Đặt đèn đúng, đủ

 

Thực ra, “đặt đèn” chỉ như phần ngọn của toàn bộ hệ thống từ gốc rễ là kỹ thuật điện, có quan hệ chặt chẽ với không gian kiến trúc và bộ khung hệ thống kết cấu, từ lúc tính toán phần thô, cho đến xây dựng hoàn thiện. Đặt đèn sao cho đúng, đủ cần được người liên quan đến việc xây nhà hiểu và thực hiện tương ứng với quá trình thiết kế và tổ chức thi công. 

 

Chọn đèn sao cho “đồng thanh đồng thủ” 
 Nhà có đẹp hay không (thường vào ban đêm) đa phần nằm ở cách thức bố trí chiếu sáng. Trong nghề hay gọi là đặt đèn, đi đèn, thực chất là dùng ánh sáng kết nối không gian, tạo hình ảnh tích cực, giúp tâm lý thoải mái, sinh hoạt thuận tiện. Xã hội càng văn minh thì cách chiếu sáng càng cần tinh tế, đẹp đẽ hơn. 
Nhưng cũng chính vì “ bề nổi” về mặt hiệu quả kinh doanh, nghệ thuật và tạo ấn tượng như thế, nên việc bố trí chiếu sáng có bài bản và sáng tạo, mang tính nghệ thuật lại hay bị một số gia chủ hiểu sai là bày vẽ, là không cần thiết hoặc không kinh tế. Và từ đó không ít ngôi nhà đã bỏ qua phần thiết kế chiếu sáng, hay chí ít là chọn đèn cho đúng cho đủ, mà giao phó việc này cho nhà thầu xây dựng, thậm chí là …mấy anh thợ điện đơn thuần, khiến kiến trúc sư và nhà thiết kế nội thất lắm lúc phải than trời vì phần chiếu sáng tầm thường và sai lệch đã làm hỏng phần nào các ý đồ kiến trúc và tổ chức không gian. Do vậy, lời khuyên là nếu chưa đủ để có thể tìm kiếm đội ngũ thiết kế ánh sáng chuyên nghiệp, thì ít ra chủ đầu tư cũng cần hiểu giai đoạn chọn đèn cho nhà không nên nằm ở phần hoàn thiện sau cùng, mà phải quan tâm từ phần thiết kế triển khai kỹ thuật cũng như lúc xây thô để tránh phải chỉnh sửa khi vào tình huống đã rồi. 
Các vấn đề hay gặp khi chọn đèn thường là ánh sáng, màu sắc và chất liệu. Giải pháp phổ biến là dùng đèn chùm, đèn thả, đèn lồng… ở vùng trung tâm căn phòng, và dùng đèn hắt, đèn gián tiếp ở các vùng chung quanh. Nhưng thực tế các căn phòng (ví dụ bếp, phòng ngủ) không nhà nào giống nhà nào và cũng chẳng hề bố trí vật dụng sinh hoạt ở giữa hay dàn đều chung quanh giống nhau. Do không gian thế nào thì ánh sáng thế ấy, nên phải căn cứ hệ thống vật dụng trong quan hệ ba chiều của không gian và “kịch bản sử dụng” mà tính toán ánh sáng. Ví dụ một gian bếp có bàn ăn bên cạnh thì chắc chắn phải có đèn chuyên dụng cho bàn ăn, đèn chiếu sáng cho cả phòng (khi chưa bật đèn bàn ăn) và đèn cho khu vực bếp. Còn đi vào cụ thể hệ thống tủ bếp, tủ lạnh, quầy bar, bồn rửa…thì chỗ nào có đặc thù chỗ đó, mà nếu chưa có thiết kế cụ thể của hệ tủ kệ bếp cùng trang thiết bị thì chưa thể đi dây điện cho đầu ra của đèn được. Khái niệm “đồng thanh đồng thủ” như dân gian hay nói thực chất chính là tìm sự tương ứng, tương thích, tương quan. Kiểu bếp cổ điển gỗ sậm màu gờ chỉ nhiều thì cách dùng ánh sáng sẽ khác với dạng bếp hiện đại bề mặt láng bóng hình khối vuông vức. Chọn chiếu sáng đúng cho từng phong cách khác nhau sẽ dẫn đến khối lượng đèn khác nhau, chọn sai sẽ lãng phí, hoặc không đủ, tệ hơn là gắn nhiều đèn mà không hiệu quả như ý muốn.

 

 

 

Chọn đèn dung hòa giữa kỹ thuật và mỹ thuật
Khi chọn đèn, giới chuyên môn thường khuyến cáo thông số chiếu sáng phải đi cùng hình dáng thẩm mỹ. Cho dù bộ đèn có hình thức đẹp, chất liệu đắt tiền nhưng không hợp với đặc tính sử dụng và tỷ lệ không gian thì phải suy xét kỹ. Ngược lại đèn có thông số kỹ thuật tốt, tiết kiệm điện, dễ thay đổi, bảo trì… nhưng hình thức tầm thường sơ sài, không làm đẹp cho không gian nhà thì cũng không ổn. Để dung hòa cả hai, cần tính toán và bố trí đèn theo từng trường hợp cụ thể, tránh kiểu mua đèn hàng loạt, và rất nên tham khảo nhà chuyên môn cũng như nhà cung cấp. Ví dụ chọn đèn cho bàn ăn, cần nhìn đến cái bàn sẽ mua và đặt vào nhà mình có kích thước, chất liệu và màu sắc ra sao, gia đình ăn uống theo dạng nào, đóng trần kiểu gì… để xem xét cũng như nhìn ngó đến phong cách chung của cả căn phòng nữa.
Mặt khác, đèn nhà phố khác nhà hàng, đèn nhà vườn khác đèn căn hộ chung cư, bởi đơn giản là nếu căn hộ có trần thấp dưới 3m thì đèn trang trí nên chọn loại gọn ghẽ, ít góc cạnh rườm rà, tránh dùng đèn chùm lớn... Còn nếu là biệt thự có phòng cao hoặc nhà phố thương mại với khoảng sảnh thông tầng lớn thì có thể dùng đèn thả dài, xoắn ốc hay đèn chùm đa điểm. Không gian của nhà vườn kiểu dân dã thì nên cân nhắc đến loại đèn có chất liệu và kiểu dáng mộc mạc, như đèn tre, đèn gốm, đèn có họa tiết hòa hợp bối cảnh chung quanh. Còn ngược lại tuy cũng là nhà vườn nhưng theo lối thiết kế kiến trúc tối giản, hiện đại thì chắc chắn chọn đèn phải nhìn đến yếu tố mạnh mẽ, công nghiệp, giản lược. Cần hiểu rằng không có kiểu đèn nào là đẹp tuyệt vời hay xấu tuyệt đối, vấn đề nằm ở môi trường và mối quan hệ chung quanh. 
Rõ ràng là thời mỗi căn phòng chỉ leo lét vài bóng đèn đã lùi vào dĩ vãng, hiện nay ai đi mua nhà hay sửa nhà, xây nhà mới cũng đều ít nhiều quan tâm đến độ lung linh của ngôi nhà, căn hộ mình sẽ ở. Người trẻ tuổi và có cá tính còn đòi hỏi không gian sống có ánh sáng ban ngày cũng như ban đêm phải thật “chất”. Họ sẵn sàng bỏ ra chi phí xứng đáng để tậu bộ đèn đẹp hoặc thuê thiết kế cả hệ thống chiếu sáng sao cho xứng đáng. Mỗi căn phòng cụ thể lại có cách chiếu sáng mang đặc thù riêng mà nhà thiết kế sẽ chịu khó quan sát, tham khảo đa dạng để có thể bố trí đèn đúng, đèn đủ, đèn đẹp, thậm chí độc đáo. Cụ thể, phòng ăn phải có ánh sáng tỏa đều trên bàn ăn chứ không rọi vào… mặt người đang nhai, trong khi đèn trên gương soi phòng tắm hoặc bàn trang điểm thì phải sáng rõ mặt. Luôn cần ánh sáng dịu và gián tiếp trong phòng ngủ, nhưng phòng làm việc thì phải cần sáng rõ, vừa phủ đều trong phòng vừa có ánh sáng tập trung nơi đọc sách, viết lách. 
Mặt khác, cần chú ý hình thức bên ngoài của đèn cả lúc sử dụng lẫn không sử dụng. Ví dụ như một mảng tranh trên tường nên tính toán chiếu sáng phải quan tâm đến độ phủ của vùng sáng trên tranh không bị chói và không bị lệch, điều này quan trọng hơn là bản thân cái bóng đèn có hình thù gì, có thể tham khảo các bảo tàng chuyên nghiệp đề thấy họ dùng đèn và “ giấu” đèn thế nào cho bức tranh hay tượng đủ sáng mà không chói mắt người xem, kiểu đèn không cần phải phô trương. Nhưng khi xét đến bộ đèn phòng khách hoặc phòng ăn thì ngoài yếu tố ánh sáng lại phải quan tâm thêm hình thức của bộ đèn sao cho ngay cả khi không bật lên thì bộ đèn ấy vẫn là vật trang trí đẹp mắt hài hòa tổng thể, tránh gây cảm giác khó chịu, tránh hình thù nặng nề lơ lửng trên đầu người ngồi chơi, ngồi ăn bên dưới. 

 

 

 

 

Thời của chiếu sáng thông minh, tiết kiệm và có cá tính hơn
Khi làm nhà, nếu kinh phí hạn chế hay nhu cầu không nhiều, ngại hao điện hoặc không có nhu cầu khoe đèn thì gia chủ thường cắt giảm phần đầu tư cho chiếu sáng. Thực ra đây là câu chuyện về lựa chọn trong đó đèn chỉ là bề nổi, là phần ngọn của vấn đề, phần gốc nằm ở các giải pháp chiếu sáng như thế nào. Xu hướng thiết kế chiếu sáng hiện nay gắn liền với phong cách thiết kế nội ngoại thất, có thể cân đối các nhu cầu và mục đích sử dụng để đem lại hiệu quả tốt nhất, cụ thể như: 
- Chiếu sáng thông minh: hệ thống chiếu sáng trong smarthome ngày nay luôn được kết nối với toàn nhà và lập trình theo cơ chế sử dụng của gia đình. Với hệ nút bấm hoặc dùng điện thoại thông minh, bạn có thể bật tắt đèn, thay đổi cường độ, màu sắc, hướng rọi của đèn. Việc điều khiển và kiểm soát hệ thống được vận hành theo cơ chế nhận diện vân tay/ giọng nói chủ nhân, thông báo và kiểm soát lượng điện tiệu thụ, liên kết với cảm ứng hiện diện của người sử dụng và cảm ứng ánh sáng môi trường chung quanh để cài đặt mức độ chiếu sáng phù hợp, tiết kiệm năng lượng. Các ứng dụng của hệ thống chiếu sáng thông minh khá phong phú và hữu ích, từ những khu vực giao thông (bật / tắt khi có / không có người qua lại) đến khu vực kho, bếp hoặc sân phơi (nơi người dùng thường không rảnh tay để điều khiển đèn). Những vị trí cần đảm bảo đèn sáng mà vẫn an toàn lúc mưa gió hoặc thường xuyên trơn ướt như cổng rào, khu vệ sinh, hồ bơi...
- Chiếu sáng tiết kiệm và chiếu sáng xanh, sạch, an toàn: liên quan đến việc sử dụng công nghệ chiếu sáng hiệu suất cao (từ LED , OLED, đến đèn không điện cực, đèn dùng năng lượng mặt trời...). Các phần mềm và kỹ thuật hiện đại còn cho phép kiểm tra độ rọi, độ sáng và tính toán tuổi thọ của đèn, số lượng đèn, kiểu chóa đèn phù hợp... sao cho đúng tiêu chuẩn và sức khỏe người dùng trong từng không gian cụ thể. Chúng ta thường mua đèn với các thông tin cơ bản của nhà sản xuất, nhưng trong những điều kiện môi trường đặc thù khác nhau và cách “ăn ở” khác nhau thì hiệu năng, tuổi thọ và hiệu quả của đèn rất khác nhau dù cùng một chủng loại. 
- Chiếu sáng theo cá nhân: đây là quan điểm thiết kế chiếu sáng không chỉ tuân thủ thuần túy theo yếu tố công năng, thẩm mỹ, môi trường... mà còn đáp ứng thêm nhu cầu sở thích và cá tính của gia chủ. Dĩ nhiên là chiếu sáng cơ bản thì không thể muốn cài đặt thông số tùy ý, mà cần đạt chuẩn về sử dụng và an toàn, rồi từ nền tảng cơ bản đó, hệ thống chiếu sáng thông minh sẽ được lập trình và bố trí đáp ứng các nhu cầu riêng tư và phù hợp với tâm sinh lý của người sử dụng. Ví dụ có gia chủ thích dạng ánh sáng bật tắt, thay đổi theo chuyển động, di chuyển trong nhà tại hành lang, giếng trời, hay hệ thống đèn đổi màu tại sân vườn, hồ bơi… hiện nay đều có thể lắp đặt và vận hành phù hợp.
Cũng nên lưu tâm sự khác biệt giữa nguồn sáng ban ngày và chiếu sáng ban đêm. Nếu như ban ngày ánh sáng đi vào qua hệ thống cửa hay giếng trời từ ngoài rọi vào thì ban đêm phải nhờ hệ thống đèn bên trong. Do đó khi bố trí nội thất phải tính toán phù hợp vị trí, góc chiếu sáng sao cho giữ được tính ổn định, không chênh lệch khác biệt về tiện nghi ánh sáng sử dụng giữa ngày và đêm. Ví dụ bàn làm việc ban ngày kê gần cửa sổ có ánh sáng vào bên tay trái, nhưng ban đêm đèn trong phòng lại nằm bên tay phải hay ở sau lưng người dùng thì không ổn. Nhiều nhà bố trí đèn chi chit hoặc rải đều như …sao sa mà vẫn không đủ sáng chính là do phân bố ánh sáng theo kiểu chung chung và không tính toán hợp lý về độ rọi và sự phân bố độ rọi trong không gian trực tiếp ảnh hưởng đến thị giác. Bên cạnh đó, chỉ số hoàn màu thể hiện độ trung thực của màu sắc, với thang đo chỉ số hoàn màu là từ 1 – 100 cũng hay bị “ quên” khi chọn lựa đèn phù hợp (khuyến cáo hiện nay là nên lớn hơn 80 để phù hợp với thị giác). Chỉ số hoàn màu càng cao càng chứng minh được sự chân thực của sự vật được ánh sáng của đèn chiếu đến. Nhà thiết kế cũng không thể bỏ qua đến những vị trí không gian có đi - đứng - nằm - ngồi - sinh hoạt cụ thể, cũng như bề mặt nhận sáng, phản xạ, khúc xạ hay che chắn ánh sáng ở từng không gian ra sao, từ đó sẽ có chọn lựa ánh sáng và chủng loại đèn phù hợp.

 

  

 

 

Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 161