Những xử lý ô cầu thang kiểu thô mộc, công nghiệp… đòi hỏi sự tương thích, phù hợp với đối tượng sử dụng, không dễ áp dụng đại trà
Thang không giữ nhiệm vụ hình khối đối thoại với bên ngoài như mặt tiền. Thang cũng chẳng giải quyết thoát nước, khói mùi hay sinh hoạt riêng tư như nhà bếp, phòng tắm. Nhưng theo chia sẻ của nhiều nhà thầu và kiến trúc sư, khu cầu thang, ngay tại cầu thang và chung quanh cầu thang lại thường là “vùng chiến sự” khá căng thẳng khi làm nhà, bởi các bên hay mâu thuẫn quanh chọn lựa vật liệu, kiểu dáng, liên quan nhiều đến mức độ hoàn thiện và quan niệm thẩm mỹ.
Đủ thứ lo từ chất liệu đến tính khả thi
Do gia chủ thường “đi chợ” để lựa chọn vật liệu ốp lát (trong đó có khu vực cầu thang) khi phần thô đã hoàn thành tương đối rõ, nên nhiều khi một loại đá hay gỗ lại không hề “ăn nhập” với kiểu dáng thang, dẫn tới đổi kiểu thiết kế hoặc đổi loại vật liệu. Đúng mùa Viet Build gặp đá đẹp, ông bạn thân quen để lại khối gỗ tốt… thế là nhắn gọi cho kiến trúc sư “anh đổi đá khác được không?”, hay “mình chuyển qua mặt bậc lát gỗ em nhỉ?”. Dưới góc độ người tiêu dùng, sự thay đổi luôn là bình thường khi chọn lựa sản phẩm, vì giá cả, chất lượng, có hàng khác tốt hơn, hay đơn giản chỉ vì ý thích. Nhưng dưới góc độ nhà chuyên môn, những thay đổi khác biệt luôn là bài toán đau đầu liên quan đến nhiều vấn đề khác như kiểu dáng, bối cảnh, tương quan, thẩm mỹ… Đa số các trung tâm vật liệu đều có phòng thử định dạng ốp lát bếp hay khu vệ sinh, nhưng làm “demo” cho toàn bộ kiểu cầu thang thì rất khó vì thang rất khác biệt và phong phú về kiểu dáng, chỉ có thể làm một đoạn ngắn mẫu ốp đá, tay vịn, hay lan can mà thôi. Khách hàng cũng có thể đưa catalogue vật liệu hay tư liệu tham khảo mà mình muốn cho nhà cung cấp (đá, kính, gỗ…) tính toán và họ sẽ thiết kế lại cách ốp lát sao cho hợp với kích thước thực tế của ngôi nhà sắp hoàn thiện.
Mặt khác, một số nhà lại giao cho thầu phụ về phần đá ốp lát, lan can kính hoặc tay vịn gỗ, song sắt… thi công độc lập với phần xây dựng. Điều này nếu không điều tiết tốt sẽ rất dễ dẫn đến “đá nhau” trong thực tế thi công. Thậm chí các bên coi như “không nhìn mặt” khi việc ai nấy làm, và thiệt thòi sau cùng, nếu có luôn nằm về phía gia chủ bởi trách nhiệm xác định không rõ ràng, trong khi việc thi công hoàn chỉnh một ngôi nhà không phải là tập hợp của đủ mọi thành phần thầu phụ. Liên kết tổng thể vẫn phải là sự bao quát của kiến trúc sư, kinh nghiệm của nhà thầu và chọn lựa của gia chủ. Người viết bài đã chứng kiến nhiều nhà, nhiều lần cho dù các bên đã thống nhất với nhau rồi nhưng chỉ cần nhóm thợ ốp đá vào làm sai quy cách, hay nhóm thợ tay vịn gỗ làm kiểu “chế biến” lung tung một chút mà không kiểm soát kịp thời là… đi đời cả một cầu thang nhà 4 tầng!!!
Khu vực thang ít ảnh hưởng nhiều đến phần đường ống điện nước, hay chống thấm, đóng trần… nhưng vấn đề an toàn và độ bền cần đặt lên hàng đầu. Khe lan can có hở lớn quá tiêu chuẩn không, góc cua tay vịn có vừa không, độ rung lắc lan can khi lên xuống… là những vấn đề hay gặp, nhà có trẻ em và người già càng cần quan tâm. Với cầu thang lượn cong thì hầu như bản vẽ không thể nào diễn tả hết chi tiết, nên cần xem việc chỉnh sửa thiết kế ở phần cầu thang là “sửa sai” theo thực tế, một số bản vẽ chỉ trích đoạn, không lường hết sai số khi ra thi công. Ví dụ như một vế thang áp sát khung cửa vào phòng, khi ốp lát xong thì bậc thang “ăn” vào khung cửa vài phân, rất khó chịu. Hay kiểu tay vịn lúc vẽ sơ bộ thì chỉ thấy một đoạn điển hình, khi lên toàn bộ cầu thang thì những chỗ cua quẹo (nhất là có chẻ bậc) thì không xử lý được. Chuyện thang đi lên xuống bị “đụng đầu” cũng khá phổ biến, bởi sau khi chọn vật liệu sẽ thu hẹp khoảng thông thủy do đà thì ốp lên còn trần thì hạ xuống, do đó luôn cần bên thiết kế có đủ kinh nghiệm phải biết “trừ hao” cho những vị trí cầu thang phải gặp dầm đà…
Một số kiến trúc sư có thói quen tham khảo vật liệu, tìm hiểu và áp dụng các mẫu mã tiên tiến, mới lạ. Tuy nhiên khu cầu thang luôn là nơi “cheo leo” gắn liền với sự tiện ích hàng ngày lên xuống của gia chủ mà chưa chắc thiết kế độc lạ đã bằng mẫu mã quen thuộc, an toàn. Việc “vẽ” theo mẫu đẹp nhưng trên thị trường chưa có tiền lệ hoặc khá hiếm nhà cung cấp, thợ không làm nổi như ý… có thể sẽ gây tác dụng ngược, đồng thời phải chỉnh sửa lãng phí thời gian và tiền bạc cho các bên. Chính vì thế, vai trò của gia chủ vẫn luôn quan trọng, cần xác định rõ quan điểm từ đầu, tránh bị “cuốn theo” các góc nhìn lung linh của bản vẽ 3D mà giờ đây không còn là điều khó khăn với thế hệ thiết kế rất mạnh sử dụng các phần mềm mô phỏng nhưng chưa đủ kinh nghiệm xử lý thực tế.
Chọn chất liệu cho ốp lát thang đòi hỏi hiểu biết về quy cách kỹ thuật để khai thác tốt vẻ đẹp và độ bền vật liệu, chứ không chỉ quan tâm đến giá cả
Thẩm mỹ không gian cầu thang, chuyện chưa có hồi kết
Nếu mặt tiền hay nội thất thường được quy về các nhóm thẩm mỹ cổ điển, hiện đại, nhiệt đới hay tối giản… thì ở khu cầu thang lại trông vậy mà hổng phải vậy! Tâm lý muốn nhấn nhá, muốn khác biệt cho nổi, hoặc muốn làm khác đi những chỗ đã phải chịu gò bó vì công năng và phong cách (như phòng ngủ, phòng khách) khiến một số gia chủ hay gán ghép kiểu thang nọ vô nhà kia, hoặc chọn kiểu thang theo những gì đang thịnh hành được người ta truyền nhau là “sốt sình sịch” mà không quan tâm đến phong cách của nhà mình. Điển hình như kiểu thang xương cá một thời xuất hiện nhan nhản khắp nơi, bất chấp là trường học hay công sở, nhà phố hay biệt thự, cứ cầu thang là phải làm dầm xương cá - tô đá mài - hai tay vịn gỗ kèm thêm non bộ dưới gầm! Hay sau này xuất hiện dạng thang dùng khung thép bậc gỗ, thang nguyên tấm thép uốn sơn đen… tuy độc đáo nhưng có thể dùng rất hợp ở chỗ này mà không hợp chỗ khác, không hiểu sao vẫn bị nhà thiết kế lẫn chủ đầu tư “hâm mộ” đến vậy.
Một số nhà chuyên môn làm “đúng quy trình” thường đưa luôn mẫu thang tham khảo cho gia chủ xem trong khâu chọn phong cách nội ngoại thất của nhà. Cách làm này giúp cho thang dẫu có bị “tam sao” thì cũng không đến nỗi “thất bản” bởi tính định hướng và quan hệ không gian hình thành trong quá trình thiết kế sẽ liên thông kiểu dáng với nhau. Nhà cổ điển thì lan can và tay vịn thang trong chừng đó kiểu hoa văn, họa tiết; nhà thô mộc thì dạng thang mạnh mẽ, nhấn nhá gắn liền với kiểu nội thất và chất liệu tương ứng.
Ở thái cực khác, những thiết kế mang tính sáng tạo cũng không quên vấn đề tạo điểm nhấn cho không gian, mà thang là trường hợp hiếm hoi vừa nằm trong một tầng vừa liên kết 2 tầng hoặc nhiều tầng, tức là thang có thể làm khác, làm độc đáo hơn, làm ấn tượng hơn so với tính đồng bộ vừa kể trên. Việc giảm đi tính quen thuộc với các giải pháp ốp lát, treo tranh, đục hốc âm... quen thuộc đến mức trở thành công thức sẽ giúp mở ra không ít khả năng sáng tạo, tìm kiếm chất liệu cho thang và khu lân cận, có thể kể đến như:
- Thay đổi thụ cảm thẩm mỹ cho không gian quanh thang nhờ vào chất liệu, bởi lan can kính đang dần thay lan can sắt (xưa hơn là lan can con tiện gỗ), hay đá ốp bậc phối màu tương phản đi cùng với đèn chạy theo bậc thang, hoặc dùng màu sắc khác biệt cho thang trên nền ngôi nhà đơn sắc…
- Khi nhà nhỏ và không muốn ngăn nhiều, ô cầu thang có thể được chọn để vừa trở thành tủ kệ trưng đồ, vừa là góc thư giãn thú vị nhờ giải pháp “treo, đan cài, ghép thêm” hệ tủ kệ hoặc hệ lam thoáng vào cấu trúc vốn có. Những dây cáp, ống thép, lưới tấm đục lỗ… cũng là những chất liệu làm vách ngăn cầu thang khá hiệu quả và sáng tạo.
- Nếu tận dụng giếng trời cạnh cầu thang, có thể bố trí tường giếng trời như phần “phông nền” cho cầu thang đi bên cạnh, đi gần hoặc đi trong lòng. Những giàn lam gỗ, mảng kính hay chi tiết trang trí ở tường ngăn thang với phòng ốc sẽ vừa giúp ánh sáng và gió lưu thông xuyên suốt, tầm nhìn được nới rộng, vừa gia tăng khả năng trang trí cho thang khá hiệu quả mà những buồng thang kín mít không làm được.
- Khi bậc thang chỉ tô đá mài đơn giản, tường vách thậm chí là gạch trần không sơn phủ thì lan can tay vịn thang cũng có thể phá cách hầm hố hơn, thô mộc hơn. Có thể dùng những sợi xích thả dọc khe giữa 2 vế thang để vừa làm lan can vừa làm sợi chỉ trang trí lạ mắt. Có thể dùng sắt gân làm thành lan can kiêm tay vịn như là một dẫn dắt thị giác lý thú, theo bước chân người đi lên xuống.
- Ở một thái cực khác, những ngôi nhà “có điều kiện” hoặc tính chất không gian kết hợp thương mại, dịch vụ sẽ trang trí cầu thang và vách, đáy thang khá cầu kỳ bằng đá hoặc gỗ, vải dán tường đi với kính, tấm alu... theo các gam màu mạnh, ấn tượng và có thể phảng phất chút cầu kỳ khác lạ.
- Nếu thang đi bên giếng trời có nhìn ra cây cỏ quấn quít, thì cũng có thể cũng “lơ” luôn các cấu kiện tay vịn và lan can quen thuộc, để trở về với cách làm tự nhiên hết mức. Ví dụ như dùng ống sắt, sỏi cuội chất chồng, xây bậc tô xi măng vạch ngoằn ngoèo ngẫu hứng... để chuyển tải thông điệp “không có gì mà ầm ĩ” cho một không gian đúng là… không có gì phải ầm ĩ! Như vậy, tùy theo mức độ đầu tư và đặc trưng không gian, vẫn có “đất diễn” cho các tìm tòi về chất liệu và kiểu dáng với khu vực cầu thang. Đôi chỗ chỉ thuần túy là cái khó ló cái khôn, nhưng có nơi, thang chính là điểm nhấn cho cả ngôi nhà, miễn là các bên chịu khó tìm kiếm sự đồng thuận để đi đến sáng tạo một cách có thực tế.
Kiểu dáng thang và không gian quanh khu thang phần nào quan hệ với kiểu thiết kế nhà đơn giản hay phức tạp, cổ điển hay hiện đại
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 167