Khoảng cách từ bản vẽ và thực tế

Nói chung, xây dựng một công trình, dù lớn hay nhỏ, đều cần bản thiết kế. Đó là nơi ý tưởng kiến trúc được cụ thể hóa thành không gian, hình khối, vật liệu và các giải pháp kỹ thuật để trở thành công trình thực tế. Tuy nhiên, giữa bản vẽ và hiện thực thường tồn tại một khoảng cách. Từ việc chủ nhà tự ý thay đổi thiết kế, thi công sai bản vẽ, năng lực của đội ngũ thi công, đến sự thay đổi vật liệu, thiết bị và những yếu tố khách quan…, nhiều nguyên nhân có thể khiến công trình hoàn thành khác với thiết kế ban đầu. Với nhà ở tư nhân, khoảng cách này càng phổ biến và có khi khá lớn. Khi đó, không chỉ hình thức kiến trúc bị thay đổi, mà công năng, kỹ thuật, chi phí và cả kỳ vọng của chủ nhà cũng có thể bị ảnh hưởng. Vì vậy, làm thế nào để rút ngắn khoảng cách giữa bản vẽ và thực tế là vấn đề cần được nhìn nhận ngay từ khâu thiết kế cho đến khi công trình hoàn thành.

 

Xây nhà cần bản vẽ
Trước kia, việc xây một ngôi nhà ở nhiều khi khá đơn giản. Chủ nhà có thể tự quyết định gần như mọi thứ dựa trên kinh nghiệm, trí nhớ hoặc những hình ảnh bắt gặp ở đâu đó. Người này thấy nhà hàng xóm có mặt tiền đẹp thì tham khảo, người kia thấy một phòng khách tiện dụng thì làm theo. Công năng được “cóp nhặt” từ nhiều ngôi nhà khác nhau, còn hình thức kiến trúc có khi là sự pha trộn của nhiều phong cách.
Cách làm ấy từng khá phổ biến, nhất là trong điều kiện việc thuê kiến trúc sư chưa trở thành một nhu cầu quen thuộc. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của đời sống, yêu cầu về chất lượng không gian ở ngày càng cao, việc thiết kế nhà ở đã có những thay đổi tích cực. Đặc biệt tại các đô thị, ngày càng nhiều chủ nhà tìm đến kiến trúc sư để có một bản thiết kế trước khi xây dựng.
Bản vẽ kiến trúc không đơn thuần là hình ảnh về một ngôi nhà đẹp. Đó là công cụ để tổ chức không gian, xác định kích thước, vị trí, quan hệ giữa các phòng và đồng thời phối hợp nhiều hệ thống kỹ thuật khác nhau. Một ngôi nhà được thiết kế bài bản có công năng khoa học hơn, giao thông thuận tiện hơn, thông gió và chiếu sáng tự nhiên tốt hơn, đồng thời tạo ra giá trị thẩm mỹ, bản sắc riêng.

 

 

Bản vẽ cũng là cơ sở để thi công. Thợ xây biết xây ở đâu, kích thước bao nhiêu; thợ điện biết vị trí thiết bị; thợ nước biết đường ống; đơn vị nội thất biết kích thước và vị trí đồ đạc. Khi các bộ phận được phối hợp ngay từ đầu, quá trình xây dựng sẽ thuận lợi hơn, hạn chế việc tháo dỡ, sửa chữa và nhờ đó tiết kiệm thời gian, chi phí.
Nhưng thực tế là: Có bản vẽ không có nghĩa là công trình chắc chắn sẽ được xây đúng theo bản vẽ.
Trong thực tế nhà ở tư nhân, việc thay đổi thiết kế trong quá trình thi công khá phổ biến. Có thay đổi rất nhỏ, chẳng hạn đổi loại gạch lát sàn, màu sơn, mẫu đèn, chất liệu cửa hay kiểu lan can. Những thay đổi này nếu được cân nhắc kỹ thường không ảnh hưởng đáng kể đến tổng thể.
Nhưng cũng có những thay đổi lớn hơn: Dịch chuyển tường, thay đổi vị trí cầu thang, cửa đi, cửa sổ, thay đổi chiều cao tầng, kích thước phòng, vị trí cột, dầm; thậm chí thay đổi cả cấu trúc không gian. Khi đó, công trình thực tế có thể khác rất xa phương án ban đầu.
Có những ngôi nhà sau khi hoàn thành đã thay đổi đến mức chính kiến trúc sư thiết kế cũng khó nhận ra đó là công trình của mình. Khoảng cách giữa bản vẽ và thực tế lúc ấy không còn là một vài chi tiết, mà đã trở thành khoảng cách về tư duy thiết kế.

 

 

Những nguyên nhân khiến xuất hiện khoảng cách giữa bản vẽ và thực tế
- Do sửa đổi thiết kế
Một nghịch lý khá phổ biến là trước khi có bản vẽ, chủ nhà thường mong muốn kiến trúc sư đưa ra giải pháp. Nhưng sau khi có thiết kế, chính chủ nhà lại muốn sửa đổi rất nhiều.
Lý do có thể rất đa dạng. Một người bạn góp ý, một người thân cho rằng nên làm thế này, nhà thầu đề nghị thay đổi cách kia, hoặc chủ nhà trong quá trình thi công chợt nảy ra một ý tưởng mới. Có người coi bản vẽ của kiến trúc sư chỉ như một tài liệu tham khảo, còn việc xây dựng thế nào hoàn toàn do mình quyết định. Đây là một quan niệm khá rủi ro.
Một công trình không phải tập hợp của những chi tiết độc lập. Kiến trúc, kết cấu, điện - nước, điều hòa, chiếu sáng, nội thất… có quan hệ chặt chẽ với nhau. Một thay đổi tưởng như rất nhỏ đôi khi kéo theo nhiều thay đổi khác.
Ví dụ, dịch chuyển một bức tường có thể làm thay đổi vị trí cửa, ảnh hưởng đến hệ thống điện, điều hòa, đồ nội thất; thay đổi vị trí cầu thang có thể tác động đến kết cấu và giao thông toàn nhà. Vì thế, khi cần thay đổi, vấn đề không phải là “có được thay đổi hay không”, mà là thay đổi như thế nào và ai chịu trách nhiệm đánh giá sự thay đổi đó.
Tốt nhất, mọi thay đổi trong quá trình thi công nên được kiến trúc sư và các bộ môn liên quan xem xét trước khi thực hiện.
- Do làm sai thiết kế ở khâu đọc bản vẽ
Bản vẽ xây dựng không phải lúc nào cũng dễ đọc, đặc biệt đối với người không có chuyên môn. Một bộ hồ sơ có thể gồm rất nhiều bản vẽ kiến trúc, kết cấu, điện, nước, điều hòa, chi tiết cầu thang, cửa, vệ sinh, trần… Các bản vẽ ấy lại liên quan với nhau. Một kích thước ở bản vẽ này có thể liên quan đến vị trí một cấu kiện ở bản vẽ khác. Nếu đội thợ thiếu kinh nghiệm hoặc người giám sát không đủ năng lực, việc đọc nhầm bản vẽ hoàn toàn có thể xảy ra. Sai sót nếu được phát hiện sớm còn có thể sửa chữa. Nhưng nếu không phát hiện, hoặc phát hiện mà cho rằng “không đáng kể”, nó sẽ trở thành một phần sai của công trình. Có khi đó chỉ là vị trí một công tắc, ổ cắm. Nhưng một chi tiết nhỏ như vậy cũng có thể khiến việc sử dụng sau này bất tiện trong nhiều năm.
- Do năng lực của người thi công
Cũng có trường hợp bản vẽ hoàn toàn đúng, người thi công hiểu đúng, nhưng sản phẩm cuối cùng vẫn không đạt yêu cầu vì năng lực thi công hạn chế. Một đường cong không đúng bán kính, một bức tường không thẳng, một góc không vuông, một chi tiết hoàn thiện không đạt độ chính xác… đều có thể khiến công trình khác với thiết kế.
Đối với kiến trúc, những sai lệch tưởng như rất nhỏ đôi khi lại tạo ra khác biệt lớn. Một đường nét được thiết kế thanh mảnh nhưng thi công thô, một khoảng hở được tính toán chính xác nhưng bị thay đổi, một mặt phẳng không còn phẳng… đều ảnh hưởng tới cảm nhận tổng thể.
Đặc biệt, những công trình có hình thức kiến trúc phức tạp, nhiều đường cong, chi tiết đặc biệt hoặc yêu cầu hoàn thiện cao càng đòi hỏi đội ngũ thi công có tay nghề phù hợp.

 

- Do thay đổi của thị trường vật liệu, thiết bị
Từ thời điểm bắt đầu thiết kế đến khi công trình hoàn thiện có thể kéo dài nhiều tháng, thậm chí một năm hoặc lâu hơn. Trong khoảng thời gian đó, thị trường vật liệu và thiết bị có thể thay đổi.
Một loại gạch được lựa chọn khi thiết kế có thể hết mẫu. Một thiết bị vệ sinh không còn sản xuất. Một loại đèn không còn hàng. Một màu sơn hoặc vật liệu hoàn thiện có thể thay đổi phiên bản… Khi đó, việc thay thế là khó tránh khỏi. Nhưng thay thế không có nghĩa là chọn một sản phẩm bất kỳ.
Một vật liệu mới có thể khác kích thước, màu sắc, độ bóng, cách thi công hoặc yêu cầu kỹ thuật. Nếu không được kiến trúc sư xem xét, việc thay đổi có thể phá vỡ sự thống nhất của thiết kế.
- Những lý do khách quan khác
Không phải mọi khoảng cách giữa bản vẽ và thực tế đều xuất phát từ sự tùy tiện.
Trong quá trình xây dựng, có thể xuất hiện những yếu tố khách quan: Chủ nhà thay đổi quy mô đầu tư, điều chỉnh diện tích xây dựng; các quy định hoặc yêu cầu quản lý thay đổi; công trình hạ tầng xung quanh tác động đến khu đất.
Quan hệ với hàng xóm cũng có thể phát sinh những vấn đề không dự đoán được hoàn toàn từ đầu. Chẳng hạn, vị trí cửa sổ phải thay đổi vì không thể mở trực tiếp sang khu vực không phù hợp; vị trí cục nóng điều hòa phải điều chỉnh; hoặc một số giải pháp kiến trúc phải thay đổi để đáp ứng điều kiện thực tế… Những trường hợp này cần được xử lý bằng thiết kế điều chỉnh, thay vì sửa chữa tự phát tại công trường.
- Chủ nhà không đi đến cùng theo thiết kế
Một trường hợp khác thường xảy ra ở giai đoạn nội thất. Chủ nhà có thể thuê kiến trúc sư thiết kế cả kiến trúc và nội thất. Phối cảnh được nghiên cứu thống nhất từ vật liệu, màu sắc, đồ đạc đến ánh sáng. Nhưng khi công trình xây xong, chủ nhà lại tự đi mua nội thất theo sở thích cá nhân.
Một chiếc sofa khác kích thước, một bộ bàn ăn khác phong cách, một chiếc đèn quá lớn hoặc một mảng trang trí không nằm trong thiết kế… có thể khiến không gian thay đổi đáng kể.
Không phải mọi sự thay đổi đều xấu. Ngôi nhà là không gian sống của chủ nhân và hoàn toàn có thể được điều chỉnh theo nhu cầu thực tế. Vấn đề là những điều chỉnh đó nên được cân nhắc trong tổng thể, thay vì mỗi món đồ được lựa chọn độc lập.

 

 

Câu chuyện bản vẽ 3D
Nếu bản vẽ kỹ thuật 2D là công cụ quan trọng đối với người làm nghề thì với chủ nhà, phối cảnh 3D lại thường là phần được mong chờ nhất. Một mặt bằng công năng, mặt cắt… với người không chuyên rất khó hình dung. Chủ nhà có thể nhìn thấy những đường nét, kích thước, ký hiệu nhưng chưa hình dung được không gian cuối cùng sẽ như thế nào. Phối cảnh 3D giải quyết phần nào vấn đề đó.
Công nghệ dựng hình kiến trúc 3D hiện nay đã phát triển rất xa. Phối cảnh có thể đẹp và chân thực đến mức gần như một bức ảnh chụp. Ánh sáng, vật liệu, cây xanh, đồ nội thất, bầu trời, con người… đều có thể được mô phỏng với độ chi tiết rất cao. Nhưng chính sự chân thực ấy đôi khi lại tạo ra một vấn đề mới: Kỳ vọng của chủ nhà có thể vượt quá những gì công trình thực tế có thể mang lại.
Một phối cảnh ngoại thất có thể được chụp ở góc đẹp nhất, với tiêu cự phù hợp nhất, ánh sáng lý tưởng nhất và bối cảnh được lựa chọn kỹ. Trong khi đó, ngôi nhà ngoài đời tồn tại trong một không gian cụ thể, có những ngôi nhà bên cạnh, dây điện, đường phố, cây cối, biển hiệu, xe cộ và vô số yếu tố không thể “xóa” khỏi thực tế.
Góc nhìn cũng là một nguyên nhân. Phối cảnh có thể được dựng với điểm nhìn từ vị trí cao hoặc thấp, khoảng cách và tiêu cự được lựa chọn để làm nổi bật hình khối. Khi đứng trước công trình thật, người quan sát có thể không bao giờ có được đúng góc nhìn ấy.
Với nội thất cũng tương tự. Phối cảnh 3D có thể được thiết lập với ánh sáng rất đẹp, vật liệu sạch sẽ, màu sắc chính xác và đồ đạc hoàn hảo. Nhưng ánh sáng tự nhiên trong thực tế thay đổi theo giờ, theo mùa và theo thời tiết. Màu sắc vật liệu phụ thuộc vào ánh sáng, độ phản xạ và cả điều kiện quan sát.
Vì thế, phối cảnh 3D không nên được hiểu đơn giản là một “bức ảnh quảng cáo” cho ngôi nhà. Nó cần là một công cụ giúp chủ nhà hình dung đúng về công trình. Một phối cảnh đẹp nhưng sai về không gian, sai vật liệu hoặc tạo ra một bối cảnh không thể tồn tại trong thực tế có thể làm tăng khoảng cách giữa kỳ vọng và hiện thực.
Nói cách khác, 3D càng đẹp thì trách nhiệm của người thiết kế trong việc trung thực với thiết kế và thực tế càng lớn. Phối cảnh không phải là công trình. Nó là hình ảnh mô phỏng công trình. Giá trị của nó không chỉ nằm ở việc đẹp mắt mà còn ở khả năng truyền tải đúng ý đồ kiến trúc.

 

 

Để giảm thiểu khoảng cách giữa bản vẽ và thực tế
Khoảng cách giữa bản vẽ và thực tế khó có thể bằng không. Nhưng hoàn toàn có thể giảm thiểu nếu các bên tham gia xây dựng hiểu đúng vai trò của thiết kế và tuân thủ một quy trình hợp lý.
- Trước hết là tôn trọng thiết kế
Khi chủ nhà đã lựa chọn kiến trúc sư và thống nhất phương án, bản thiết kế cần được coi là cơ sở để triển khai công trình, chứ không chỉ là hình ảnh tham khảo. Điều đó không có nghĩa công trình không được phép thay đổi. Trong thực tế, thay đổi là điều khó tránh. Nhưng thay đổi cần được xem xét có hệ thống.
Một thay đổi dù lớn hay nhỏ đều cần được đặt trong mối quan hệ với những bộ phận khác. Nếu cần thay đổi, nên có sự tham gia của kiến trúc sư và các kỹ sư liên quan.
- Thứ hai là giám sát chặt chẽ
Giám sát không chỉ nhằm phát hiện những lỗi lớn. Một công trình có chất lượng được tạo nên từ rất nhiều chi tiết nhỏ. Việc kiểm tra kích thước, cao độ, vị trí, vật liệu và chất lượng thi công ở từng giai đoạn giúp hạn chế sai lệch ngay từ đầu.
Một sai lệch được phát hiện khi mới xây một bức tường có thể sửa rất dễ. Nhưng nếu đến khi đã hoàn thiện sàn, trần, điện nước và nội thất thì việc sửa chữa sẽ tốn kém hơn rất nhiều.
- Thứ ba là lựa chọn đội ngũ thi công phù hợp với thiết kế
Một thiết kế đơn giản và một thiết kế có nhiều chi tiết phức tạp không thể đòi hỏi năng lực thi công giống nhau. Chủ nhà cần hiểu rằng chi phí xây dựng không chỉ nằm ở vật liệu mà còn nằm ở chất lượng nhân công và năng lực tổ chức thi công.
- Thứ tư là kiểm soát vật liệu và thiết bị
Nếu vật liệu ở thiết kế không còn trên thị trường, cần tìm sản phẩm thay thế có đặc tính tương đương và đánh giá lại ảnh hưởng đến tổng thể. Không nên đợi đến khi thi công mới tùy tiện đổi thay đổi.
- Cuối cùng, đối với phối cảnh 3D, cần thay đổi cách tiếp cận
Phối cảnh ngoài công trình nên đặt công trình vào đúng bối cảnh, hoặc ít nhất phải cho người xem hiểu được mối quan hệ cơ bản với môi trường xung quanh. Hướng nắng, bóng đổ, góc nhìn, khoảng cách quan sát và những công trình lân cận là những yếu tố không thể hoàn toàn tách rời.
Đối với nội thất, phối cảnh cần bám sát thiết kế kỹ thuật: Kích thước không gian, kích thước đồ đạc, vật liệu, màu sắc, hệ thống chiếu sáng và các chi tiết quan trọng.
Một phối cảnh đẹp không nhất thiết phải là phối cảnh “lung linh” nhất. Một phối cảnh tốt trước hết phải đúng.
Đẹp là một giá trị của hình ảnh kiến trúc; nhưng trung thực với thiết kế và có khả năng dự báo tương đối chính xác công trình thực tế mới là giá trị quan trọng hơn.

 

 

Kết
Khoảng cách giữa bản vẽ và thực tế có lẽ luôn tồn tại, dù đó là một công trình lớn hay chỉ là một ngôi nhà nhỏ. Không một bản vẽ nào có thể dự đoán tuyệt đối tất cả những gì sẽ xảy ra trong quá trình xây dựng. Vấn đề không phải là làm thế nào để xóa bỏ hoàn toàn khoảng cách ấy, mà là làm thế nào để kiểm soát và giảm thiểu nó.
Một thiết kế tốt cần được thể hiện bằng một quy trình thi công tốt. Một công trình được xây dựng đúng không chỉ cần bản vẽ chính xác mà còn cần chủ nhà hiểu và tôn trọng thiết kế, người thi công có năng lực, giám sát có trách nhiệm và sự phối hợp liên tục giữa các bên.
Đặc biệt, mọi thay đổi trong quá trình thi công cần được nhìn nhận không phải như một việc riêng lẻ mà như một mắt xích trong toàn bộ hệ thống của công trình.
Với kiến trúc sư, trách nhiệm cũng không dừng lại ở việc tạo ra một bộ bản vẽ đẹp. Người thiết kế cần giúp chủ nhà hiểu bản vẽ, hiểu những gì có thể thay đổi, những gì không nên thay đổi và quan trọng nhất là hiểu mối quan hệ giữa hình ảnh trên giấy với công trình ngoài đời.
Điều này càng cần thiết trong thời đại mà công nghệ 3D có thể tạo ra những hình ảnh kiến trúc đẹp và chân thực chưa từng có. Một phối cảnh quá đẹp nhưng không phản ánh đúng thiết kế hoặc tạo ra kỳ vọng phi thực tế có thể vô tình làm khoảng cách giữa bản vẽ và thực tế trở nên lớn hơn.
Suy cho cùng, một công trình kiến trúc không được đánh giá bằng việc nó giống bao nhiêu phần trăm một bức ảnh phối cảnh 3D, mà bằng chất lượng không gian, công năng, kỹ thuật, vật liệu và cảm xúc mà nó đem lại khi hiện hữu.
Bản vẽ là điểm khởi đầu của công trình, không phải đích đến. Đích đến thực sự là khi ý tưởng kiến trúc được chuyển hóa thành một không gian hiện hữu, trong đó những gì người thiết kế nghĩ, người thi công làm và người sử dụng cảm nhận có thể gặp nhau ở một khoảng cách gần nhất.

THEO KT&ĐS SỐ 244