Không gian phụ, để khi cần không thiếu

 

 

 

Cũng cần khẳng định là thời nay không còn quan niệm bếp và khu vệ sinh là khu phụ nữa. Nhiều nhà sẵn sàng đầu tư cho bếp khủng, cho phòng vệ sinh cao cấp. Khái niệm khu phụ đề cập đến trong bài viết này tạm thời phân loại theo các tính chất sau:
- Khu phụ mang tính kỹ thuật, phụ trợ, phục vụ: ví dụ hồ chứa nước (dưới trệt, hầm và trên mái) và máy bơm, khu giặt phơi, sàn nước...
- Khu phụ ít sử dụng thường xuyên: như kho đồ cũ, phòng dự phòng cho người giúp việc, khu nuôi thú cưng...
- Khu phụ đóng vai trò mở rộng, kết nối các khu chính: sân trong, hành lang, nơi tập thể dục, phòng gym, phòng xông hơi sauna…
- Khu phụ do cấu trúc nhà tạo ra: ví dụ tầng hầm, sân sau, gian áp mái, gầm cầu thang...
Nói cách khác, ngoài các phòng ốc cơ bản không thể thiếu trong sinh hoạt hàng ngày, những không gian còn lại trong nhà đều có thể gọi là không gian phụ. Tuy nhiên thực tế vẫn có nhiều gia chủ và cả nhà chuyên môn ít nhìn nhận tính thực tiễn và tầm quan trọng của các không gian phụ, dẫn đến không ít câu chuyện phiền toái, phát sinh trong quá trình xây dựng và sử dụng về sau.

 

Từ chuyện không cần...
Chị Q. ở quận 7 vừa xây nhà xong cuối năm ngoái. Nhưng dọn vào ở 4 tháng thì chị thấy nhà sao chật chội ngột ngạt quá, nhìn ra mới vỡ lẽ là thiếu kho. Nhà thì nhiều đồ, lại thêm chị kinh doanh mỹ phẩm qua mạng nên lúc nào cũng bừa bộn. Đến giờ chị mới tiếc khi không nghe lời khuyên của kiến trúc sư là làm thêm một tầng lửng thành chỗ soạn và kiểm hàng giao hàng, vừa có thể tiếp khách và trông chừng tầng dưới. Chị nói rằng kiểu nhà có tầng lửng bây giờ “xưa rồi”, trong khi thực tế dạng nhà này vẫn phát huy khá hiệu quả nhất là trong điều kiện nhà phố có kết hợp kinh doanh.
Tương tự, anh D. mua căn hộ chung cư gần 120m2 tại Bình Chánh những tưởng sẽ đủ không gian thoải mái cho gia đình 4 người, nên anh đã không đồng ý làm môt phòng kho nhỏ vì cho rằng không cần. Nhưng 2 cậu con trai vào tuổi teen ngày một lớn, đồ đạc quần áo sách vở chất chồng và lại cần một phòng kiểu như thư viện để cả nhà quây quần đọc sách, con cái học thêm. Giải pháp được nhà thiết kế tư vấn là nên làm một hệ tủ kiêm vách ngăn cao tới trần để vừa làm kho sách vừa chứa vật dụng cả hai mặt. Căn hộ trở nên tiện ích hơn và gia chủ cũng nhận thấy không chỉ căn cứ vào mét vuông mà phải cân nhắc yếu tố hiệu quả sử dụng không gian, để phần phụ không thiếu, không lấn át phần chính trong nhà.
Và còn nhiều nữa các ví dụ gia chủ không cần không gian phụ cho đến khi thấy bất tiện, thấy thiếu, khi con cái lớn hay nhà thay đổi về xe cộ... 

 

 

 

 

Đến làm dư để thoải mái hơn
Do đã có kinh nghiệm làm nhà 2 lần nên khi sửa lại ngôi nhà cũ cha mẹ vừa được thừa kế, chị B. ở quận 10 đã mạnh dạn yêu cầu kiến trúc sư làm hẳn các không gian phụ đúng nhu cầu của gia đình. Đó là một phòng trên sân thượng dùng để giặt đồ, ủi đồ và chứa đồ cũ. Rồi thêm một phòng tại lầu 2 làm phòng trang điểm và xếp “đồ đẹp” của cả nhà, còn đồ thường và đồ lót thì đựng trong tủ áo phòng riêng mỗi người. Cách làm này khiến các phòng ốc không rộng nhưng rất gọn, khi tìm đồ cũng dễ dàng, nhà cửa luôn ngăn nắp. Chị B. cũng chia sẻ kinh nghiệm này chị học từ mấy người bạn sống bên Úc, nhà họ luôn làm garage rộng và tiện dụng chứ không phải chỉ là để xe. Thậm chí nhiều nhà garage như một “cơ xưởng tại gia” đủ các máy móc cơ điện, chỗ sửa chữa đồ đạc, nơi trẻ con “học mà chơi” qua các công vệc phụ giúp cha mẹ, tái chế và lắp ráp máy móc. Có thể điều kiện nhà phố Việt Nam diện tích không đủ để bày đồ, nhưng ngay trong nhà biệt thự những nhà “có điều kiện” thì không gian garage vẫn chỉ là cái nhà để xe. Sự khác biệt này có thể giải thích một phần bởi các đặc tính văn hóa, xã hội, thói quen sinh hoạt khác nhau, nhưng rõ ràng là garage ở Việt Nam chưa khi nào là một nhà xưởng thú vị và hiệu quả, hay là “thiên đường” nho nhỏ cho các ông bố và con trai thỏa sức mày mò, nghịch ngợm và trải nghiệm các công việc máy móc, mộc hay điện nhà.
Với quan điểm là “nhà là cái máy để ở”, kỹ sư Quốc Thống rất chú trọng đến hệ thống không gian phụ. Thậm chí anh cho rằng phòng ngủ chỉ để ngủ, phòng tiếp khách có dùng bao nhiêu đâu, nhưng các khu kỹ thuật phục vụ phải thật tiện lợi để không trục trặc khi sử dụng, và còn đảm bảo an toàn nữa. Anh dẫn ra hàng loạt ví dụ, như tính toán bố trí chỗ để cục nóng máy lạnh không đúng cách khiến xài hao điện và khó bảo trì, hay làm một sàn nước thoải mái khi nhà có nấu đám giỗ, Tết sẽ rất tiện lợi. Với dân trong nghề như anh, chiều dài bàn bếp phải ít nhất 6 mét mới đủ chỗ cho bà xã bày đồ, rồi phòng giặt phải có chỗ phơi và mái che đi cùng, vì thời tiết mưa nắng thất thường rất khó có thể phơi trực tiếp dưới mưa nắng được. Anh cũng trăn trở vấn đề sử dụng sân thượng sao cho hiệu quả, vì đây là diện tích làm khu phụ trợ kỹ thuật cũng như phục vụ sinh hoạt rất tốt, rất cần đưa vào tiêu chuẩn xây dựng, chứ không phải là cứ vẽ cái sân trống trơn giữa có cái tum thang như bản vẽ xin phép hiện nay, nhưng khi xây nhà thì có mấy ai là để sân trống được, mà nếu làm phòng thì vi phạm.

 

 

  

 

 

Để không gian phụ không kém chính 
Kỹ sư Quang Trân cho rằng, tư duy xem trọng mét vuông xây dựng gắn liền với chi phí khiến không ít chủ nhà lược bớt các không gian mà họ xem là phụ. Nhưng ngay cả khi gia chủ có ý thức về chuyện này thì cũng không có nhiều kinh nghiệm và chi phí cho tổ chức không gian phụ một cách chu đáo. Anh Trân dẫn chứng là nhiều nhà làm gian áp mái khá rộng nhưng chỉ quăng lên đó mấy thùng giấy, hay làm nơi để bồn nước, chứ không sắp xếp kho chứa đồ áp mái một cách hệ thống, dẫn đến sử dụng bất tiện, lãng phí không gian. Hoặc tổ chức sân sau, sân thượng nhưng không làm mái che, đi đường điện nước không đầy đủ nên khi cần sử dụng khá bất tiện. Một khoảng sân sau hay sân thượng nếu đươc tính toán kỹ sẽ khai thác nhiều công năng hiệu quả như làm bếp phụ, tổ chức tiệc BBQ, làm chỗ giặt phơi kín, nuôi chó mèo... Hiện nay các khu quy hoạch mới dù khống chế mẫu nhà chung có khoảng lùi lộ giới và thông thoáng trước sau rất chặt chẽ, nhưng ban quản lý vẫn có “du di” cho các gia đình có thể che chắn, lợp mái cho phần sân sau bởi nhu cầu sử dụng thực tế rất cần đến khoảng không gian phụ này.
Từ việc xác định diện tích và chức năng đúng cho không gian phụ sẽ dẫn đến các giải pháp kỹ thuật tương ứng. Khu phụ nói chung không chịu sức ép phải đẹp hay cầu kỳ như khu chính, nhưng lại đòi hỏi kỹ thuật hoàn thiện và vật liệu bền chắc, vì dùng lâu dài và chịu không ít va đập, ô nhiễm, nước thải hay khói bụi. Việc ốp gạch (cao qua tầm tay) và thoát nước tốt giúp các sân phơi, chỗ giặt hoặc sân trồng rau dễ sử dụng hơn. Nhưng tủ kệ làm kho dưới gầm thang hay tầng hầm cần chú ý hệ thống cửa thông gió hoặc quạt hút gió để tránh ẩm thấp. Khu vực có bồn nước hoặc hay dùng nước thường xuyên cần chú ý bố trí phễu thu sàn và thậm chí là gờ chặn nước, ống thoát tràn để tránh các sự cố về nước có thể xảy ra. 
Ngay cả các kệ ngăn chia trong kho cũng vậy, cần có thiết kế tính toán đúng và đủ để tận dụng hiệu quả không gian kho, tương thích tốt các loại thùng xốp hay dạng bao bì mà gia đình quen dùng. Với hệ kệ theo chiều đứng bằng sắt đục lỗ, một phòng kho chừng 12m2 sẽ hiệu quả hơn nhiều lần nếu chỉ làm phòng trống xếp đồ bừa vào. Do chí phí làm tầng hầm tốn gần gấp đôi làm tầng trên nên cần khai thác hiệu quả hầm không chỉ là nơi để xe mà có thể cộng thêm chức năng làm kho, xưởng nhỏ, chứa nước và máy bơm. Rất cần đảm bảo thông thoáng tốt cho hầm, chú ý hệ thống chữa cháy và thu thoát nước tầng hầm thật tốt để đảm bảo không bị sự cố hỏa hoạn cũng như ngập nước.
Nhiều gia đình hiện nay vẫn tập trung chiếu sáng cho phòng ốc sinh hoạt chính chứ ít lưu tâm đến những khoảng phụ trợ. Các vị trí sàn nước, lối ra sân từ bếp thường khá ít đèn, gây bất tiện, thậm chí thiếu an toàn khi sử dụng. Dĩ nhiên các vị trí phụ trợ không cần đèn đẹp đèn đắt, mà cần đạt yêu cầu về sự sáng rõ và bền lâu, ít hư lặt vặt .
Từ quan niệm đúng về khai thác và sử dụng không gian phụ, có thể xác lập các tiêu chí cần có để khi thiết kế, xây dựng và sử dụng không bị thay đổi, cơi nới và tốn kém lãng phí, cụ thể như: 
- Xác định đúng và đủ diện tích, khối tích của các khu phụ trong nhà: dựa trên thói quen sinh hoạt, ăn ở, chớ xem nhẹ chuyện phơi đồ và rửa chén, rửa xe và súc bồn nước... luôn cần có không gian tương ứng.
- Bố trí linh hoạt, chú ý khả năng mở rộng: khu phụ hợp với sinh hoạt thường ngày, đồng thời không bị quá tải khi nhà có sự kiện. Do vậy tránh các kiểu cách cầu kỳ, ngóc ngách, ưu tiên đồ “nồi đồng cối đá” để xài bền và dễ lau dọn, bảo trì.
- Liên kết công năng, tận dụng tính đa năng: một số dạng bố trí khu phụ nếu khéo liên kết có thể sẽ giảm chi phí đầu tư và thay đổi đa năng. Ví dụ như làm giàn treo thông minh sẽ giảm diện tích choán chỗ nếu dùng giá phơi. Hoặc làm tủ dạng kệ kho tháo ráp được để tăng giảm theo kích cỡ đồ đạc lưu kho.

 

 

 

 

 

 

Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 146