Đây là một đồ án được đặc biệt quan tâm bởi Hồ Gươm không chỉ là một cảnh quan, danh thắng của Thủ đô mà còn là một phần ký ức sâu thẳm của Hà Nội. Nơi đây có lịch sử, huyền thoại, kiến trúc, cây xanh, mặt nước, những con phố, những hàng cây và cả những câu chuyện của nhiều thế hệ người Hà Nội. Hồ Gươm vì thế không chỉ là một “địa điểm” để quy hoạch, mà là một không gian văn hóa đặc biệt. Mọi thay đổi ở đây, dù về hình thái kiến trúc hay cảnh quan, đều có thể tác động đến cách người Hà Nội nhận diện chính thành phố của mình.
Một góc nhìn Hồ Gươm
Hồ Gươm – di tích, biểu tượng của Thủ đô ngàn năm tuổi
Hồ Gươm hay hồ Hoàn Kiếm có một lịch sử lâu dài gắn với quá trình hình thành và phát triển của Thăng Long - Hà Nội. Theo tư liệu lịch sử, khoảng sáu thế kỷ trước, khu vực này từng nằm trong hệ thống phân lưu của sông Hồng; qua những biến đổi địa lý và đô thị, phần mặt nước còn lại dần hình thành hồ Hoàn Kiếm ngày nay. Hồ từng mang nhiều tên gọi, trong đó có hồ Thủy Quân thời Trần, hồ Tả Vọng đầu thời Lê sơ.
Tên gọi hồ Gươm/Hoàn Kiếm gắn với truyền thuyết vua Lê Thái Tổ (Lê Lợi) trả lại thanh gươm báu cho Rùa thần sau khi đánh thắng quân Minh, dành lại độc lập cho đất nước. Câu chuyện lịch sử hòa quyện với huyền thoại ấy đã khiến Hồ Gươm trở thành một trong những biểu tượng văn hóa đặc biệt của Thăng Long - Hà Nội. Truyền thuyết không chỉ giải thích tên gọi của hồ mà còn tạo nên một lớp ý nghĩa tinh thần thiêng liêng và riêng biệt: Hồ nước giữa lòng đô thị trở thành nơi lưu giữ ký ức về chiến thắng, hòa bình và khát vọng thái bình của dân tộc.
Năm 2013, hồ Hoàn Kiếm và đền Ngọc Sơn được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt. Đây là sự ghi nhận đối với một quần thể trong đó cảnh quan thiên nhiên, lịch sử, văn hóa, kiến trúc và tín ngưỡng hòa quyện với nhau.
Giá trị của Hồ Gươm cũng nằm ở chỗ nơi đây không có một công trình duy nhất làm nên biểu tượng. Chính sự kết hợp của mặt nước, cây xanh và những công trình có quy mô vừa phải đã tạo thành một tổng thể đặc biệt. Giữa hồ là Tháp Rùa ngự trên một hòn đảo nhỏ tạo nên điểm nhấn xinh xắn đầy thơ mộng. Tháp Rùa tồn tại vắt qua 3 thế kỷ như một đặc điểm nhận dạng của Hồ Gươm, là một hình ảnh thân thuộc với người dân Hà Nội.
.jpg)
Cổng đền Ngọc Sơn và Tháp Bút
Ở phía Bắc hồ là đền Ngọc Sơn trên đảo Ngọc, kết nối với bờ bằng cầu Thê Húc. Tháp Bút, Đài Nghiên, Bảng Rồng, cầu Thê Húc, đền Ngọc Sơn, đình Trấn Ba… tạo nên một chuỗi hình ảnh kiến trúc giàu tính biểu tượng. Đặc biệt, Tháp Bút và Đài Nghiên gắn với những giá trị văn hóa, học thuật và tinh thần trọng chữ nghĩa của người Hà Nội nói riêng và người Việt nói chung. Đền Ngọc Sơn là một quần thể công trình được tổ chức hài hòa giữa kiến trúc và cảnh quan cây xanh, mặt nước.
Ở phía Tây hồ là khu vực tượng đài vua Lê Thái Tổ. Tượng vua Lê được dựng từ năm 1896, gắn với chính truyền thuyết trả gươm báu. Công trình này cùng đình Nam Hương và không gian cây xanh xung quanh tạo nên một lớp ký ức khác của Hồ Gươm.
Điều đáng chú ý là những biểu tượng ấy không đứng riêng lẻ. Chúng tạo thành một hệ thống biểu tượng. Hồ nước là nền cảnh; cây xanh là lớp đệm; các công trình kiến trúc là những điểm nhấn; còn khoảng trống giữa chúng tạo nên nhịp điệu không gian. Có lẽ chính vì vậy, giá trị của Hồ Gươm không nằm ở sự đồ sộ. Ngược lại, một phần sức hấp dẫn của nơi này nằm ở sự tiết chế.
Xung quanh Hồ Gươm có nhiều lớp công trình kiến trúc khác qua các thời kỳ. Có công trình là di tích, di sản; có công trình là ký ức đô thị. Có thể kể tới các công trình bên hồ như: Đền Bà Kiệu, tháp Hòa Phong, trụ sở tòa soạn báo Hà Nội Mới, Trung tâm Văn hóa 16 Lê Thái Tổ, nhà hàng Thủy Tạ, Bưu điện Hà Nội, trụ sở HĐND - UBND thành phố, tượng đài vua Lý Thái Tổ… Xa hơn một chút có các công trình như: Nhà thờ Lớn, Nhà hát Lớn, Bảo tàng Lịch sử Việt Nam, trụ sở Ngân hàng Nhà nước, Nhà khách Chính phủ, Cung Thiếu nhi Hà Nội… Tất cả tạo nên một quần thể kiến trúc - ký ức đô thị gắn liền với Hồ Gươm.
.jpg)
Tượng đài vua Lê Thái Tổ
Diện mạo mới trong quy hoạch mới
Phương án điều chỉnh quy hoạch đang được lấy ý kiến có phạm vi nghiên cứu gần 66ha, thuộc khu vực phường Hoàn Kiếm và phường Cửa Nam. Theo thông tin công bố, mục tiêu là tái cấu trúc khu vực thành một chỉnh thể không gian lịch sử, văn hóa, kiến trúc và cảnh quan, tăng kết nối giữa hồ với các quảng trường, công viên và không gian sinh hoạt cộng đồng.
Một trong những ý tưởng lớn là tổ chức Hồ Gươm và vùng phụ cận thành một hệ thống không gian công cộng quy mô lớn, kết nối quảng trường Cách mạng Tháng Tám và Nhà hát Lớn, hình thành không gian “Lịch sử - Văn hóa - Nghệ thuật”. Phía Bắc hồ, quảng trường Đông kinh Nghĩa thục được nghiên cứu mở rộng và tăng kết nối với hồ cùng hệ thống công viên, quảng trường phía Đông.
Ở phía Đông, phương án nghiên cứu hình thành hệ thống công viên - quảng trường tại khu vực trụ sở UBND thành phố, vườn hoa Lý Thái Tổ, Bưu điện Hà Nội và tháp Hòa Phong; đồng thời tổ chức lại không gian quanh đền Bà Kiệu và bố trí công trình tưởng niệm Liệt sĩ Thủ đô. Một hệ thống không gian ngầm cũng được nghiên cứu nhằm phục vụ giao thông, bãi đỗ xe, thương mại, dịch vụ và kết nối với ga C9 của tuyến đường sắt đô thị số 2.
Đồ án cũng nghiên cứu một số thay đổi đáng kể về công trình. Tại khu vực trụ sở HĐND - UBND thành phố, rạp Khăn Quàng đỏ và khối nhà Cung Thiếu nhi có phương án hạ giải, trong khi ba công trình kiến trúc Pháp gồm Ấu Trĩ Viên, Kho bạc Đông Dương và Tòa Đốc lý được đề xuất giữ lại. Khu vực Bưu điện Hà Nội được nghiên cứu hạ giải một số công trình chưa phù hợp và tái hiện hình thái kiến trúc đặc trưng của chùa Báo Ân cũ.
.jpg)
Một góc nhìn Hồ Gươm
Ở phía Tây, phương án nghiên cứu nối dài phố Nhà Thờ ra hồ, tạo không gian mở và phố đi bộ. Khu vực trụ sở và nhà in báo Hà Nội Mới cùng một số khu vực lân cận được nghiên cứu tái cấu trúc để bố trí khách sạn cao cấp. Khu đất Bảo tàng Cách mạng cũ được nghiên cứu hợp nhất với Bảo tàng Lịch sử Quốc gia trong một quần thể văn hóa liên thông; trên khu đất này có đề xuất công trình tháp Tài chính Quốc tế.
Và gây chú ý nhất có lẽ là đề xuất nghiên cứu “Khải hoàn môn” ở khu vực phía Bắc hồ. Theo thông tin công bố, công trình lấy cảm hứng từ hình ảnh đôi cánh chim hạc vươn lên, được kỳ vọng trở thành điểm nhấn kết thúc trục đô thị khu phố cổ và mở ra không gian mới về phía Nam.
Nhìn ở góc độ quy hoạch đô thị, việc mở rộng không gian công cộng, tăng kết nối đi bộ, bổ sung không gian ngầm và cải thiện hạ tầng là những vấn đề có thể đem lại nhiều thay đổi tích cực cho khu vực trung tâm. Tuy nhiên, với một không gian đặc biệt như Hồ Gươm, câu hỏi quan trọng không chỉ là có thể xây dựng được gì, mà còn là có nên xây dựng thêm gì và xây dựng đến mức nào?
Đây cũng chính là điểm khiến những đề xuất như Khải hoàn môn, các công trình mới có quy mô lớn hay việc hạ giải một số công trình hiện hữu nhận được nhiều sự quan tâm và tranh luận trong giới chuyên môn cũng như xã hội.
Bởi một công trình có thể được xây mới, nhưng ký ức đô thị thì không dễ dàng xây lại.
.jpg)
Trấn Ba Đình và đền Ngọc Sơn nhìn từ bờ Tây Hồ
Hồ Gươm cần gì?
Hồ Gươm chắc chắn cần được chỉnh trang. Một đô thị sống động không thể đóng băng quá khứ. Những công trình xuống cấp, những không gian thiếu hiệu quả, những điểm nghẽn giao thông, hạ tầng kỹ thuật và những khu vực chưa tương xứng với vai trò trung tâm của Thủ đô đều cần được giải quyết. Nhưng chỉnh trang không đồng nghĩa với thay mới tất cả, cũng không nhất thiết phải làm cho Hồ Gươm “hoành tráng” hơn!
Điều Hồ Gươm cần trước hết có lẽ là những khoảng rỗng. Đó là khoảng rỗng của mặt nước, khoảng rỗng của cây xanh, khoảng rỗng của quảng trường... Khoảng rỗng để người ta đi bộ, ngồi xuống một chiếc ghế, nhìn mặt hồ, nhìn một hàng cây, nghe tiếng phố và cảm nhận Hà Nội.
Trong kiến trúc đô thị, khoảng trống không phải phần còn lại sau khi đã xây dựng công trình. Khoảng trống có thể chính là thành phần quan trọng nhất để tạo nên không gian.
Hồ Gươm đặc biệt bởi nó là một “khoảng âm” của đô thị. Giữa một trung tâm thành phố ngày càng dày đặc công trình, và âm thanh náo nhiệt; mặt nước và cây xanh tạo ra một khoảng lặng cần thiết. Giá trị ấy càng trở nên đáng quý khi Hà Nội ngày càng phát triển với mật độ xây dựng, lưu lượng giao thông và cường độ hoạt động đô thị ngày càng cao.
Vì thế, nếu tái cấu trúc Hồ Gươm, một trong những tiêu chí quan trọng có thể là tăng chất lượng của khoảng mở thay vì tăng số lượng công trình.
Hồ Gươm cũng không nhất thiết cần thêm một biểu tượng mới để trở nên nổi bật.
Cầu Thê Húc trong cảnh quan Hồ Gươm
Bản thân Hồ Gươm đã là biểu tượng. Tháp Bút, Đài Nghiên, đền Ngọc Sơn, cầu Thê Húc, tượng đài vua Lê Thái Tổ… đã tạo nên một hệ thống biểu tượng đủ mạnh và giàu tầng nghĩa.
Một biểu tượng mới, nếu xuất hiện, vì thế cần được cân nhắc không chỉ ở hình thức đẹp hay ấn tượng mà ở quan hệ của nó với toàn bộ hệ thống biểu tượng hiện hữu. Một công trình càng lớn, càng cao, càng nổi bật thì càng có nguy cơ chuyển trọng tâm thị giác của không gian. Với một di sản mà chính sự cân bằng và tiết chế đã làm nên giá trị, đây là vấn đề cần được nghiên cứu rất kỹ.
Hồ Gươm cũng không cần vẻ đẹp quá phô trương.
Một không gian lịch sử có thể đẹp theo cách dung dị, tinh tế và gần gũi. Những hàng cây, ghế đá, mặt nước, vỉa hè, ánh sáng, những con đường đi bộ và những công trình có tỷ lệ vừa phải đôi khi có sức gợi lớn hơn một kiến trúc to lớn. Đó là vẻ đẹp của sự tiết chế.
Nhìn lại lịch sử quy hoạch Hồ Gươm, có thể thấy từng xuất hiện những ý tưởng phát triển quy mô lớn gây nhiều tranh luận. Một số dự án từng được đề xuất ở khu vực này, như khách sạn Hà Nội Vàng hay dự án trung tâm thương mại - khách sạn EVN, cuối cùng không trở thành diện mạo hiện hữu ở Hồ Gươm. Những câu chuyện ấy cho thấy không gian trung tâm lịch sử luôn đòi hỏi sự cân nhắc đặc biệt giữa nhu cầu phát triển và yêu cầu bảo vệ cảnh quan, di sản.
Điều đáng suy nghĩ là một đô thị trưởng thành không phải là đô thị luôn tìm cách xây thêm những thứ lớn hơn, mà là đô thị biết khi nào cần dừng lại.
Hồ Gươm cần được nhìn như một chỉnh thể rộng hơn phạm vi mặt nước. Đó là quan hệ giữa hồ với phố cổ, phố cũ, các quảng trường, công viên, Nhà hát Lớn, Nhà thờ Lớn, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, những công trình kiến trúc Pháp và những không gian văn hóa xung quanh. Chính các lớp không gian ấy làm nên trung tâm lịch sử của Hà Nội.
Bởi vậy, câu chuyện bảo tồn không nên chỉ đặt ra với những công trình được xếp hạng di tích. Một tòa nhà có thể không phải là di tích, nhưng nó vẫn có thể là một phần ký ức đô thị. Khi một công trình biến mất, điều mất đi đôi khi không chỉ là vật thể kiến trúc mà còn là những hình ảnh, những câu chuyện và trải nghiệm của nhiều thế hệ.
Đó là lý do việc hạ giải một công trình (thực chất là phá bỏ) cần được đánh giá không chỉ bằng câu hỏi “công trình có giá trị kiến trúc hay không?”, mà còn bằng những câu hỏi rộng hơn: Nó nằm ở đâu trong cấu trúc cảnh quan? Nó có vai trò gì trong ký ức cộng đồng? Việc thay thế nó tạo ra điều gì? Liệu giá trị thu được có thực sự lớn hơn giá trị đã mất? Và những công trình xây mới trên đất hạ giải công trình cũ liệu có tác động tiêu cực đến cảnh quan Hồ Gươm?
Với Hồ Gươm, những câu hỏi ấy càng cần được đặt ra một cách thận trọng.
.jpg)
Phối cảnh quy hoạch góc Đông Bắc Hồ Gươm. Nguồn ảnh: Sở Xây dựng HN
Hồ Gươm cũng cần chiều cao được kiểm soát, cần những công trình biết lùi lại để mặt nước, cây xanh và những di sản hiện hữu được nhìn thấy. Kiến trúc quanh hồ không nhất thiết phải giống nhau, nhưng cần có một quan hệ hài hòa về tỷ lệ, khoảng lùi, đường chân trời, vật liệu, màu sắc và cách ứng xử với cảnh quan. Một công trình tốt bên Hồ Gươm có thể không phải là công trình khiến quá gây chú ý. Có khi nó là công trình khiến người ta cảm thấy Hồ Gươm đẹp hơn mà không nhận ra vì sao. Đó có thể là một nguyên tắc quan trọng cho kiến trúc ở những không gian di sản đặc biệt.
Và cuối cùng, Hồ Gươm cần được gìn giữ như một không gian của con người.
Những năm qua, không gian đi bộ quanh hồ đã tạo ra một hình thức sử dụng đô thị mới, đưa người dân trở lại với mặt hồ và các không gian công cộng. Đây là một hướng tiếp cận đáng chú ý: Thay vì biến trung tâm lịch sử thành một khu vực chỉ dành cho công trình, có thể tiếp tục nâng cao chất lượng của không gian mà mọi người được sử dụng, trải nghiệm và chia sẻ.
Hồ Gươm vì thế có thể cần ít hơn những công trình phô diễn và nhiều hơn những không gian đẹp và nhân văn, có chiều sâu để con người sống cùng thành phố.
Cần mặt nước được nhìn thấy.
Cần cây xanh được cảm nhận.
Cần những con đường đi bộ dễ chịu.
Cần những khoảng nghỉ.
Cần những công trình có tỷ lệ phù hợp.
Cần những kiến trúc mới biết tôn trọng kiến trúc cũ.
Và trên hết, cần giữ được ký ức đô thị.
.jpg)
Phối cảnh quy hoạch Hồ Gươm nhìn từ phía Bắc. Nguồn ảnh: Sở Xây dựng HN
Đồ án Quy hoạch Hồ Gươm không tách rời đồ án Quy hoạch Hà Nội tầm nhìn 100 năm. Một trăm năm nữa, Hà Nội chắc chắn sẽ khác hôm nay. Những phương tiện giao thông sẽ khác, công nghệ sẽ khác, những công trình mới sẽ xuất hiện và thành phố sẽ tiếp tục thay đổi. Nhưng khi một người Hà Nội của tương lai đứng bên Hồ Gươm, điều quan trọng là họ vẫn có thể nhận ra nơi này - không chỉ bằng hình dáng của mặt hồ, mà bằng cảm giác rất riêng mà Hồ Gươm đã trao cho Hà Nội qua nhiều thế hệ.
Quy hoạch có thể thay đổi diện mạo một thành phố. Nhưng với những nơi như Hồ Gươm, quy hoạch còn phải biết giữ lại linh hồn của thành phố.
Và có lẽ, câu hỏi quan trọng nhất trước mọi ý tưởng xây dựng mới không phải là:
“Hồ Gươm có thể xây thêm gì?”
Mà là:
“Hồ Gươm cần gì để một trăm năm nữa vẫn là Hồ Gươm?”
THEO KT&ĐS SỐ 244