Linh hồn của cái cũ

 

 

 

Chúng ta đang sống trong thời gian hay đã trôi tuột khỏi thời gian?
Trong nửa năm tiếp cận gia đình ông Đinh Tiến Mậu, chủ hiệu ảnh Viễn Kính để thực hiện cuốn sách Ký ức một ảnh viện Sài Gòn – Câu chuyện Viễn Kính (Phương Nam & NXB Trẻ ấn hành, 2017), tôi cứ tự vấn, vì sao một người dân bình thường, một thợ ảnh chỉ học đến lớp 6 lại có thể lấy chính cuộc đời gia nghiệp của mình ra, âm thầm làm một cái “bảo tàng” tại tư gia? Một bảo tàng không danh chính ngôn thuận, mà lưu lại cả một vùng nhan sắc đô thị suốt thời kỳ hoàng kim văn hóa. Và nữa, đâu chỉ những tấm ảnh chụp diễn viên, người đẹp, tài tử Sài Gòn, ông Mậu còn lưu hàng trăm nghìn tấm phim của khách hàng bình dân Sài Gòn được đánh số, bảo trì qua bao thăng trầm thế cuộc. Hiệu ảnh đã đóng cửa trong cơn bụi lốc thị trường, cuộc đời của những nhân diện trên các tấm phim âm bản cũng đã thất lạc, tiều tuỵ, chẳng thấy về tìm sau cơn phong trần đảo lộn, vậy mà người thợ ảnh vẫn giữ lại chúng, những mảnh phim âm bản trầy xước. Không vì gì cả.
Không vì gì cả, hay vì một nghĩa lý quá trời lớn lao mà bằng sự hồn nhiên thực thụ, chứ chẳng phải lý trí toan tính gì, những con người sống đời chân thành mới có được, ấy là lưu trữ dấu vết của thời gian. 

 

 

 

Dấu vết thời gian là thứ cũng dễ thấy trong những ngôi nhà nơi thôn quê thời tôi lớn lên. Dù lớn dù nhỏ, dù sang dù hèn gì, thì mỗi nhà thường có một cái phòng lồi hay có thể gọi là một nhà kho. Đó xem như là bảo tàng của mỗi gia đình, cùng với cuốn album ảnh mà mỗi tấm ảnh trong đó đã ố vàng, lẹm rách qua nhiều đời chuyền tay, lật giở. Họ đối đãi với những kỷ vật khác nào thứ cảo thơm năm tháng. Trong gian nhà kho, có khi là chiếc xe đạp cũ gỉ sét nhiều năm chẳng xài, nhưng nghe nói đó là đồ kỷ niệm ông nội tặng cho ba, ba tặng cho mẹ, mẹ chắt bóp mua cho con khi thi đậu chuyển cấp học hay lưu dấu kỷ niệm những tháng ngày gian khó, có thể là chiếc rương gỗ là quà tặng của ông bà khi ba mẹ ra riêng cho đến cả ấm chén cũ sứt nhưng không nỡ vứt đi vì còn thấy nó là còn thấy ký ức, kỷ niệm với người yêu thương. Nhìn vào kỷ vật là thấy sự hiện diện của người thân thuộc dù cho cách trở phương trời.
Vậy, đồ vật phóng chiếu cái tâm tình con người, những mối quan hệ chất đầy ân tình trong đời sống mà qua đổi thay, tâm trí ta vẫn mong muốn được níu kéo giữ lại, thật bền chặt, thật ấm áp. Thoạt tưởng con người giữ gìn kỷ vật là để chống lại thời gian, nhưng không, đó là một phương thức tắm mình trong thời gian, với đủ đầy khứ thời, hiện tại và vị lai. Kiếp người, suy cho cùng, chẳng phải là một trò đùa nghịch nước đôi với thiên thu đó sao!
Không cắt nghĩa nhiêu khê, hay chiêm nghiệm nghiêm trọng, người bình thường cảm nhận thời gian rất rõ ràng qua trình bày không gian sống. Ở đó, chiều kích di sản - đời sống tinh thần tốt đẹp ngày hôm qua hài hòa cùng hiện tại và dệt giấc mơ về một tương lai sung túc (sự sung túc vật chất luôn song hành với tinh thần) mà sự trượt về phía vị lai không đồng nghĩa với trống rỗng và mất hút, triệt tiêu khứ thời.

Theo cách thế đó, với những gia chủ sống trong hoài cảm, thì những đồ vật, khi đã hết sử dụng rồi, chúng gánh lấy một trách nhiệm lớn lao hơn cả công năng thực, đó chính là dung chứa kỷ niệm của con người, xa hơn, là dung nạp dấu vết thời gian, để chiều kích không gian sống vì thế mà được mở rộng, mở sâu, hướng lên cao trong mối cộng cảm chung của những người lưu giữ, thừa hưởng.
Chiếc áo dài ngày cưới năm xưa của bà ngoại xem ra đường nét đã nhàu, chỉ may đã mục, vậy mà vẫn được truyền trao từ thời bà ngoại qua tới mẹ, mẹ qua đến con gái… cứ vậy mà trôi dạt trong thời gian, theo chiều dọc mà kinh qua vạn bến nước, mặc cho những đổi thay thế cuộc. Bảo tàng của ngây thơ, trong cách nói của Orhan Pamuk, là ở đó, tinh chất diệu kỳ của huyết thống nằm ở đó. Và cuối cùng, quyền năng của thời gian cũng nằm ở đó chứ tìm đâu xa xôi!
Một căn hộ hay ngôi nhà mới xây, không có phòng lồi hay nhà kho, thì giữa điệp trùng thứ lấp lánh của hiện đại, thể nào bạn cũng sẽ tìm được vài món đồ đạc thuộc về ký ức của gia chủ. Hoặc là vài góc để “chưng cất” một thứ gì đó thuộc về hôm qua. Quá khứ ấy có thể đã xa, cũng có thể rất gần nhưng bị vùi chôn như hàng thế kỷ, nhưng chí ít con người ta chỉ có thể yên tâm sống và gắn bó với không gian sống khi những đồ vật ấy hiện diện mang lại cho họ chút cảm thức lịch sử. Đó không đơn thuần là trang hoàng, trưng bày, décor cầu kỳ, mà đó là một nhu cầu nội tâm thực thụ.
Phóng chiếu điều ấy lên một thành phố, một quốc gia cũng vậy. Câu chuyện sau cơn gió bụi, vương triều mới lên đập phá san phẳng tông miếu, công trình của triều đại cũ thì đã thấy quá nhiều trên những trang sử Việt. Chuyện có những lúc người ta phải chôn cất sách vở, gia sản quý giá trong lòng đất hay chối bỏ huyết thống, thủ tiêu lý lịch để được sống đã từng có trong những thời kỳ đầu của các cuộc bãi bể hóa nương dâu. Nhưng ngay trong những thất thoát di chỉ ký ức đó, người ta, những dân đen không lý luận sách vở gì nhiều, biết cách dọn di sản, gia sản vào đặt để và hương khói trong tâm tưởng trong nội thất của tinh thần. Cuộc sống sẽ qua cơn thác ghềnh, đến lúc phẳng lặng, người ta sẽ tái tạo, tinh thần sẽ lại được phóng xuất qua vật thể, và người ta sẽ tìm lại những gì thuộc về tâm cảnh, tâm cảm, tâm thức của mình. Những vật thể, đồ vật, cửa nhà gợi nhắc, minh chứng sự thực hữu của thời gian lúc bấy giờ đã qua một lớp sương mù khác của tâm tưởng con người.

 

 

Trôi dạt là đặc tính của mọi đô thị. Thế nên cái cơ chế hoài niệm bất tận của thị dân cũng vừa là sự tự vấn để mọi thành phố không ngừng minh định nó trong mọi cuộc đổi thay. Một căn nhà cổ lẻ loi, một bãi chợ xưa lạc giữa trung tâm với phương thức buôn bán trao đổi rất cũ, một giáo đường cổ kính, một ban công thời Đông Dương hay một hàng cây cổ thụ… Tất cả không thoát khỏi nguy cơ bị san phẳng bởi sự trượt, trôi dạt đô thị trong cơn cuồng lũ hiện đại. Người ta nhận ra trong cơn cuồng lũ hãnh tiến hiện đại này, sự tàn phá ký ức xảy ra nhanh chóng, bạo ngược hơn cả mọi cuộc dư chấn mà các cuộc chính biến tạo ra. Sự mất mát lớn lao hơn, “ngọt ngào” hơn. Bởi mọi lý do có vẻ hợp lệ hơn, chạm vào tâm thế vị lai của con người hơn, đặc biệt là những cư dân mới, những thế hệ trẻ. Nhưng hệ luỵ của những cơn say chóng vánh bằng rượu mạnh thường để lại một sự mất kiểm soát và sau đó là trạng thái chơi vơi, đánh mất cân bằng bản ngã.
Nên đô thị mãi dằng xé giữa bảo tồn và phát triển. Bảo tồn ở đây, rất hay, và cũng rất tiếc, không bao giờ được xem là cái bàn thờ hay phòng khách mà là cái nhà kho, cái phòng lồi. Quá khứ được đóng gói trong đống mạng nhện bất động rồi thì cũng có lúc phải lấy ra dọn dẹp, thanh lý. Nhưng nếu biết cách lưu trữ đi cùng với bảo trì, sử dụng theo cách nào đó sáng tạo, thức thời và biết tôn trọng giá trị cốt lõi, thì quá khứ ấy vẫn sống động, hít thở cùng với thực tại, là nguồn tài nguyên nhân văn vô giá. 
Hẳn là có những thứ phải cất giấu, bảo trì, như kho ảnh của ông chủ hiệu ảnh Viễn Kính, nhưng có những thứ có thể điểm phấn tô son lại để “ngạo với thời gian”, đùa giỡn với cái nhân gian liên tục sang trang!

 

 

 

Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 141