Chất lượng không gian sống thường được đo lường dựa trên mức độ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt của con người. Tuy nhiên, chính trong khái niệm “tiện dụng” vẫn tồn tại những góc nhìn trái ngược, phản ánh triết lý thiết kế khác nhau:
Một bên đề cao giá trị thẩm mỹ, trải nghiệm không gian và sự dẫn dắt cảm xúc. Những người theo trường phái này cho rằng khi đã “đủ ăn đủ mặc” rồi thì cần đạt được nhiều giá trị hơn, cụ thể là giá trị nghệ thuật, sự tinh tế trong thiết kế và thỏa mãn cá tính chủ nhân, không gian cần phải được bố trí có sự “dẫn dắt”, “đóng mở”, biết “tốt khoe xấu che” khéo léo. Điều này tạo ra những trải nghiệm thị giác và cảm giác sống phong phú, mang lại chiều sâu cảm xúc, thậm chí đề cao mức độ đầu tư đắt đỏ để khẳng định đẳng cấp.
Ngược lại, ý kiến bên đối nghịch là quan điểm xem trọng sự hiệu quả, tính thực dụng và tốc độ tiếp cận sao cho phổ quát, căn bản và không chạy theo hình thức. Với lập luận “đi đâu loanh quanh cho đời mỏi mệt”, nhóm này phản đối sự rườm rà, phức tạp, sắp đặt, trưng bày… không cần thiết trong nhà cửa hiện đại. Tiêu chí hàng đầu của họ là “nhất cự ly, nhì tốc độ”, ưu tiên sự ngắn gọn, trực tiếp, khi cần là phải sử dụng được ngay, đề cao việc tối ưu hóa thời gian và “tiết kiệm năng lượng” cho gia chủ.
Không gian dù rộng hay hẹp vẫn luôn cần xử lý có thứ tự đóng mở đúng mức, hợp công năng, tránh phức tạp
Xét Âm-Dương, xem Tĩnh- Động, trông Đóng-Mở
Hai quan điểm về thiết kế - tổ chức không gian sống nêu trên có thể được quy chiếu rõ ràng vào các cặp phạm trù Âm-Dương, Tĩnh-Động, Đóng-Mở… của phong thủy như sau:
Trường phái thứ nhất (bố cục có tầng bậc, đóng mở không gian) đại diện cho tính Âm (có sự che chắn, ẩn mình, chiều sâu). Đó cũng là đặc trưng yếu tố Tĩnh (tạo cảm giác dày dạn, đủ đầy, di chuyển chậm rãi, cần sự chiêm nghiệm). Từ đó dẫn đến các thủ pháp xử lý không gian thiên về Đóng nhiều hơn (không bộc lộ công năng ngay, mà được dẫn dắt từng phần).
Trường phái thứ hai (trực tiếp, hiệu quả) đại diện cho tính Dương (chức năng tiếp xúc cụ thể, không gian rõ, mở, phơi bày) và thiên về tính Động (giao thông nhanh chóng, tiện lợi di chuyển). Đặc thù này thể hiện qua các thủ pháp xử lý không gian thiên về tính Mở (dễ dàng bao quát, tiếp cận mọi khu vực nhanh chóng) đồng thời cũng tiết giảm những sắp đặt, bài trí nào rườm rà hoặc thiếu chức năng cụ thể và quen thuộc.
Tuy nhiên, thực tiễn phong phú về mức độ đầu tư khác nhau, cùng với yếu tố cá nhân hóa thiết kế theo chủ nhân (khái niệm “bespoke”- thiết kế dạng “may đo” theo từng đối tượng) khiến cho việc cổ súy cực đoan một trong hai quan niệm nêu trên đều không ổn thỏa, nhất là trên quan điểm cân bằng hài hòa quan hệ giữa con người với môi trường sống.
Bố trí theo cấu trúc phong thủy “khúc tắc” qua lại để tránh lối đi - tầm nhìn trực diện ngoài vào
Cân bằng chứ không cào bằng
Theo nguyên lý Âm Dương nhất thể tương đối, không có cực âm hay cực dương nào hoàn toàn tốt hay hoàn toàn xấu. Vấn đề cốt lõi là sự cân bằng trong thế linh hoạt, không nhất thiết phải cực đoan, sao cho phù hợp với mục đích sử dụng cụ thể.
Tính Âm (đóng, tĩnh) thường hợp với chỗ cần riêng tư, nghỉ ngơi, thư giãn… như phòng ngủ, phòng đọc sách, hoặc cần trang nghiêm như nơi thờ cúng… Sự dẫn dắt không gian tại đây tạo cảm giác an lành, giúp tích tụ năng lượng (khí) một cách ổn định. Tính Dương (mở, động) thì thường phù hợp với các không gian sinh hoạt chung, cần nhiều giao tiếp, năng động như phòng khách, khu bếp ăn, khu vực làm việc chung. Sự ưu tiên “nhất cự ly” ở những chỗ đó giúp luân chuyển khí nhanh chóng, thúc đẩy hoạt động. Tuy nhiên thiên về Dương cũng tạo ra các va chạm kiểu trực diện, dễ gây xáo trộn vì ít có vùng chuyển tiếp, khoảng lùi quan sát hay thời gian để cân chỉnh, thậm chí thiếu hẳn sự lắng đọng và riêng tư vì mọi thứ chạm tới, dùng ngay và lướt qua khá nhanh gọn. Điều này tương đồng với xu hướng tiếp cận mọi thứ hiện nay trong thời đại số: Lướt chạm nhanh, ít đọng lại điều gì cụ thể, rõ ràng, bền lâu.
Một không gian sống được coi là hài hòa theo phong thủy cần phải biết kết hợp cả hai yếu tố Âm Dương một cách khéo léo để đảm bảo thuận tiện di chuyển, sử dụng trong tổng thể có phân biệt chính phụ (Dương), nhưng vẫn tạo ra được những góc riêng tư, thư thái có chọn lọc và đậm cá tính (Âm).
Quan điểm cân bằng Âm Dương cũng không phải là chia đều hệ giá trị, hay tính số lượng sao cho 50/50 theo cách cào bằng. Điều này tương tự vấn đề win-win (đôi bên cùng thắng) trong giao tiếp hay làm ăn kinh tế: Đạt phần thắng hiểu theo góc nhìn lợi ích tương thích nhu cầu mỗi bên, chứ không phải “cắt nửa vầng trăng, xẻ đôi câu thơ” hiểu thô sơ như chia đôi miếng bánh cho đều!
Tùy điều kiện để áp dụng linh hoạt
Đã từng có nhiều ý kiến cho rằng: Phong thủy dường như chỉ áp dụng cho nhà giàu có, bố trí không gian chất lượng, đẳng cấp phải đi cùng chi phí cao, nhà ít tiền thì nên lấy hiệu quả công năng, tiết kiệm làm đầu! Đây cũng là cách nhìn không bao quát đủ ý nghĩa thực tế của giải pháp phong thủy - văn hóa sống.
Những ngôi nhà có áp dụng linh hoạt cả hai quan niệm thiết kế không gian kể trên tạo nên cân bằng Âm Dương đều chứng minh hiệu quả khả thi hơn. Vì dưới góc độ phong thủy, mục tiêu là phân bổ năng lượng (khí) một cách hợp lý cho từng khu vực chức năng, nơi cần “tụ khí” (Âm) sẽ bố trí khác nơi cần “thoát khí, lưu thông nhanh” (Dương), chứ không lệ thuộc vào đồ đạc xa xỉ, vật liệu đắt tiền hay gu thẩm mỹ riêng biệt. Tranh luận giữa các điều trên (sự đẳng cấp, mức đầu tư) với cách thức tổ chức không gian hợp lý là tranh luận lệch góc nhìn, không cùng tiêu chí và đối tượng xem xét, nên sẽ vô bổ, không đi tới đâu.
Có thể tham khảo dưới đây cách mà khoa học phong thủy hiện đại đã phân chia các không gian công năng phù hợp theo từng hướng xử lý:
a/ Theo hướng 1, dẫn dắt, mang tính Âm, Tĩnh, Đóng vừa phải: Hợp với những khu vực cần sự riêng tư, yên tĩnh, tạo cảm giác thư thái, an toàn, giúp tích tụ năng lượng tốt về sức khỏe và tinh thần. Việc “dẫn dắt” không gian ở đây không có nghĩa là làm phức tạp hóa, mà là tạo ra sự chuyển tiếp nhẹ nhàng, không nhìn thấy hết mọi thứ ngay lập tức. Cụ thể là phòng ngủ chính (master bedroom) và các phòng ngủ khác khi có diện tích đạt chuẩn, cần sự riêng tư và có nhiều chỗ để thư giãn. Lối vào phòng có thể được thiết kế hơi khuất tầm nhìn trực tiếp từ ngoài. Bên trong các khu vực công năng có thể dùng các vách ngăn nhẹ, rèm hoặc bố trí tủ đồ để tạo sự phân chia khu vực nghỉ ngơi chính và khu vực thay đồ/làm việc, tránh cảm giác trống trải và bố trí nhiều thứ cùng lúc trong một phòng ngủ, gây lộn xộn, chồng lấn. Điều này giúp “tụ khí” tốt cho giấc ngủ, tránh hoạt động khác (thay đồ, làm việc, trang điểm…) ảnh hưởng vào nơi cần an giấc.
Với phòng làm việc/phòng đọc sách riêng trong nhà: Cần sự tập trung, nên được thiết kế ưu tiên tĩnh lặng, có thể bố trí tiếp cận qua một hành lang nhỏ hoặc một góc khuất, tạo nên sự tách biệt tương đối với không gian sinh hoạt chung ồn ào.
Khu vực thư giãn, thiền định (nếu có): Hoàn toàn phù hợp với phong cách “dẫn dắt, chuyển tiếp” và không nhất thiết phải là một phòng cụ thể, mà có thể là khoảng ban công nhỏ, góc sân trong. Tại đó, việc dùng yếu tố mặt nước, cây xanh, ánh sáng lắng lọc, gián tiếp… giúp tạo ra một “ốc đảo” yên bình, tách biệt khỏi sự hối hả, xôn xao bên ngoài.
Cuối cùng là phòng vệ sinh, trước kia thường chỉ là khu phụ, nhỏ và bức bí, ít đầu tư, thì hiện nay hoàn toàn thay đổi, khác biệt. Dù vẫn đề cao sự kín đáo, riêng tư, nhưng phòng vệ sinh hiện đại cần nhiều bố trí đóng mở phù hợp, có góc nhìn ra thiên nhiên, có kiểm soát ánh sáng, thông gió tự nhiên và nhân tạo tùy chỗ, tùy lúc. Khi sáng sớm hay chiều hôm có thể dẫn dắt nắng, gió ra vào thoáng đãng, giảm tù hãm ẩm thấp. Lúc đêm về sẽ lung linh và dịu nhẹ qua ánh sáng gián tiếp, thậm chí có thể bố trí tiện nghi nghe nhìn thông minh, phụ kiện tắm rửa chất lượng, phục vụ tốt nhất nhu cầu “còn ta với nồng nàn” của chủ nhân.
Các xử lý khác nhau của thủ pháp đóng mở, tạo lớp lang cho nội thất phòng tắm, phòng thờ, khu bếp ăn…
b/ Theo hướng 2: Gọn gàng, tiết kiệm và trực tiếp hơn (tính Dương, Động, Mở): Là những khu vực cần sự lưu thông khí nhanh, thuận tiện đi lại, sinh hoạt chung, giao tiếp, tạo cảm giác năng động, vui vẻ. Nguyên tắc “nhất cự ly, nhì tốc độ” được ưu tiên ở đây vì giúp tối ưu hóa công năng hơn. Cụ thể như phòng khách (living room) là không gian mang tính trung tâm, cần sự cởi mở, sáng sủa (Dương khí mạnh). Cửa chính nên dẫn vào phòng khách tương đối trực tiếp (nhưng vẫn cần có một khoảng đệm nhỏ, tránh nhìn xuyên thấu ra cổng). Bố cục nên thông thoáng, dễ dàng bao quát, thuận tiện cho việc di chuyển và đón tiếp khách. Khu vực bếp và ăn uống thì ưu tiên sự gọn gàng, sạch sẽ và hiệu quả trong dọn rửa, sắp xếp. Bố trí bếp cần theo nguyên tắc tam giác công năng (tủ lạnh - bồn rửa - bếp nấu) để tối ưu “cự ly” di chuyển. Khu vực bàn ăn nên có khoảng đi lại hợp lý với bếp, giữ thoáng đãng, gần cửa sổ hoặc ban công để đón ánh sáng tự nhiên.
Với các trục giao thông, cầu thang hay hành lang: Cần sự thông suốt, tránh làm nhiều ngóc ngách, đặt vật trang trí không cần thiết. Đây là “đường dẫn khí” chính của nhà cửa và căn hộ, phải đảm bảo luồng khí di chuyển liên tục và có định hướng, không loanh quanh lộn xộn, phân tán. Kiểu làm “showroom hóa” các lối đi lại dễ sa đà vào trưng bày, và hành lang hay cầu thang nhà ở không phải là bảo tàng, cửa hàng, không quá rộng hay phục vụ nhu cầu thưởng ngoạn. Thậm chí sẽ gây mất an toàn nếu treo nhiều tranh hoặc đặt đồ trang trí không phù hợp nơi cầu thang.
Nhấn khéo nơi trục thang không cần phải là trưng bày cầu kỳ hay tạo ngóc ngách phức tạp
Hiện nay, nhiều không gian sống Việt thời hiện đại đã và đang du nhập nhiều phong cách, nhiều quan niệm Đông Tây hòa trộn. Tuy nhiên vẫn có một cốt lõi đặc trưng văn hóa Việt xưa nay là tính ứng xử linh hoạt. Thực tế cuộc sống chỉ ra rằng một góc sống đủ đầy không thể thiếu những bề bộn thường ngày, như câu thơ Những sắp xếp có sẵn chỉ là nhất thời/ bao lâu còn ta thì vẫn còn thay đổi(*) đã “thay lời muốn nói” của không ít gia đình Việt, cốt cách Việt trong quan niệm về nơi ăn chốn ở.
Sự sang trọng cũng không chỉ thể hiện ở việc áp dụng cứng nhắc một phong cách. Sự tối ưu lại càng không phải áp dụng nguyên lý thiết kế một cách máy móc đến cực đoan. Khéo “liệu cơm gắp mắm” sẽ giúp mỗi đối tượng với mức đầu tư khác nhau tìm ra phương án tối ưu khác nhau. Tất cả sẽ tạo nên một không gian sống đạt chất lượng, cả về công năng, thẩm mỹ lẫn phong thủy, hướng đến yếu tố bền vững nhiều hơn về vật lý lẫn tâm lý.
(*) Bài thơ Nhà của nhà thơ do Hoàng Ngọc Biên viết năm 2007, có hai câu: (Những sắp xếp có sẵn chỉ là nhất thời/ bao lâu còn ta thì vẫn còn thay đổi), là hai câu duy nhất ông mở ngoặc đơn trong một bài dài 39 câu, chứa trong 8 khổ. Ông tỏ bày không ít điều về cái sự bừa bộn, không có ý thức sắp đặt, cho thấy một tâm hồn rộng mở (theo https://thanhnien.vn/nguoi-thiet-ke-manchette-thanh-nien-185251118200326024.htm).
THEO KIẾN TRÚC & ĐỜI SỐNG SỐ 234