổ chức và hiện thực hóa một cộng đồng cư trú gắn với môi trường đại học.
Ủy-ban liên-bộ về chỉnh-trang lãnh-thổ hai bên xa-lộ Saigon-Biên Hoà và chung quanh Đô-Thành, thành lập do Sự-vụ Văn-thư số 653-TTP/VP ngày 6.7.1961, đã mời Kiến-trúc-sư Ngô Viết Thụ tham gia với vị trí Cố-vấn. Theo quy hoạch, Thủ-Đức dự kiến xây cất một khu gia-viên gồm nhiều trung-tâm tự túc, mỗi trung-tâm khoảng 100ha, thâu nhận tới 1.000 gia-đình, có khu công cộng, hành-chánh, văn-hoá, xã-hội riêng biệt. Làng Đại học được xây dựng để giải quyết nhu cầu nhà ở cho các giáo sư, đồng thời tổ chức một đơn vị cư trú có đời sống cộng đồng trong tổng thể phát triển mới của Thủ Đức.
Trên văn bản, khu vực này được gọi là “Làng Đại học”, trong dân gian quen gọi là “Làng Giáo sư”. Theo Quy chế Làng Đại học, việc thành lập và tổ chức theo Sắc-lệnh 215-GD ngày 28-9-1960 được giao cho một Hội-Đồng gồm ba ban: Ban Bảo trợ, Ban Tư vấn và Ban Doanh lý. Ban Doanh lý gồm giáo sư Vũ Quốc Thúc, Khoa trưởng trường Luật khoa Đại học Saigon, làm Chủ tịch; KTS Ngô Viết Thụ và ông Lê Văn Lắm, Giám-Đốc Nha Mỹ-Thuật Bộ Quốc-Gia Giáo-Dục, làm ủy viên kỹ thuật… Làng Giáo sư được quy hoạch dựa trên ý tưởng kết nối thiên nhiên, học thuật và đời sống thường nhật trong một môi trường thống nhất.
Vai trò của Ngô Viết Thụ qua sự hiện diện trong Ban Doanh lý cho thấy các quyết định liên quan đến tổ chức không gian và xây dựng Làng Đại học có sự tham gia trực tiếp của giới chuyên môn. Ông đảm nhiệm tư cách kiến trúc sư gắn với đồ án quy hoạch đồng thời là thành viên của bộ phận có trách nhiệm đưa quy hoạch vào thực tế.
Biệt thự đường Đoàn kết- Carl Robinson
Vai trò của Ban Doanh lý đặc biệt quan trọng: Xét duyệt hội viên, chỉ định lô đất, chấp thuận đồ án xây dựng, hỗ trợ xây cất và quản lý việc chuyển nhượng bất động sản. Nhờ đó, Làng Đại học không phát triển theo sự tự phát của từng chủ đất riêng lẻ. Điều kiện gia nhập cũng cho thấy đây được hình dung là một cộng đồng có lựa chọn về thành phần cư dân, ưu tiên các vị trong Hội đồng thiết lập Làng Đại học, giáo sư, giảng sư, giảng viên, các kỹ sư, kiến trúc sư và những người có trình độ đại học, qua đó tạo lập một môi trường sống gắn với giới học thuật và trí thức.
Đơn xin gia nhập phải gửi đến Ban Doanh lý xét duyệt. Sau khi được chỉ định lô đất, hội viên phải tiến hành xây cất theo quy chế; nếu quá hạn ba tháng mà không xây dựng, Ban Doanh lý có quyền thu hồi lô đất. Mỗi hội viên được vay tối đa 300.000 đồng sau khi đồ án xây cất được Ban Doanh lý chấp thuận. Đặc biệt, việc chấp thuận đồ án đồng nghĩa với việc hội viên có thể khởi công mà không phải xin thêm giấy phép hành chính khác.
Cơ chế xét duyệt đồ án xây dựng góp phần bảo đảm khung ấy không bị phá vỡ bởi những lựa chọn hoàn toàn riêng lẻ của từng chủ đất, tạo nên diện mạo tương đối đồng bộ của Làng Giáo sư trong những năm đầu.
Quy chế còn cho phép hội viên tự xây cất hoặc nhờ Ban Doanh lý phụ trách. Khi chưa trả hết nợ, việc chuyển nhượng nhà đất phải được Ban Doanh lý cho phép; ban này cũng có quyền ưu tiên mua lại hoặc chuyển cho một hội viên mới. Nhìn từ những quy định trên, Ban Doanh lý chính là mắt xích nối giữa ý tưởng quy hoạch và quá trình hiện thực hóa không gian.
Vào cuối tháng 8.2026, chúng tôi đến Làng Đại học, hiện nay vẫn còn vài ngôi nhà giữ dấu ấn của Ngô Viết Thụ trong kiến trúc: Những bề mặt đá rửa bắt ánh sáng, các hệ lam hình học được bố trí theo hướng gió chủ đạo, và cách mỗi công trình đặt nhẹ trên mặt đất, như thể được thương lượng với địa hình hơn là áp đặt lên nó. Ngay cả khi vài ngôi nhà bị bỏ hoang và đổ nát, những chi tiết nhỏ vẫn còn tồn tại như ô cửa tròn với các chi tiết kim loại trang trí, lan can có nhịp điệu điêu khắc, những cầu thang uốn cong vừa đủ để làm mềm các đường nét hiện đại chủ nghĩa. Những mảnh vỡ ấy là những dấu tích vật chất cuối cùng của một ngôi làng từng hiện thân cho một cộng đồng học thuật.
Ô cửa tròn thiết kế hiện đại-Carl Robinson
Vai trò của Ngô Viết Thụ tại khu làng cho thấy tầm ảnh hưởng của một kiến trúc sư có thể đi xa đến đâu khi được trao một sứ mệnh và cơ chế phù hợp. Các kiến trúc sư không chỉ thiết kế, họ tham gia định hình một cộng đồng. Khung quy hoạch ở đây mang tính nhân văn hơn là thuần túy hành chính.
Một trăm năm sau ngày sinh của ông, câu chuyện Làng Đại học Thủ Đức bổ sung thêm những đóng góp của ông vào danh mục sự nghiệp của Ngô Viết Thụ: Vừa thiết kế các công trình đơn lẻ, vửa tham tổ chức không gian sống, cộng đồng và tương lai của một ngôi làng mới.
(*) Carl Robinson: Cựu biên tập viên ảnh và phóng viên của hãng thông tấn Associated Press (AP) tại miền Nam Việt Nam
Quy chế Làng Đại học Thủ Đức. Tư liệu Lê Ngọc Hân
THEO KT&ĐS SỐ 243