Tiếng nói của vật liệu
Vật liệu xây dựng tạo nên các kết cấu chịu lực như khung, dầm, cột…; các kết cấu bao che là những loại vật liệu chính tạo nên dáng vóc của ngôi nhà phải hợp lý và đảm bảo về tính cơ lý như nó vốn có. Yếu tố kỹ thuật thi công đóng vai trò rất quan trọng. Một hệ khung cột, mảng bê tông trần được thi công tốt cũng thể hiện tiếng nói riêng về cái đẹp; một bức tường gạch được xây không trát cũng tạo nên vẻ đẹp mộc mạc giản dị… Đặc tính vốn có của vật liệu nhiều khi mang lại cái đẹp của tự nhiên dưới bàn tay của con người. Với nhiều kiến trúc sư, lựa chọn vật liệu xây dựng, kể cả vật liệu hoàn thiện cho các công trình cần đặc biệt quan tâm tới yếu tố môi trường; nên đẩy mạnh dùng những loại vật liệu không nung, vật liệu tái chế… vì tỷ lệ vật chất kiến tạo nên một ngôi nhà nằm chủ yếu ở những vật liệu loại này. Trong xu hướng kiến trúc xanh hiện nay trên toàn cầu, điều đó càng có ý nghĩa hơn và thực sự cần thiết. Với cách nghĩ và làm như thế, ngôi nhà vô hình đã có một vẻ đẹp tinh thần tinh tế và hài hòa với môi trường xung quanh.
Vật liệu hoàn thiện là những vật liệu đáp ứng công năng trong, ngoài và trang trí tô điểm cho ngôi nhà. Là loại vật liệu nhạy cảm mang “tiếng nói” mạnh mẽ nhất trong công trình và rất phong phú, đa dạng trên thị trường xây dựng, nên cần phải có những kiến thức nhất định để sử dụng và phát huy tối đa đặc tính của chúng. Khi sử dụng vật liệu hoàn thiện và trang trí nên phát huy nguyên lý thống nhất và biến hóa, và lựa chọn sao cho phù hợp với ý tưởng xuyên suốt của bản thiết kế và phù hợp với tính năng sử dụng, yếu tố tâm sinh lý… Đó là nguyên tắc của cơ bản để có thể có sự lựa chọn đúng. Trong ngôi nhà, con người là trung tâm còn vạn vật xung quanh phục vụ con người; nên trong kiến trúc một ngôi nhà tốt thì vật liệu phải phát huy được tính năng của nó đúng chỗ, đúng lúc và biết dừng khi cần thiết. Có thể nói rằng trong một không gian kiến trúc, vật liệu kiến tạo nên nó nếu “lên tiếng”, chúng sẽ muốn là những nốt nhạc trong một bản nhạc. Bản nhạc đó có thể mang âm hưởng dữ dội mạnh mẽ đầy cá tính hay là những giai điệu êm đềm, thì vẫn cứ phải đúng… nhạc lý!
Trong ngôi nhà, con người là trung tâm còn vạn vật xung quanh phục vụ con người; nên trong kiến trúc một ngôi nhà tốt thì vật liệu phải phát huy được tính năng của nó đúng chỗ, đúng lúc và biết dừng khi cần thiết
Ai chọn vật liệu, chọn cái nào?
Trên thị trường hiện nay, vật liệu xây dựng rất đa dạng về chủng loại, mẫu mã, nguồn gốc, giá cả… Đó là điều thuận tiện cho các kiến trúc sư, những nhà thiết kế và cho cả chủ nhà khi thiết kế và xây dựng công trình. Chỉ cần chủ nhà khởi công đào móng, là ngay lập tức có đội ngũ tiếp thị tới công trường, hoặc gọi điện thoại tới chào mời mua vật liệu xây dựng. Tuy nhiên việc có quá nhiều loại vật liệu cũng làm cho chủ nhà, và kể cả kiến trúc sư có nhiều phân vân, bối rối khi chọn lựa. Vật liệu rất quan trọng trong cả yếu tố bền vững và thẩm mỹ công trình. Nếu lựa chọn đúng, sẽ có được ngôi nhà tốt và đẹp, ngược lại làm ngôi nhà xấu đi hay bất tiện trong sử dụng.
Mặc dù sử dụng vật liệu loại nào, như thế nào đã được kiến trúc sư định hình, có ý tưởng ngay từ khi thiết kế phương án, thiết kế kỹ thuật. Và trong bản vẽ kỹ thuật thi công đã chỉ định rõ từng loại vật liệu, thậm chí cụ thể tới mã số vật liệu của hãng sản xuất. Song tới lúc thi công, vẫn thường có những điều chỉnh, thay đổi nhất định. Có nhiều nguyên nhân, ví như chính kiến trúc sư thay đổi, hoặc vật liệu dự kiến trong thiết kế hết hàng, bỏ mẫu không sản xuất. Và có một nguyên nhân khác thường xảy ra, gây phiền phức là việc... không tìm được tiếng nói chung với chủ nhà trong việc lựa chọn vật liệu.
Trong quá trình thiết kế, chủ nhà ít khi để ý tới vấn đề này, mà chỉ quan tâm tới nhu cầu công năng, hình thức ngôi nhà. Nhưng tới giai đoạn thi công - đặc biệt trong khâu hoàn thiện; liên quan đến việc mua sắm và sử dụng vật liệu; cho dù có thể trong bản vẽ thiết kế kỹ thuật thi công đã có chỉ định rất rõ ràng và cụ thể; thì chủ nhà cũng vẫn thích... đi chợ vật liệu để thực tế nhìn ngắm, lựa chọn vật liệu cho ngôi nhà của mình. Việc “xung đột” giữa bên thiết kế và chủ nhà về việc lựa chọn, sử dụng vật liệu vẫn thường xuyên xảy ra. Khách quan mà nói, kiến trúc sư có chuyên môn và cái nhìn tổng quan, lựa chọn vật liệu sẽ chuẩn, đúng; nhưng nhiều khi kiến trúc sư lại quá ưu ái cho “cái tôi”, phong cách của mình, không quan tâm nắm bắt nhu cầu, tâm lý của chủ nhà. Còn chủ nhà thì lựa chọn vật liệu theo cảm tính, không có cái nhìn tổng thể. Nhiều loại vật liệu trưng bày thì đẹp, nhưng đưa vào công trình lại không đẹp, hoặc cụ thể một khu vực nào đó không phù hợp. Rất nhiều trường hợp vật liệu được kiến trúc sư lựa chọn làm đẹp cho ngôi nhà, nhưng chủ nhà lại... ấm ức không thỏa mãn; và ngược lại, chủ nhà (tự ý) lựa chọn vật liệu hiếm khi đúng ý của kiến trúc sư.
Việc chọn vật liệu cho công trình, nhiều chủ nhà cho rằng mình có thể tự thực hiện được, ngoài việc thỏa mãn ý thích, nhu cầu cá nhân, thể hiện cái tôi, còn một vấn đề tế nhị khác: Đó là nếu chọn vật liệu theo kiến trúc sư, dễ tốn kém hơn (do kiến trúc sư vẽ vời làm đẹp) và hơn thế, các nhà thầu cung cấp vật liệu có thông đồng với kiến trúc sư và có “phần trăm” lại quả cho các đơn vị thiết kế, và chủ nhà phải chịu chi phí này. Đây là một thực tế vẫn tồn tại trong giới xây dựng. Một kiến trúc sư ở Hà Nội chia sẻ rằng: Với giá thiết kế nhà ở gia đình hiện nay, thiết kế phí chỉ đủ trang trải cho nhân công làm hồ sơ kỹ thuật và chi phí văn phòng. Còn phần lãi chính là “phần trăm” của các hãng vật liệu, thiết bị mà thiết kế đã “gài” vào. Đó cũng là lý do nhiều chủ nhà có khi chưa thi công đã có điện thoại gọi tới chào mời mua vật liệu. Số điện thoại và thông tin khách hàng bị lộ do ai có lẽ đã có câu trả lời.
Theo nhiều kiến trúc sư có uy tín và các chuyên gia xây dựng trong lĩnh vực nhà ở gia đình, vật liệu nếu chia làm hai phần là phần thô và phần hoàn thiện, thì nên để chủ nhà tự chọn phần thô (các loại vật liệu xi măng, thép kết cấu, đá, cát, sỏi, gạch xây), còn phần vật liệu hoàn thiện do kiến trúc sư chọn, nhưng nhất thiết phải có sự tư vấn, diễn giải có lý, có nguyên tắc (về công năng, kỹ thuật, thẩm mỹ, kinh tế) để chủ nhà đồng thuận. Bởi hơn ai hết, kiến trúc sư là người hiểu rõ nhất công trình, và việc sử dụng vật liệu nào tốt và phù hợp là kiến trúc sư quyết định. Đây là công việc chuyên môn, song chủ nhà mới là người sử dụng trực tiếp công trình, liên quan đến các loại vật liệu đó. Chính vì vậy, để có tiếng nói chung; thì kiến trúc sư phải nắm bắt, tìm hiểu nhu cầu, thói quen sinh hoạt và tâm lý chủ nhà (cùng các thành viên) để có sự lựa chọn đúng đắn và phù hợp; còn chủ nhà cần thiết lắng nghe tư vấn của nhà chuyên môn, tránh kiểu “đi chợ” vật liệu, thấy cái gì hay, đẹp (ở thời điểm đó) rồi rước về. Quan niệm về cái đẹp và nhu cầu, trình độ thẩm mỹ của mỗi người đều khác nhau; chính vì vậy, để lựa chọn vật liệu hợp lý và đi tới một tiếng nói chung, một cái nhìn chung, cần thiết phải bám vào một số nguyên tắc; và bên nào cũng cần thiết có thái độ tôn trọng, “nhường nhịn” lẫn nhau.
Trong xu hướng kiến trúc xanh hiện nay, lựa chọn vật liệu xây dựng, kể cả vật liệu hoàn thiện cần đặc biệt quan tâm tới yếu tố môi trường; có thể dùng loại vật liệu không nung, vật liệu tái chế, ngôi nhà vô hình đã có một vẻ đẹp tinh thần tinh tế và hài hòa với môi trường xung quanh
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 167