Xây nhà có cần bản vẽ?
Việc xây nhà thuê kiến trúc sư thiết kế bây giờ đã là chuyện bình thường, quen thuộc. Thậm chí có nhiều gia đình xây nhà quy mô nhỏ, đầu tư không lớn cũng mời kiến trúc sư. Nhiều chủ nhà đã hiểu được những giá trị chất xám, chuyên môn do kiến trúc sư mang lại. Đó là điều rất đáng mừng. Tuy nhiên, chuyện kiến trúc sư thiết kế nhà ở gia đình phần nhiều vẫn tập trung ở thành phố lớn, các đô thị; chứ ở tỉnh, ở vùng nông thôn, vùng sâu, vùng xa… thì chuyện thuê kiến trúc sư thiết kế vẫn là sự lạ, chuyện hiếm. Người ta vẫn xây nhà theo thói quen, theo sự bắt chước, cóp nhặt hay sự “tư vấn” của các nhà thầu xây dựng. Rất khó thuyết phục được chủ nhà bỏ một khoản tiền ra cho bản vẽ thiết kế, cho dù họ có thể bỏ ra rất nhiều tiền cho hạng mục thi công nào đó không cần thiết. Và chuyện này thì ngay cả ở đô thị cũng vậy. Những ông chủ ở đô thị hẳn biết là xây nhà cần thiết kế, nhưng vẫn không cần kiến trúc sư, bởi vì… tiết kiệm. Họ cho rằng họ có thể tự thiết kế, tự xoay xở được với ngôi nhà của mình. Nhiều người luôn có ý nghĩ rằng ngoài tốn tiền thuê thiết kế thì những thiết kế này luôn đắt tiền cho việc thi công, bởi kiến trúc sư đã đặt bút vẽ là tốn kém. Thế nên có những chuyện nửa vời, dang dở trong vấn đề này…
Ông chủ A tới văn phòng thiết kế công ty X, sau khi nhận được tư vấn và hồ sơ thiết kế sơ bộ đã “hoảng hồn” vì báo giá thiết kế trọn gói hồ sơ thiết kế kỹ thuật thi công, lên tới ngót trăm triệu - tính theo quy mô ngôi nhà và mức đầu tư. Vậy là ông A quyết định dừng việc thiết kế với công ty X. Cái ông có trong tay là hồ sơ thiết kế sơ bộ. Ông dựa vào đó, tự mình điều chỉnh và tham khảo người này người kia, nghe ý kiến các nhà thầu và cứ thế triển khai thi công. Ông tự thấy mình đúng vì đã không tốn tiền cho mấy chục tờ giấy (bản vẽ) của nhà thiết kế.
Ông chủ B khôn hơn ông A. Ông chủ động làm việc với vài ba văn phòng thiết kế để có trong tay mấy bộ hồ sơ sơ bộ. Rồi ông lấy mỗi nơi một chút, cóp nhặt lại, kết hợp vào để có thiết kế của riêng mình: tầng 1 của hồ sơ này, tầng 2 của hồ sơ kia, cầu thang của chỗ khác…
Tất nhiên, hồ sơ sơ bộ chỉ là… sơ bộ, nó không phải là hồ sơ thiết kế kỹ thuật thi công dùng để xây lắp, thế nên ông A hay ông B sẽ có nhiều khó khăn khi triển khai thực tế ở công trình. Nhưng đó là chuyện của họ. Còn đối với kiến trúc sư thì sao? Những trường hợp này hầu hết kiến trúc sư đều thiệt thòi vì làm thiết kế sơ bộ không công. Bởi thông thường chủ nhà ưng thiết kế sơ bộ rồi mới tiến hành ký hợp đồng. Rất khó thuyết phục khách hàng ký hợp đồng ngay từ đầu khi mà họ chưa biết hình hài ngôi nhà của mình như thế nào. Kiến trúc sư vẫn tự trào nói về việc này như đi câu, nhiều khi mất mồi mà không được cá. Cũng có trường hợp khách hàng sòng phẳng trả thiết kế phí phần sơ bộ, nhưng không nhiều bởi họ cho rằng có mấy tờ giấy thì không thể nhiều tiền. Nhưng thực tế đấy lại là nơi tập trung nhiều chất xám - sáng tạo nhất của kiến trúc sư. Còn kiến trúc sư thì buồn vì biết rằng nếu không có bản vẽ thiết kế kỹ thuật thi công thì rất khó chuyển tải những ý tưởng từ hồ sơ sơ bộ lên thực tế. Và đương nhiên ngôi nhà sẽ là một tác phẩm dang dở.
Lại có chuyện kiểu như thế này, cũng khá phổ biến và người viết bài này cũng đã gặp không chỉ một lần. Đó là khách hàng cần kiến trúc sư như anh thợ vẽ, chứ không phải là kẻ sáng tạo (đương nhiên là họ cần bản vẽ để xây nhà). Tức là họ yêu cầu kiến trúc sư vẽ cho họ ngôi nhà giống như cái mẫu nào đó trên tạp chí hay trên mạng internet (mà thông tin bây giờ lại rất sẵn), thậm chí yêu cầu cụ thể là phải giống như thế nào, giống những cái gì. Phải làm những việc như thế này kiến trúc sư thường rất nản, dù được trả thiết kế phí. Mà gọi là thiết kế phí cũng không đúng vì có phải kiến trúc sư thiết kế đâu, chỉ là sao chép lại thôi!
Bản vẽ có gì?
Kiến trúc là ngành thiết kế sáng tạo, cũng như ngành điêu khắc, tạo dáng công nghiệp hay thời trang…; để một tác phẩm thành hiện thực phải cần bản vẽ thiết kế. Và để có bản vẽ thiết kế hoàn chỉnh thực thi (ở ngành kiến trúc - xây dựng gọi là hồ sơ thiết kế kỹ thuật thi công) cần qua rất nhiều giai đoạn và cần một quỹ thời gian nhất định. Từ những ý tưởng sơ phác ban đầu, sang hồ sơ thiết kế sơ bộ, hồ sơ thiết kế kỹ thuật thi công, triển khai phối hợp các bộ môn, kiểm tra bản vẽ trước khi xuất xưởng cần nhiều nhân lực ở nhiều chuyên môn khác nhau, dưới sự chủ trì của một kiến trúc sư (thường là có kinh nghiệm). Bản vẽ không chỉ là để chủ nhà biết được ngôi nhà của mình hình hài như thế nào, các phòng lớn nhỏ, vị trí ra làm sao, các loại vật liệu thiết bị sử dụng… mà bản vẽ là một yếu tố quan trọng trong tiến trình thi công. Với một hồ sơ thiết kế đầy đủ, người quản lý, người giám sát, thợ thi công sẽ biết những công việc gì, trình tự như thế nào để lập kế hoạch, để chuẩn bị, để làm thực tế tại xưởng chế tạo hay tại công trường. Một bộ bản vẽ đầy đủ, chi tiết, khoa học và đúng - chuẩn sẽ giúp cho quá trình thi công thuận lợi, nhanh, giảm thiểu những nhầm lẫn, sai sót hay tốn kém không cần thiết. Bản vẽ cũng là cơ sở để tính dự toán cho các hạng mục hay toàn bộ công trình.
Về cơ bản, bản vẽ thể hiện những thông tin sau đây:
- Định vị các công trình xây dựng và các hạng mục trong tổng thể khu đất xây dựng.
- Định vị các cấu kiện xây dựng, kiến trúc như cột, dầm, tường, cửa, cầu thang… trong công trình.
- Kích thước các cấu kiện (phần đặc, phần rỗng, chiều dài, chiều rộng, chiều cao, tiết diện…).
- Kiểu dáng, vật liệu, cấu tạo, số lượng của các bộ phận kiến trúc (vách kính, cửa, lan can…).
- Số lượng và các thông số kỹ thuật của các thiết bị và hệ thống kỹ thuật (tiết diện ống nước, tiết diện dây điện, công suất thiết bị…).
- Vật liệu che phủ (ốp lát, sơn), màu sắc trên các bề mặt trong và ngoài công trình.
Trong một công trình nhà ở gia đình, hồ sơ bản vẽ gồm có những phần sau:
1. Kiến trúc: gồm hai phần
- Kiến trúc tổng thể gồm các bản vẽ: mặt bằng, mặt cắt, mặt đứng; thể hiện mặt bằng công năng của công trình với những phòng, không gian chức năng; vị trí các bộ phận kiến trúc như cầu thang, cửa, ban công, logia… thể hiện chiều cao các không gian và bộ phận kiến trúc, thể hiện hình thức bên ngoài công trình.
- Chi tiết kiến trúc là các bản vẽ chi tiết các bộ phận kiến trúc như cầu thang, phòng vệ sinh, cửa, lan can, ban công, logia, mái… Các bản vẽ này thể hiện quy cách hình dáng, kích thước, vật liệu, màu sắc số lượng…
2. Kết cấu
Thể hiện kết cấu - cấu tạo các thành phần chịu lực của công trình: móng, cột, dầm, sàn, mái. Bản vẽ kết cấu rất quan trọng vì liên quan đến an toàn của công trình. Bản vẽ kết cấu có phần định vị cấu kiện và chi tiết cấu kiện. Bản vẽ cũng thể hiện chủng loại và thông số của vật liệu kết cấu cũng như cách thức thi công. Ví dụ như trong kết cấu bêtông cốt thép có thông số loại thép, mác bêtông…
3. Điện - chiếu sáng - thông tin - điều hòa
Thể hiện sơ đồ nguyên lý hệ thống điện, chiếu sáng, thông tin, điều hòa toàn công trình; bố trí hệ thống ống, dây, thiết bị ở mặt bằng các tầng; các thông số kỹ thuật liên quan của hệ thống kỹ thuật và thiết bị… Việc thiết kế và thi công chuẩn các hệ thống này là rất quan trọng vì sẽ thuận lợi rất nhiều cho việc bảo dưỡng, sửa chữa trong quá trình vận hành.
4. Cấp - thoát nước
Thể hiện sơ đồ nguyên lý cấp - thoát nước toàn công trình, chi tiết đấu nối ở các bộ phận, không gian có nước và sử dụng nước như: Bể phốt, bể nước ngầm, bể mái, phòng vệ sinh, phòng giặt… Bản vẽ hệ thống cấp thoát nước cho biết hướng chuyển động của nước (cấp, thoát), chủng loại ống và tiết diện ống, các thiết bị liên quan như máy bơm, bình nước nóng, bồn rửa, bồn cầu… Bản vẽ thiết kế nước cũng rất quan trọng trong việc quản lý, vận hành sử dụng.
Trên đây là những nội dung cơ bản trong hồ sơ bản vẽ thiết kế nhà ở gia đình. Việc phân loại có tính tương đối vì có những phần chồng lấn nhau, ví dụ như ở kiến trúc và kết cấu; hay điều hòa vừa là thiết bị thuộc hệ thống điện nhưng lại có phần thoát nước, bình nước nóng là thiết bị nước sử dụng điện, đèn chiếu sáng trang trí có thể thuộc phần điện chiếu sáng nhưng cũng có thể thuộc phần thiết kế nội thất (không đề cập ở bài viết này). Vì thế khi thiết kế và thi công nhất thiết phải khớp nối thống nhất bản vẽ các bộ môn với nhau để không bị nhầm lẫn hay sai sót.
Mặt cắt không gian
Từ bản vẽ ra công trường
Bản vẽ xây nhà gồm những phần này, có những thông tin như thế này. Lý thuyết là thế nhưng thực tế lại có rất nhiều vấn đề. Từ bản vẽ ra công trường có rất nhiều chuyện. Hầu như các kiến trúc sư đều va đập với điều đó và coi đó là một phần của nghề nghiệp, chứ không phải vẽ xong giao bản vẽ là xong. Chuyện thường thấy nhất là không thi công theo bản vẽ, theo thiết kế. Lý do có thể là ông chủ tự sửa đổi theo ý mình, hay nghe thợ thuyền hay ai đó “tư vấn” làm khác đi. Bởi trên hồ sơ bản vẽ đen trắng với nhằng nhịt nét vẽ và con số, chủ nhà chưa hình dung ra được, nhưng lên thực tế rồi, nhìn trực quan, mới thấy chưa ưng, không hợp, nên sửa đổi. Có chủ nhà tự ý bảo thợ làm khác thiết kế, có chủ nhà gọi kiến trúc sư tới đề đạt nguyện vọng, và hệ quả là sửa thiết kế, thành ra vừa thiết kế vừa thi công. Cũng có trường hợp thợ thi công hay giám sát không hiểu, đọc sai bản vẽ, thành ra làm sai, hậu quả là đập đi làm lại, mất thời gian và tốn kém. Có trường hợp thầu phụ tới thi công, sau khi xem bản vẽ thì lại gạ chủ nhà làm theo kiểu của mình, không làm theo thiết kế. Kiểu này thực tế có rất nhiều. Thợ gỗ có hàng chục kiểu cửa, thợ sắt có hàng chục kiểu lan can… trưng ra, rất dễ dụ khị chủ nhà thay đổi. Lại có trường hợp kiến trúc sư vẽ “khó” quá, thợ không làm được nên đề nghị sửa thiết kế cho dễ làm hơn.
Nhưng về phía kiến trúc sư cũng không phải là nạn nhân mà cũng là thủ phạm. Việc vẽ sai, không khớp các bản vẽ, không khớp các bộ môn cũng là việc thường thấy. Có khi ở công trường làm sai theo cái sai, cũng có khi phát hiện ra kịp thời thông báo để điều chỉnh. Các kiến trúc sư làm nhà ở có trách nhiệm và có tâm luôn quán xuyến và theo sát tiến độ ở công trường để đảm bảo chất lượng thi công được tốt nhất và theo sát thiết kế nhất, thậm chí đảm nhiệm luôn việc thi công ở một số hạng mục. Một kiến trúc sư chuyên làm nhà ở ở Hà Nội chia sẻ: Bản vẽ chỉ có vai trò 50%, 50% còn lại là thực tế công trường với hệ thống thông tin kết nối. Việc điều chỉnh thiết kế khi thi công là việc thường xuyên khó tránh, bởi rất nhiều lý do, từ chủ quan tới khách quan. Dẫu vậy thì bản vẽ cũng vẫn rất quan trọng vì nó là cơ sở, là tiền đề cho việc điều chỉnh hay thay đổi.
Xây nhà cần bản vẽ, đó là điều chắc chắn và thực tế đã cho thấy những sự ưu việt, tốt đẹp của việc đó mang lại. Cho dù để đại bộ phận người dân, ở nhiều vùng miền hiểu và cần thì còn là một quãng đường dài. Nhưng xã hội sẽ ngày càng có nhiều ông chủ thông minh hơn - như cách nói của kiến trúc sư lừng danh Le Corbusier - và khi đó, kiến trúc sư sẽ sống và sáng tạo đúng với vị thế, vai trò xã hội của mình.
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 166