Moät khoâng gian duøng nhieàu daïng aùnh saùng, trong ñoù thuû phaùp taïo tuyeán duøng ñeå phaân ñònh khoâng gian vaø ñònh höôùng giao thoâng
Nguoàn saùng vaø aùnh saùng
Coù hai loaïi nguoàn saùng, ñoù laø nguoàn saùng töï nhieân vaø nguoàn saùng nhaân taïo.
- Nguoàn saùng töï nhieân: ñöôïc phaùt ra töø nhöõng thöïc theå phaùt saùng trong töï nhieân nhö maët trôøi, traêng, sao... maø chuû yeáu laø nguoàn saùng töø maët trôøi. Chuùng ta khoâng ñieàu khieån ñöôïc nguoàn saùng töï nhieân nhöng coù theå thay ñoåi, ñieàu tieát aùnh saùng töø thieân nhieân baèng caùch choïn thôøi ñieåm, choïn khoâng gian hay nhöõng duïng cuï hoã trôï ñeå ñieàu chænh tính chaát vaø cöôøng ñoä aùnh saùng chieáu tôùi nôi caàn chieáu saùng.
- Nguoàn saùng nhaân taïo: laø caùc loaïi ñeøn do con ngöôøi taïo ra, töø caùc loaïi thoâ sô nhaát laø nguoàn saùng cuûa löûa ñoát nhö ñuoác, neán, ñeøn daàu... cho tôùi caùc loaïi ñeøn hieän ñaïi. Vôùi nguoàn saùng nhaân taïo, ta coù theå chuû ñoäng boá trí, ñieàu chænh ñöôïc. ÔÛ baøi vieát naøy, chuùng toâi chæ ñeà caäp tôùi nguoàn saùng nhaân taïo vaø chieáu saùng nhaân taïo.
Ánh sáng
Coù hai daïng aùnh saùng: tröïc tieáp vaø giaùn tieáp.
- AÙnh saùng tröïc tieáp (aùnh saùng thaúng - direct light): laø aùnh saùng ñi thaúng töø
nguoàn saùng (ñeøn) ñeán moâi tröôøng, chuû theå caàn chieáu saùng. AÙnh saùng tröïc tieáp coù cöôøng ñoä maïnh, taïo neân boùng ñoå roõ saéc neùt. Trong coâng trình kieán truùc, aùnh saùng ñi qua cöûa kính trong suoát cuõng ñöôïc coi laø aùnh saùng tröïc tieáp.
- AÙnh saùng giaùn tieáp (indirect light) hay coøn goïi laø aùnh saùng phaân taùn (diffuse
light): laø aùnh saùng ñöôïc khueách taùn qua moät moâi tröôøng khaùc nhö ñaùm maây, taám
reøm. Moät loaïi khaùc cuûa aùnh saùng giaùn tieáp laø aùnh saùng phaûn chieáu (bounce light): laø loaïi aùnh saùng ñöôïc chieáu vaøo beà maët roài phaûn chieáu ñeán chuû theå. Söï phaûn chieáu beà maët naøy coù theå xaûy ra nhieàu laàn treân caùc beà maët khaùc nhau. AÙnh saùng giaùn tieáp ñeàu vaø dòu, thöôøng khoâng roõ boùng ñoå.
Chieáu saùng trang trí duøng ñeøn halogen theo thuû phaùp chieáu dieän
Chieáu saùng trang trí cho tranh, duøng ñeøn halogen
Chieáu saùng trong kieán truùc - noäi thaát, caùc daïng chieáu saùng
AÙnh saùng vaø chieáu saùng laø moät phaàn raát quan troïng cuûa coâng trình kieán truùc. Beân caïnh vieäc ñaùp öùng cho nhu caàu söû duïng, heä thoáng chieáu saùng toát seõ laøm
taêng giaù trò thaåm myõ cuûa coâng trình vaø ngöôïc laïi. Neáu ñöôïc nghieân cöùu kyõ, moät heä thoáng chieáu saùng coù theå ñaït tôùi taàm ngheä thuaät, gaây ñöôïc hieäu quaû thò giaùc vaø caûm xuùc - ngay caû ñoái vôùi moät coâng trình nhoû nhö nhaø ôû. Trong thieát keá xaây döïng nhaø ôû hieän nay, raát hieám coâng trình coù heä thoáng chieáu saùng ñaït tôùi taàm ngheä thuaät, nhöng chaát löôïng toát cuõng khoâng phaûi laø ít. Ñaõ qua caùi thôøi “chieáu saùng” chæ laø laép caùi boùng ñeøn. Chieáu saùng baây giôø ñoøi hoûi cao hôn nhieàu veà thieát keá vaø kinh phí. Chaát löôïng khoâng gian kieán truùc vaø noäi thaát ñöôïc naâng cao, cuøng vôùi söï ña daïng phong phuù cuûa caùc chuûng loaïi ñeøn laø nhöõng yeáu toá taùc ñoäng laãn nhau ñeå chieáu saùng khoâng döøng laïi ôû yeáu toá coâng naêng söû duïng, maø coøn mang giaù trò thaåm myõ.
Chieáu saùng trong kieán truùc - noäi thaát coù nhieàu daïng vaø coù nhieàu caùch phaân loaïi.
Coù theå phaân loaïi theo caùc caùch sau:
Phaân loaïi theo tính chaát cuûa aùnh saùng: Laø hai loaïi chieáu saùng tröïc tieáp vaø chieáu saùng giaùn tieáp.
- Nguoàn saùng tröïc tieáp thöôøng ñöôïc taïo ra, xuaát phaùt töø caùc loaïi ñeøn traàn, ñeøn töôøng. Kieåu chieáu saùng naøy phoå bieán vaø töông ñoái hieäu quaû veà coâng naêng. Tuy nhieân, chieáu saùng tröïc tieáp cuõng coù nhöôïc ñieåm laø ñeàu vaø gaây nhaøm chaùn, thieáu caûm xuùc.
- Chieáu saùng giaùn tieáp thöôøng ñöôïc keát hôïp ñeå boå sung cho chieáu saùng tröïc tieáp, laøm aùnh saùng trong khoâng gian sinh ñoäng hôn. AÙnh saùng giaùn tieáp coù theå vaãn ñöôïc taïo ra töø caùc loaïi ñeøn ñöôïc che nguoàn phaùt saùng, hay töø caùc oâ, caùc khe traàn - töôøng haét ra vaø phaûn xaï. Caùch laøm naøy thöôøng ñöôïc keát hôïp cuøng giaûi phaùp noäi thaát khaùc. AÙnh saùng giaùn tieáp dòu nheï, taïo ñöôïc hieäu quaû thaåm myõ, khoâng gaây choùi cho ngöôøi sinh hoaït trong khoâng gian ñoù.
Phaân loaïi theo muïc ñích chieáu saùng
- Chieáu saùng chung laø daïng chieáu saùng ñeàu khaép, ñaûm baûo cho caùc sinh hoaït vaø giao thoâng. Chieáu saùng chung coù theå söû duïng aùnh saùng tröïc tieáp hay giaùn tieáp song caàn boá trí ñuû, ñeàu, khoâng quaù choùi. Nguoàn saùng chung neân duøng maøu traéng.
- Chieáu saùng taäp trung (chieáu saùng cuïc boä) ñeå phuïc vuï cho caùc khoâng gian laøm vieäc hay sinh hoaït ñaëc thuø. Chieáu saùng taäp trung raát quan troïng bôûi noù aûnh höôûng tröïc tieáp ñeán hieäu quaû coâng vieäc vaø söùc khoeû, taâm lyù ngöôøi söû duïng. Ví duï: chieáu saùng cho khu vöïc naáu beáp, chieáu saùng baøn aên, baøn laøm vieäc... Chieáu saùng taäp trung caàn tính toaùn kyõ veà cöôøng ñoä saùng, maøu saéc vaø ñaëc thuø aùnh saùng ñeå choïn ñeøn cho phuø hôïp. Chieáu saùng taäp trung nhaát thieát söû duïng nguoàn saùng tröïc tieáp.
- Chieáu saùng trang trí nhaèm muïc ñích taêng giaù trò thaåm myõ cuûa khoâng gian kieán truùc - noäi thaát. Chieáu saùng trang trí coù theå ñaëc taû, laøm noåi baät hình khoái, chi tieát noäi thaát nhö traàn, töôøng hay tranh, aûnh, phuø ñieâu, töôïng...; nhöng cuõng coù theå chæ taïo neân nhöõng maûng saùng, quaàng saùng thuaàn tuyù, keát hôïp vôùi boùng ñoå ñeå taïo hieäu quaû thò giaùc. Chieáu saùng trang trí thöôøng söû duïng aùnh saùng vaøng vaø coù theå duøng caû aùnh saùng tröïc tieáp vaø giaùn tieáp.
Tuy nhieân, moïi phaân loaïi ñeàu chæ mang tính töông ñoái. Neáu bieát keát hôïp thì moät heä thoáng ñeøn coù theå ñaûm nhaän nhieàu muïc ñích. Ví duï nhö chieáu saùng chung duøng aùnh saùng giaùn tieáp qua caùc heä thoáng khe, maûng haét ôû traàn, töôøng. Neáu keát hôïp toát vôùi thieát keá caùc thaønh phaàn noäi thaát khaùc thì cuõng mang yeáu toá trang trí, thaåm myõ. Caên cöù vaøo muïc ñích vaø tính chaát chieáu saùng cuõng nhö cuï theå khoâng gian caàn chieáu saùng, ngöôøi thieát keá coù theå linh hoaït ñöa ra nhieàu giaûi phaùp theo nguyeân lyù vaø caùc thuû phaùp chieáu saùng nhö chieáu saùng dieän, ñieåm, tuyeán...
Chieáu saùng trang trí duøng ñeøn halogen, noåi baät chuû theå, duøng aùnh saùng phaûn xaï töø beà maët traàn
Chieáu saùng trang trí baèng ñeøn nhieät quang vaø halogen, ñaëc taû caùc chi tieát keát caáu trong noäi thaát
Thieát keá chieáu saùng
Thieát keá moät heä thoáng chieáu saùng coù nghóa laø phaân boå, saép xeáp caùc loaïi ñeøn trong khoâng gian kieán truùc - noäi thaát ñeå taïo neân hieäu quaû söû duïng vaø thaåm myõ phuø hôïp.
Gaàn ñaây, vieäc thieát keá chieáu saùng phaàn naøo ñöôïc chuù yù ñuùng möùc, khaùc vôùi tröôùc kia, phaàn chieáu saùng thöôøng ôû noäi dung thieát keá ñieän, thaäm chí naèm chung baûn veõ maët baèng boá trí vôùi caùc thieát bò ñieän khaùc, do kyõ sö ñieän ñaûm nhieäm. Khi chöa coù moät chuyeân ngaønh chieáu saùng rieâng, vôùi nhöõng chuyeân gia am hieåu veà thaåm myõ kieán truùc, vaät lyù kieán truùc vaø kyõ thuaät ñieän, thì vieäc phoái hôïp giöõa kieán truùc sö vaø kyõ sö ñieän laø caàn thieát ñeå ñöa ra giaûi phaùp heä thoáng chieáu saùng phuø hôïp treân nhieàu phöông dieän.
Kieán truùc sö phaûi laø ngöôøi ñöa ra nhöõng yù töôûng cô baûn nhaát cho thieát keá chieáu saùng: theo nguyeân lyù chieáu saùng naøo, muïc ñích chieáu saùng laø gì, duøng aùnh saùng loaïi gì, maøu saéc, vò trí nguoàn saùng... Töø ñoù môùi hình thaønh cô sôû ñeå choïn nhöõng kieåu ñeøn, loaïi boùng ñeøn phuø hôïp. Moät thieát keá chieáu saùng khoâng toát coù theå laøm hoûng khoâng gian, hay thieát keá quaù phöùc taïp coù theå gaây laõng phí vaø khoù khaên khi söû duïng.
Saém ñeøn laø ñi mua nguoàn saùng
ÔÛ goùc ñoä tieâu duøng, mua ñeøn laø ñi mua nguoàn saùng. Vì leõ ñoù ñeøn chaát löôïng coù nghóa laø ñeøn phaûi coù nguoàn saùng chaát löôïng (chöù khoâng phaûi hình thöùc caùi ñeøn).
Vai troø cuûa kieán truùc sö raát quan troïng trong thieát keá chieáu saùng, tö vaán ñuùng cho khaùch haøng löïa choïn loaïi ñeøn phuø hôïp. Moät thieát keá chieáu saùng toát phaûi ñaûm baûo coâng naêng söû duïng, thaåm myõ, beàn vöõng vaø kinh teá. Kieán truùc sö caàn laøm roõ cho khaùch haøng hieåu veà vieäc söû duïng ñuùng, phuø hôïp vôùi nhu caàu ñeå coù nhöõng choïn löïa ñuùng.
Trong thöïc teá, vieäc mua ñeøn – mua nguoàn saùng thöôøng do chuû nhaø töï laøm. Vaø keát quaû thöôøng sai leäch nhieàu so vôùi thieát keá (duø chæ ôû daïng nguyeân lyù). Khi sang giai ñoaïn hoaøn thieän coâng trình, chuû nhaø thöôøng nhìn nhöõng ñaàu “daây chôø” maø ñi mua ñeøn, khoâng hieåu roõ vò trí ñeøn naøy söû duïng vôùi muïc ñích gì, caàn daïng aùnh saùng theá naøo.
Moät sai laàm khi ñi mua ñeøn laø thöôøng chæ caên cöù vaøo kieåu daùng maø ít quan taâm ñeán yeáu toá tính chaát aùnh saùng cuõng nhö caùc thoâng soá kyõ thuaät nhö coâng suaát, nguoàn ñieän. Keát quaû laø ñeøn ñeïp nhöng aùnh saùng... xaáu. Coù moät tình huoáng nöõa laø laøm theo quy trình ngöôïc: xem ñeøn roài choïn mua, baûo thôï ñi daây vaøo nhöõng vò trí muoán treo...
Vaán ñeà coát loõi cho caû ngöôøi thieát keá vaø chuû nhaø laø phaûi hieåu nguyeân taéc chieáu saùng cô baûn ñeå “mua nguoàn saùng” phuø hôïp.
Taát nhieân chuû nhaø cuõng coù quyeàn tham gia vaøo vieäc löïa choïn bôûi hoï laø ngöôøi söû duïng vaø hieåu roõ mình coù nhu caàu chieáu saùng nhö theá naøo. Nhöng cuoái cuøng thì cuõng phaûi ñaït ñöôïc tieâu chí chieáu saùng ñuùng caùch, ñuùng choã.
Moät chieác ñeøn raát ñaét tieàn nhöng neáu ñaët sai choã, sai muïc ñích chieáu saùng seõ khoâng hieäu quaû vaø laõng phí. Moät boä ñeøn chuøm coù theå raát ñeïp nhöng neáu duøng boùng ñeøn compact seõ laøm maát ñi veû lung linh huyeàn aûo. Moät böùc tranh/aûnh ñaët döôùi aùnh ñeøn neon traéng seõ cho maøu saéc nhôït nhaït khoâng trung thöïc... Khi ñaõ hieåu ñöôïc muïc ñích chieáu saùng vaø naém roõ tính chaát caùc loaïi ñeøn/boùng ñeøn thì roõ raøng vieäc ñi “mua nguoàn saùng” seõ deã daøng hôn nhieàu.
Phoøng aên coù heä thoáng chieáu saùng chung tröïc tieáp vaø giaùn tieáp duøng ñeøn neon/compact vaø ñeøn chieáu saùng taäp trung boùng nhieät quang. Khu beáp coù heä thoáng chieáu saùng chung töø traàn vaø caùc phaàn chieáu saùng taäp trung cho beáp, bar
“Chôi” saùng ñuùng caùch
“Chôi saùng” ôû ñaây ñöôïc hieåu ôû caû hai goùc ñoä: thieát keá - laép ñaët vaø söû duïng heä thoáng chieáu saùng. Vaø ñieàu maáu choát laø aùnh saùng ñeïp chöù khoâng phaûi ñeøn ñeïp!
“Chôi saùng” ñuùng caùch nghóa laø coù moät heä thoáng chieáu saùng hôïp lyù, thaåm myõ, kinh teá. Neáu quaù tieát kieäm thì coù theå seõ thieáu saùng. Giaûi phaùp thoâng thöôøng laø taêng coâng suaát boùng song khoâng höõu hieäu vì nguoàn saùng seõ phaân boá khoâng ñeàu. Ngöôïc laïi, neáu quaù nhieàu ñeøn seõ gaây toán keùm khoâng caàn thieát vaø thaäm chí quaù saùng, loaïn saùng gaây khoù chòu. Ñaây ñöôïc goïi laø tình traïng “oâ nhieãm aùnh saùng”. Trong thöïc teá, coù nhöõng thieát keá thieáu vaø thöøa nhö vaäy. Vieäc phoái hôïp caùc nguoàn saùng vôùi nhau ñeå taïo ra caùc daïng chieáu saùng ñan xen trong moãi tình huoáng, trong töøng tröôøng hôïp sinh hoaït cuï theå laø moät caùch “chôi” ñaày khoa hoïc.
“Chôi saùng” ôû phía ngöôøi söû duïng laø bieát vaän duïng heä thoáng chieáu saùng trong nhöõng tình huoáng sinh hoaït, laøm vieäc cuï theå ñeå ñaït ñöôïc hieäu quaû coâng naêng vaø thaåm myõ, ñoàng thôøi tieát kieäm ñieän vaø giöõ cho caùc boùng ñeøn beàn laâu. Nhieàu ngöôøi vì tieát kieäm ñieän neân hay baät ñeøn neon thay vì baät ñeøn sôïi ñoát. Nhöng neáu chæ baät trong moät thôøi gian ngaén roài taét thì seõ laøm giaûm tuoåi thoï ñeøn. Coù ngöôøi luoân baät quaù nhieàu ñeøn ñeå laøm sang nhöng deã gaây tình traïng “oâ nhieãm aùnh saùng” nhö ñaõ noùi ôû treân. Coù tröôøng hôïp coù heä thoáng chieáu saùng raát toát, raát thaåm myõ nhöng laïi “löôøi” khoâng “chôi”, chæ baät nhöõng ñeøn saùng toái thieåu. Ñoù laø söï laõng phí ôû goùc ñoä ñaàu tö. Ngöôøi bieát “chôi saùng” laø bieát baät ñeøn gì vaøo luùc naøo. Ví duï nhö tieáp khaùch xaõ giao neân baät ñeøn chieáu saùng chung ñeå nhìn roõ maët, saùng ñeàu hai phía; nhöng neáu khaùch thaân maät, noùi chuyeän taâm tình coù theå chæ söû duïng chieáu saùng trang trí. Khi nghe nhaïc khoâng neân baät quaù nhieàu ñeøn vì seõ bò phaân taâm vôùi caûm nhaän thò giaùc hôn laø thính giaùc; khi aên nhaát thieát phaûi baät ñeøn baøn aên (ñeøn thaû) ñeå nhìn roõ vaø taêng söï haáp daãn cuûa moùn aên; khi soi göông, trang ñieåm phaûi baät ñeøn göông ñeå nhìn maøu cho chuaån...
Moät vaán ñeà khaùc lieân quan ñeán vieäc “chôi saùng” laø boá trí heä thoáng coâng taéc phaûi hôïp lyù, deã tìm, deã nhaän bieát vaø deã nhôù. Caùc coâng taéc neân phaân taùn theo ñuùng caùc khu vöïc vaø theo tuyeán giao thoâng ñeå traùnh nhaàm laãn. Vieäc baät nhaàm ñeøn thöôøng xuyeân seõ gaây taâm lyù raát khoù chòu vaø laøm giaûm tuoåi thoï boùng ñeøn. Ñaõ coù raát nhieàu caùc tröôøng hôïp maät ñoä boá trí coâng taéc quaù daøy treân moät vò trí (do quaù nhieàu ñeøn, hoaëc do khi thi coâng ngaïi ñi daây sang tuyeán khaùc...) neân gia chuû cuõng khoâng nhôù noåi vaø phaûi laáy buùt ghi leân maët haït laø coâng taéc gì cho ñeøn naøo. Ñaây laø moät ñieàu neân traùnh trong caû quaù trình thieát keá vaø thi coâng.
Nhöng duø “chôi saùng” kieåu gì, thì khi ra khoûi phoøng, ra khoûi nhaø, baïn nhôù kieåm tra ñaõ taét ñeøn hay chöa.
Chieáu saùng chung duøng ñeøn nhieät quang, keát hôïp taïo ñieåm nhaán trang trí treân beà maët. Ñeøn chieáu saùng trang trí söû duïng boùng nhieät quang
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 30