Thăm làng cổ Oshino Hakai nhớ quay quắt ngôi nhà tuổi thơ

 

 

 

Phải đến tận Nhật Bản mới có tộc người có phẩm chất của người An Nam và giống như người An Nam. Người An Nam và người Nhật Bản chắc chắn có mối quan hệ thân tộc từ xa xưa. Cả hai đều thông minh, cần cù và dũng cảm. Người lính An Nam là một người lính giỏi, có kỷ luật và dũng cảm. Họ cũng là những người lao động mẫu mực, những nông phu giỏi việc đồng áng, những người thợ lành nghề, những nghệ nhân khéo léo và thông minh. So với các dân tộc khác ở châu Á, trên tư cách người thợ và người lính, người An Nam vẫn xếp cao hơn một bậc. Vả chăng, đó là một quy luật chung mà tôi đã kiểm chứng trên khoảng 20 chủng tộc của nhân loại, và tôi cũng thấy rất đúng ở châu Âu: Những người dũng cảm trong lao động cũng là những người dũng cảm trong chiến tranh; nói khác đi, can đảm là một tính cách thống nhất. Nếu người nào can đảm trước sự mệt mỏi, người đó sẽ can đảm trước nguy hiểm và cái chết...”.
Đọc những dòng này, tôi đã từng gấp sách lại, suy gẫm. Paul Doumer - vị toàn quyền thiết lập bộ máy nhà nước bảo hộ và xây dựng các cơ sở hạ tầng kiên cố tại Việt Nam không đủ sống lâu để nhìn thấy những người Việt Nam dũng cảm kết lại thành sức mạnh làm sụp đổ chính quyền thuộc Pháp. Nhưng có gì đó làm xót xa trong lòng, khi theo nhận xét của Paul Doumer, cả hai dân tộc Việt Nam và Nhật Bản đều “thông minh, cần cù và dũng cảm” nhưng Nhật Bản đã phát triển vượt xa đất nước ta. Câu chuyện hài hước “một người Việt Nam thông minh hơn một người Nhật Bản. Nhưng ba người Nhật Bản kết hợp lại thông minh hơn 3 người Việt Nam” cũng làm cho chúng ta đắng lòng sau tiếng cười. Người Nhật cũng thường ví mỗi người Việt Nam là một viên kim cương, còn người Nhật mỗi người là nắm đất sét. Những viên kim cương khi nắm lại không kết dính nhau nhưng đất sét khi nắm lại sẽ kết thành một khối. Sức mạnh của người Nhật chính ở đó. Khi sang Nhật, được đi thăm làng cổ Oshino Hakai, dưới chân núi Fuji, tôi thật xúc động khi nhận ra những nét tương đồng, gần gũi với làng quê ở Bến Tre quê hương tôi, thời thơ ấu. Tôi chợt nhớ nhà quay quắt, nhớ về một tuổi thơ thiên đường, thời ít sữa và thịt nhưng được sống hòa lẫn với thiên từ không khí trong lòng, thức ăn tươi sạch của quê hương, nên con người khỏe mạnh, an lạc và hạnh phúc. (Thời cho là nghèo khổ ấy người dân ít bị tiểu đưởng, tim mạch, ung thư, xương khớp... như thời chúng ta đang sống).

 

 

Tôi đi vào làng cổ, chợt lặng người với khóm hoa cải vàng bên đường, với những cây cầu xinh xinh bắc qua làn nước trong veo. Màu hoa cải gợi tôi nhớ vườn rau bà nội trồng, để lại những cây cải làm giống. Yêu sao màu hoa vàng trong nắng tháng chạp, dưới làn gió chướng tràn đầy sinh khí. Những bông hoa cải vàng như những cánh bướm xinh xinh dập dờn trong gió nắng. Ôi, sao ở một làng xa xôi này ở nước Nhật, tôi lại nhìn thấy bà nội tôi nâng niu những cây cải giống để cho hạt mùa sau. Tôi nhớ bà nội tôi ngồi lựa hạt sau cơn mưa đầu mùa nơi bậc cửa. Ôi, ngôi nhà cổ này sao giống nhà tôi thời thơ ấu quá đi thôi. Vẫn là những cây rơm được quấn chặt sau vụ mùa nhưng khi đến làng cổ này, chân tôi bị níu lại. Rơm rạ quê hương Việt Nam và Nhật Bản có gì giống và khác nhau? Tôi đã từng tự hỏi. Từ ngàn năm, những người nông dân đã biết “ăn của đất phải trả về cho đất”, như lời dạy của cha tôi khi ông còn sống. Rơm sau vụ mùa được quấn lại thành cây rơm trước nhà, sau vườn. Tôi nhớ mình từng đi rút những ôm rơm cho bò ăn, chợt reo lên vui mừng khi phát hiện ổ nấm rơm ken dày lô xô trên nền rơm rạ ẩm ướt. 

 

 

Những ngôi nhà cổ nơi làng cổ dưới chân núi Fuji, Nhật Bản này có gì giống quê tôi, khi tôi đã từng lớn lên trong ngôi nhà lợp ngói âm dương, vách đóng bổ kho bằng những tấm gỗ ghép lại, gió lọt vào song cửa đủ mát mùa hè, đủ chịu được cái lạnh mùa đông. Những tấm vách bổ kho phần nào cũng ngăn được lằn đạn giao tranh từ hai phía. Những tấm vách bổ kho đủ kín cho người trong nhà nhìn ra dòng người bên ngoài trong những biến cố lịch sử, cũng không quá kín bưng để cắt đi những gắn kết với bà con lối xóm. Theo tháng năm ngôi nhà vách bổ kho, có những cây cột gỗ treo những câu đối bằng chữ Nôm bị mối mọt ăn bị hạ xuống, thay bằng ngôi nhà tường cấp bốn xấu xí, vô hồn. Những ngôi nhà cổ làng tôi dần mai một, thay bằng những biệt thự kín bưng, hoành tráng lợp ngói hiện đại, hay những mái tôn xám xịt. Nhà lá ở quê giờ cũng rất hiếm nên khi bước vào ngôi làng cổ nơi nước Nhật xa xôi, tôi chợt lặng người nhớ lại ngôi nhà thời thơ ấu. Ôi, có gì khác đâu, nơi góc bếp này, những chùm bắp làm hạt giống được treo lên, những bếp lửa ấm nhen lên một thời xưa cũ với bao kỷ niệm bị chôn giấu ở một ngôi làng xa xôi miền trung Nam bộ, Việt Nam - nơi tôi đã lớn lên, với bao ký ức về những bông lúa ngậm sương mùa gió chướng, những ôm rơm nồng nàn, ấm áp mùa đông, những tai nấm mùa hè ẩm ướt. Tôi chợt nhớ quay quắt khu vườn tuổi thơ với những hạt giống được bà nội tôi gieo trồng, nâng niu; những trái chiến đầu mùa được hái, trang trọng đặt lên bàn thờ tổ tiên, nhớ chén gạo được bà cúng mừng năm mới. Nội đã nâng niu từng hạt nếp dẽo làm bánh phồng, làm cơm rượu - những món ăn từ lúa gạo qua bàn tay chế biến của những người phụ nữ tràn ngập tình yêu thương trở nên bát ngát, ngào ngạt hương thơm. Những giọt rượu được chắt ra từ những viên cơm rượu trắng phau, chỉ là từ nếp nâu dẽo, không lẫn một hạt gạo, được ủ bằng men tình yêu của mẹ thì rượu Sakê hay bất cứ  loại rượu hảo hạng, đắt tiền trên thế giới làm sao sánh nổi.

 

 

 

Tôi nghe có gì cay cay trên sóng mũi, bởi nhiều giá trị làng cổ quê tôi bị chôn vùi, hủy hoại theo năm tháng. Còn ở dưới chân núi Fuji này, dòng nước trong veo chảy quanh qua làng cổ đủ soi bóng những ngôi nhà cổ với những tấm vách bổ kho giản dị, những gian bếp ấm nồng, những chùm hạt giống, những cây rơm thân thuộc... Tất cả những gì tôi được gặp nơi ngôi làng cổ của một đất nước theo quan Toàn quyền Paul Doumer đúng 120 năm khi ông đặt chân đến Đông Dương cảm nhận là tương đồng với người Việt Nam về sự thông minh, cần cù và dũng  cảm quả là quá quen thuộc, chỉ có khác là Nhật Bản giữ lại được một làng cổ nguyên vẹn, trong lành, níu chân triệu triệu du khách từ nhiều miền đất trên thế giới, còn làng cổ quê tôi, giờ chỉ còn trong ký ức, nên đứng giữa ngôi làng cổ dưới chân núi Fuji trong hoàng hôn năm ấy, tôi không muốn khóc mà nước mắt cứ chảy... 

 

 

 

Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 141