Là bởi lẽ, anh ta chỉ… ngủ ở đó thôi, sáng sớm ra Hà Nội làm, tối mịt thậm chí khuya mới về, hôm sau lại đi. Cuối tuần hoặc nghỉ hè hoặc nghỉ lễ, nghỉ tết, Thiều đều không ở Hà Đông mà về quê, xóm Chùa, huyện Mỹ Đức, gần chùa Hương. Ngôi nhà bốn tầng ở Hà Đông là nhà mà cũng không phải là nhà. Tôi nghĩ nhà phải là người. Ngôi nhà ba gian hai chái ở quê Thiều trong cái làng Chùa cổ kính ven đê sông Đáy mới chính là Thiều. Nhà nào người đó, người nào nhà đó. Mỗi nghệ sĩ đều thuộc về một khoảng hiện thực nào đó. Làng Chùa, một cái làng điển hình của nông thôn miền Bắc đã đẻ ra Nguyễn Quang Thiều và đẻ ra nghệ thuật của Thiều. Anh ấy không thể sống nếu không được thường xuyên “về nhà”, về quê để hít thở không khí quê mùa đó. Cho dù Thiều cũng thuộc loại giang hồ hành tẩu liên miên, quanh năm ngày tháng đi tây đi tàu.
Thiều viết nhiều về con người cảnh vật ở làng quê, “những người đàn bà gánh nước sông”, những đám ma tháng 10, những mùa hoa cải, những mái rạ buổi chiều sau trận bão, những “góc vườn khuya cỏ thức trắng một mình”. Chắc chắn Thiều sẽ còn viết nhiều về làng quê của mình, đó là không gian tinh thần của anh. Có một câu chuyện thế này: Thiều thích đi câu, mỗi lần về nhà, bao giờ Thiều cũng ra cái đầm sen trước nhà câu cá. Hình ảnh nhà thơ Thiều, quần xắn móng lợn, đội nón ngồi thu lu im phăng phắc dưới bụi tre ở bờ đầm rất quen thuộc với lũ trẻ con làng Chùa. Bọn nó kể, ông Thiều rất ít khi câu được cá vì trong đầm có những con cá thần rất thích ăn cái lưỡi câu của ông Thiều như một câu thơ của ông ấy đã trở thành điềm báo: Ôi chiếc lưỡi câu mơ mộng/ Nửa đời tôi trót cắn câu. Cũng có thể là “nhà câu cá Nguyễn Quang Thiều đã “quên” không buộc lưỡi câu vào cần chăng? Như anh ấy đã từng tự thú: Ta là chiếc lưỡi câu bị bỏ quên đau khổ/ Chỉ đợi run lên trước đôi môi em.
Nhưng bất luận gì thì gì, tôi biết đi câu với Thiều chẳng phải là mục đích. Tìm kiếm sự hồi hộp căng thẳng, tìm kiếm những con cá, đều không phải. Nguyễn Quang Thiều muốn tìm kiếm sự yên tĩnh, tìm kiếm cảm giác một mình để được hít thở không khí và những âm thanh của đồng quê. Vậy thôi. Chuyện nhà cũng là chuyện người, ở đâu lâu hay nhanh, nhiều hay ít, khoan hẵng bàn đến, cái không gian sống nào làm cho tâm hồn mình cảm thấy gắn bó đó mới là ngôi nhà thực sự của mình.
Một ví dụ khác là trường hợp nhà của điêu khắc gia Phan Phương Đông. Vợ chồng Đông làm lẩu mắm mời tôi tới ăn, ăn ở ngoài vườn, ăn xong ngồi trà lá trò chuyện cũng ở ngoài vườn. Đông làm điêu khắc, không thích mang đi đâu bày, chỉ thích bày ở nhà mình. Năm ngoái Đông làm triển lãm “Nước”. Những “giọt”, “sóng” bằng mica trong suốt cũng là bày ở vườn nhà, rất cây nhà lá vườn.
Phan Phương Đông học kiến trúc, học xong chỉ hành nghề một lần duy nhất là vẽ cái nhà cho chính mình rồi thôi, rồi chuyển sang làm điêu khắc. Cầu kỳ, kỹ lưỡng trong chuyện nhà cửa đến thế là cùng và đó cũng có lẽ là người duy nhất. Thế thì Đông phải thừa hiểu thế nào là chính phụ trong tổ chức không gian, cho nên đất rất rộng mà anh ấy chỉ làm hai ngôi nhà ba gian kiểu nhà Bắc bộ ở hai đầu thửa đất, phần còn lại là vườn, chính xác là sân vườn kết hợp. Tức là khoảng không gian trống không có nhà là quan trọng, phần không làm gì là quan trọng, là không gian chính của ngôi nhà. Rất đẹp và lạ. Sân vườn vừa là nơi trưng bày tác phẩm, tiếp khách, phần nội thất tưởng là chính hoá ra chỉ là phụ.
Phan Phương Đông làm điêu khắc tối giản, tôi làm hội hoạ tối giản. Hai người tối giản ngồi trò chuyện với nhau cũng rất cũng kiệm lời. Nhà Đông neo người, Đông thích nuôi chó. Mỗi lần tới chơi tôi rất lấy làm lạ là con “tuất” của Đông sủa từ lúc tôi đến cho tới khi tôi về, kể ra cũng hơi ồn dù như đã nói, tôi và Đông ngồi im lặng là chính. Mãi sau này tôi mới tự lý giải được, nhà Đông ở Thủ Đức, hơi xa, Đông cũng ít giao đãi, nhà thường không có khách nên mỗi lần tôi đến con chó mừng quá, nó sủa suốt mấy tiếng liền cho bõ những tháng ngày buồn bã không có khách chứ không phải nó thù ghét gì tôi. Con chó mới bị bọn cẩu tặc “chơi” mất. Tôi biết là Đông buồn. Cái vườn mênh mông nhà Đông mà không có nó đi đi lại lại thì tẻ lắm. Vừa rồi, Đông quyết định rải sỏi trắng toàn bộ khu vườn. Tôi tò mò hỏi, Đông bảo: cũng chưa chắc đã đẹp hơn trước nhưng được cái còn nghe tiếng lạo xạo dưới mỗi bước chân mình cũng vui tai, vui vườn. Sân vườn là không gian phụ, Đông lại coi là chính và chăm chút và yêu cái phụ – chính đến thế cũng là cùng.
Nguyễn Quang Thiều có nhà ở tỉnh, sống ở tỉnh nhưng lúc nào cũng ngoái đầu về quê, chỉ muốn về quê, còn đang trẻ khoẻ mà mỗi khi gặp tôi Thiều đều bảo, mai này nhận sổ hưu, tớ sẽ về ở hẳn trong quê. Phan Phương Đông mua đất rộng nhưng làm nhà thì hẹp, sân vườn là chính, tiếp khách, làm tượng, bày tượng tất tật đều ngoài sân. Chính phụ, phụ chính hình như cũng tuỳ nhà, tuỳ người chả biết thế nào nhất là với nghệ sĩ. Chính là phụ, phụ có khi lại là chính. Mỗi người mỗi nhà, mỗi gia mỗi cảnh. Tuỳ người, tuỳ nhà, tuỳ gia, tuỳ cảnh, tùy phụ tùy chính.
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 49