Chiếu sáng đúng
Chiếu sáng đúng là thiết kế hệ thống đúng chuẩn theo công năng, mục đích sử dụng của từng loại không gian. Theo mục đích sử dụng, chiếu sáng được phân ra 3 loại sau đây:
- Chiếu sáng chung không gian: là dạng chiếu sáng đều khắp, đảm bảo cho những sinh hoạt thông thường và giao thông. Chiếu sáng chung có thể sử dụng ánh sáng trực tiếp hay gián tiếp (về ánh sáng trực tiếp và gián tiếp xin xem thêm ở phần sau) song cần bố trí đủ, đều, không quá chói. Màu sắc của nguồn sáng chung này nên dùng màu trắng.
- Chiếu sáng tập trung (chiếu sáng cục bộ): phục vụ cho các không gian làm việc hay sinh hoạt đặc thù. Chiếu sáng tập trung rất quan trọng bởi nó ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả công việc và sức khỏe, tâm lý người sử dụng. Ví dụ: chiếu sáng cho khu vực nấu bếp, chiếu sáng chậu rửa bếp, chiếu sáng bàn ăn, bàn làm việc, gương trang điểm… Chiếu sáng tập trung nên được tính toán kỹ về cường độ sáng, màu sắc và đặc thù ánh sáng để chọn loại đèn cho phù hợp. Chiếu sáng tập trung nhất thiết sử dụng nguồn sáng trực tiếp.
- Chiếu sáng trang trí: nhằm mục đích tăng giá trị thẩm mỹ của không gian kiến trúc - nội thất. Chiếu sáng trang trí có thể đặc tả, làm nổi bật những hình khối, chi tiết nội thất như trần, tường hay tranh ảnh, phù điêu, tượng…; nhưng cũng có thể chỉ tạo nên những mảng sáng, quầng sáng thuần túy - kết hợp với bóng đổ để tạo hiệu quả thị giác. Chiếu sáng trang trí thường sử dụng ánh sáng vàng và có thể dùng cả ánh sáng trực tiếp và gián tiếp.
Tuy nhiên, mọi sự phân loại đều chỉ mang tính tương đối. Nếu biết kết hợp, thì một hệ thống đèn có thể đảm nhận nhiều mục đích. Ví dụ như chiếu sáng chung dùng ánh sáng gián tiếp qua các hệ thống khe, mảng hắt ở trần, tường - nếu kết hợp tốt với thiết kế các thành phần nội thất khác thì cũng mang yếu tố trang trí - thẩm mỹ. Căn cứ vào mục đích và tính chất chiếu sáng cũng như cụ thể không gian cần chiếu sáng; người thiết kế có thể linh hoạt đưa ra nhiều giải pháp theo nguyên lý và các thủ pháp chiếu sáng như chiếu sáng diện, điểm, tuyến…
Trước kia, khi nói tới chiếu sáng, người ta hay nói tới công suất của bóng đèn (Wat) để nói về “năng lực” ánh sáng. Điều đó không sai nếu chỉ có một loại bóng đèn thì bóng nào có công suất lớn hơn thì sẽ sáng hơn. Nhưng trên thị trường hiện nay có rất nhiều loại bóng với những nguyên lý khác nhau. Bóng đèn sợi đốt quen thuộc đã dần lui vào quá khứ và thay thế là bóng đèn led có nhiều ưu điểm vượt trội, trong đó là khả năng tiết kiệm điện (công suất thấp) mà vẫn cho “năng lực” chiếu sáng mạnh. Chính vì vậy, để đánh giá khả năng chiếu sáng của bóng đèn, người ta dùng một thông số là độ rọi của bóng đèn để đánh giá cường độ của ánh sáng.
Độ rọi E (đơn vị lux) là đại lượng đặc trưng cho thông lượng ánh sáng trên một đơn vị diện tích. Một diện tích 1m2 có một nguồn sáng cường độ 1 candela sẽ có độ rọi là 1 lux. 1lux = 1lm/1m2; trong đó lm (Lumen) là quang thông, là năng lượng ánh sáng do nguồn sáng phát ra. Ví dụ: ánh sáng mặt trời trung bình trong ngày có độ rọi dao động trong khoảng 32.000 tới 100.000lux; nếu ánh sáng ngoài trời thời điểm bình minh hoặc hoàng hôn cũng có độ rọi khoảng 400lux. Theo đó thì các không gian kiến trúc liên quan đến nhu cầu sử dụng sinh hoạt cũng khác nhau và có các thông số theo nghiên cứu như sau:
+ Tiêu chuẩn ánh sáng phòng khách: độ rọi 400lux
+ Tiêu chuẩn ánh sáng phòng ngủ: độ rọi 100lux
+ Tiêu chuẩn ánh sáng phòng bếp: độ rọi 600lux
+ Tiêu chuẩn chiếu sáng phòng làm việc, phòng học: độ rọi 700lux
+ Tiêu chuẩn chiếu sáng cho phòng tắm: Độ rọi 400lux
+ Tiêu chuẩn chiếu sáng sân vườn: độ rọi 100lux
Đó là những thông số kỹ thuật cần thiết để thiết kế chiếu sáng đúng, đảm bảo công năng sử dụng trong ngôi nhà ở các không gian khác nhau.
Thiết kế ánh sáng là một nghệ thuật, dụng tốt, thích hợp, vừa đủ để cho cảm giác thư thái, đẹp. Ngược lại, sẽ gây phản cảm, bức bối và mất đi vẻ đẹp của không gian mà nó muốn chiếu đến
Chiếu sáng đẹp
Chiếu sáng đúng (mục đích, tiêu chuẩn kỹ thuật) rồi, và chiếu sáng cũng cần phải đẹp. Vậy để chiếu sáng đẹp còn những nguyên tắc hay lưu ý gì nữa? Chúng tôi tạm tổng kết mấy vấn đề sau đây để chiếu sáng có thể phát huy đặc tính của mình làm tăng giá trị thẩm mỹ cho không gian kiến trúc:
- Kết hợp ánh sáng trực tiếp và ánh sáng gián tiếp
Có hai dạng ánh sáng: trực tiếp và gián tiếp.
+ Ánh sáng trực tiếp (ánh sáng thẳng - direct light): là ánh sáng đi thẳng từ nguồn sáng (đèn) đến môi trường, chủ thể cần chiếu sáng. Ánh sáng trực tiếp có cường độ mạnh, tạo nên bóng đổ rõ sắc nét. Trong công trình kiến trúc, ánh sáng đi qua cửa kính trong suốt cũng được coi là ánh sáng trực tiếp.
+ Ánh sáng gián tiếp (ánh sáng không chiếu thẳng trực tiếp - indirect light) - hay còn gọi là ánh sáng phân tán (diffuse light): là ánh sáng được khuếch tán qua một môi trường khác như đám mây, tấm rèm, kính mờ… Một loại khác của ánh sáng gián tiếp là ánh sáng phản chiếu (bounce light): là loại ánh sáng được chiếu vào bề mặt rồi phản chiếu đến chủ thể. Sự phản chiếu bề mặt này có thể xảy ra nhiều lần trên các bề mặt khác nhau. Ánh sáng gián tiếp đều và dịu, thường không rõ bóng đổ.
Việc kết hợp hai loại ánh sáng này làm cho không gian sinh động hơn, hiệu quả hơn. Trong đó ánh sáng gián tiếp có thể làm “nền” để nổi bật ánh sáng trực tiếp. Việc sử dụng hai loại ánh sáng này cũng phù hợp với những tính chất hay cấu tạo nội thất liên quan đến chiếu sáng không giống nhau.
- Kết hợp ánh sáng trắng và ánh sáng vàng
Màu sắc của ánh sáng chủ đạo trong công trình kiến trúc là màu trắng và màu vàng, cũng có thể có màu vàng nhạt (màu daylight). Hai màu này gần với quang phổ mặt trời cho màu sắc trung thực nhất. Các màu khác hiếm khi sử dụng (sẽ nói ở phần sau). Việc sử dụng chỉ một loại ánh sáng trắng hoặc vàng sẽ gây nhàm chán, đơn điệu. Màu trắng mang sắc thái lạnh, khô cứng, tỉnh táo; còn màu vàng cho cảm giác ấm áp, gần gũi, dễ buồn ngủ. Vì thế cần kết hợp hai màu ánh sáng này để cân bằng thị giác và màu sắc, giúp không gian tăng giá trị thẩm mỹ. Ví dụ có thể dùng ánh sáng gián tiếp hắt khe trần màu trắng, ánh sáng từ đèn trực tiếp màu vàng.
Kết hợp giữa ánh sáng trực tiếp và gián tiếp làm cho không gian sống thêm sinh động, trong đó ánh sáng gián tiếp có thể làm nền để nổi bật ánh sáng trực tiếp và làm “lung linh” hơn các vật dụng nội thất được bố trí bên trong
- Kết hợp chiếu sáng tự nhiên và chiếu sáng nhân tạo
Tất nhiên trường hợp này chỉ áp dụng cho chiếu sáng ban ngày. Ánh sáng mặt trời là nguồn sáng quý giá và thẩm mỹ, không tốn chi phí. Song trong điều kiện ban ngày, không phải lúc nào chúng ta cũng tận dụng được hết ánh sáng mặt trời để không phải bật đèn; hay từ chối hoàn toàn ánh sáng mặt trời để dùng chiếu sáng nhân tạo 100%. Kết hợp giữa ánh sáng mặt trời và chiếu sáng nhân tạo là giải pháp hữu hiệu để gia tăng chất lượng chiếu sáng và giá trị thẩm mỹ kiến trúc, cũng như tiết kiệm năng lượng. Với những không gian có thể tận dụng chiếu sáng tự nhiên, cần coi đó là một điều kiện, đặc tính để nghiên cứu thiết kế chiếu sáng nhân tạo trên cơ sở đó.
- Chọn đèn là loại đèn phù hợp với mục đích chiếu sáng và tính chất không gian
Đèn có hai thành phần chính: đó là cái đèn (gồm thân, đế, vỏ, đui…) và bóng đèn. Một cái đèn có thể lắp nhiều loại bóng, miễn là tương thích đui đèn và điện áp. Để có đèn sáng đẹp và hệ thống chiếu sáng hiệu quả thì việc lựa chọn hai thành phần này đều quan trọng. Kiểu đèn, kích thước, hình dáng, màu sắc cần phù hợp với phong cách nội thất, kiến trúc, phù hợp với tỷ lệ không gian; bóng đèn cần đảm bảo công năng chiếu sáng, phù hợp mục đích chiếu sáng. Ví dụ như đèn chùm có thể dùng ở những không gian lớn như phòng khách, phòng ăn hay sảnh lớn; cầu thang nên dùng đèn tường cỡ vừa phải, đèn hắt khe trần dùng bóng tuýp huỳnh quang hay dây led, đèn ngoài trời phải chịu được nước… Tóm lại các loại đèn (bao gồm cả đèn và bóng) cần phải được lựa chọn phù hợp với không gian kiến trúc và mục đích sử dụng cũng như các đặc tính kỹ thuật cần có. Việc lựa chọn đèn cần bám sát vào thiết kế chiếu sáng và nên có sự tham vấn của kiến trúc sư hay nhà thiết kế nội thất.
- Cẩn trọng với ánh sáng gây hại
Như trên đã nói, ánh sáng sử dụng chủ đạo trong công trình kiến trúc là hai màu trắng và vàng. Đây là hai màu cho chất lượng chiếu sáng tốt và trung thực nhất. Các màu khác như: đỏ, xanh, tím, hồng… không nên sử dụng cho chiếu sáng thông thường trong nhà ở; bởi những ánh sáng màu này dễ gây ám màu, sai màu, rối loạn thị giác và gây hại cho thị giác cũng như hệ thần kinh. Các màu này nếu có chỉ nên áp dụng ở các phòng vui chơi giải trí như phòng karaoke, phòng nghe nhạc, phòng chiếu phim và không nên lạm dụng trong quá trình sử dụng, sinh hoạt. Đặc biệt, ánh sáng có bước sóng xanh được các chuyên gia khuyến cáo không nên sử dụng vì gây độc hại. Ánh sáng này có nhiều trong các màn hình điện tử như tivi, máy tính, điện thoại. Ánh sáng đổi màu, ánh sáng chuyển động, ánh sáng nhấp nháy cũng không nên có trong nhà ở vì gây hại cho thị giác. Tất nhiên, trong một phạm vi nhỏ và thời gian ngắn như trang trí cây đào ngày tết hay cây thông Noel có thể dùng cách chiếu sáng này, nhưng đó là cá biệt.
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 171