Những chồng lớp tinh tế

Cứ như là một “sinh vật lạ” phủ bóng xanh xuống khu nhà ga cổ kính, và những con tàu đang ra vào bến đỗ xưa cũ ấy bỗng nhiên bị một “người máy” khổng lồ nuốt chửng, đầy mâu thuẫn và gợi tò mò cao độ. Nhưng khi có thời gian tản bộ bên trong và chung quanh nhà ga Strasbourg thì những đan xen khéo léo giữa cũ và mới, giữa kỹ thuật hiện đại và nghệ thuật truyền thống đã khai mở ra nhiều góc nhìn thú vị, khiến những ai đến từ một Việt Nam đang trăn trở khá nhiều trước câu hỏi “bảo tồn và phát triển làm sao dung hòa?” phải suy nghĩ và chiêm nghiệm ra nhiều giải đáp thú vị.
Có cảm giác như mọi ngả đường đều dẫn đến nhà ga đường sắt Strasbourg. Điều này vừa đúng bởi vị trí nhà ga trước kia đã được tính toán thuận lợi cho giao thông, nhưng cũng vừa không đúng vì Strasbourg có rất nhiều điểm tham quan thú vị hơn, như khu Petit Paris chẳng hạn. Rõ ràng là, khi vai trò giao thông được làm tròn, thì vẫn cần hơn nữa các vai trò về văn hóa, cảnh quan, kiến trúc... để một công trình thuần túy là bến bãi tàu xe trở nên thú vị và lưu dấu ấn tốt trong lòng kẻ qua người lại. Chợt nghĩ về chúng ta, hình như ngoài nhà ga xe lửa Đà Lạt duyên dáng dù nhỏ bé cũ kỹ mới có thể lưu dấu hoài niệm, đa phần bến tàu xe và nhà ga tại Việt Nam hiện nay chỉ thuần túy là chỗ đến và đi, để câu hát “vội vã trở về, vội vã ra đi” trở thành đúng mà không vui chút nào, như một thực trạng buồn về việc thiếu chăm chút cho phần thiết kế kiến trúc lẫn cảnh quan, chưa nói đến tạo dấu ấn văn hóa sâu đậm.

 

 

 

 

Strasbourg là đây, thành phố nhỏ và nhà ga cũ, những đường ray mái vòm cổ điển kéo thành vệt dài theo trục hoành, trong khi ánh sáng xanh hắt vào những vòm cửa kiểu cổ điển để dẫn ra sảnh lớn lại bừng lên theo trục tung vẻ hiện đại khó ngờ. Tung và hoành, ngang và dọc, thép kính mới và đá thô cũ… thật nhiều đan xen biểu hiện khả năng sáng tạo của con người qua nhiều thời kỳ được “chồng lớp” lên nhau khá tinh tế. Những lớp không gian và thời gian được xử lý khéo làm nên một bộ mặt đa sắc, tăng giá trị cho di sản cũ và giao lưu tốt với đời sống mới.
Tự thân những cột thép thanh mảnh neo giữ cấu trúc mái vòm phóng khoáng bên cạnh những chạm trổ cổ điển này không thể một sớm một chiều mà có được. Người đi sau thừa hưởng di sản của tiền nhân cần phải đủ sáng suốt, thậm chí cần trình độ cao hơn người sáng tạo lúc đầu, cần trái tim nồng hậu và đầu óc thanh sạch để biết giữ gìn di sản. Những quan niệm cứng nhắc về quy hoạch theo kiểu phân lô, cân bằng đất đai, thuần túy con số định mức sẽ trở nên vô nghĩa nếu thiếu tầm nhìn đúng đắn về văn hóa và lịch sử. Như ở Strasbourg này đã hiện diện hàng trăm công trình khác thời kỳ với nhau mà vẫn được “nằm kề bên nhau” theo cách tự nhiên nhất mà vẫn hài hòa, thể hiện sự tự nhiên phối trộn giữa chất lãng mạn Pháp và chất khoa học Đức: chặt chẽ, xác đáng và không khoan nhượng trước tình trạng giả lập, sao chép, nửa vời. Ga đường sắt Strasbourg vì thế trở nên thực sự rõ ràng, cổ ra cổ, kim ra kim, từng thời kỳ, từng dấu ấn kỹ thuật đều minh bạch, không lai tạp.

 

 

 

 

Nhà ga trung tâm thành phố Strasbourg – Pháp được KTS Jean Marie Dutilleuil hoàn thành thiết kế năm 2007 với giải pháp tạo một vỏ bọc kính trong và uốn cong để bao trùm lên nhà ga cũ, một kiến trúc cổ kính được xếp hạng di sản. Là đồng tác giả của rất nhiều nhà ga khắp nước Pháp và châu Âu như Nantes, Valencia hay Marseille, vấn đề hòa nhập địa phương mà vẫn hiện đại và khác biệt được ông đặt ra như tiêu chí hàng đầu khi tiếp cận thể loại công trình này.
Vật liệu kính ở đây được sử dụng cùng công nghệ với lớp kính phủ ngoài tòa tháp cao tầng Bitexco ở TP.HCM, là một loại kính đặc biệt có 7 lớp, trong đó có chức năng cách nhiệt, chống nắng, giảm bức xạ, chịu lực và cho ánh sáng đi qua tùy theo vị trí. Mỗi tấm kính được lắp đặt mang một số liệu khác nhau, lớp kính nằm ở trên chịu tác động thường xuyên của ánh mặt trời khác với lớp kính bên hông và bên dưới, lớp kính trung tâm chống nắng ban ngày nhưng tạo ra bức màn trong trẻo vào ban đêm với sự hỗ trợ của chiếu sáng nghệ thuật. Nhiệm vụ thiết kế ở ga trung tâm Strasbourg cũng khá rõ: ngày hôm qua nhà ga chỉ là một công trình giao thông, thì ngày nay phải được kiêm thêm chức năng văn hóa, đối với một thành phố di sản của vùng Alsace này lại càng cần phải được lưu ý hơn. Vì thế Hội đồng thành phố đã giảm tải chức năng giao thông của nhà ga cũ để trao cho nó những chức năng mới nhằm phù hợp với sự biến đổi đô thị theo hướng xanh hơn, nhân văn hơn. 

 

 

 

  

 

 

Ở công trình này đã xuất hiện vấn đề khoảng cách chênh lệch từ ý tưởng tới thực tế. Nhiều công trình xây dựng xong chỉ thể hiện được một phần nào đó ý tưởng của người thiết kế. Nhà ga trung tâm Strasbourg và cải tạo bảo tàng Louvre lại không phải như vậy. Dân Pháp khó tính và tôn trọng di sản đã hầu như không chấp nhận, không hình dung hết hiệu quả của giải pháp cải tạo hiện đại khi xem trên mô hình thiết kế ban đầu. Chỉ với quyết tâm và kinh nghiệm của các bên đầu tư lẫn thiết kế và thi công mới giúp công trình hoàn thành, và khi đưa vào sử dụng thì người ta mới cảm nhận thực tế đẹp hơn, hấp dẫn hơn bản vẽ và mô hình rất nhiều. Lý do ở đây là: công trình thực tế khi chăm chút từng chi tiết nhỏ luôn khác với mô hình khái quát chung chung, và công trình nào càng tôn trọng ngữ cảnh của địa điểm và văn hóa, xã hội thì càng đẹp và hài hòa. Hiệu quả thẩm mỹ của công trình ga trung tâm Strasbourg do vậy không thuần túy là một giải pháp tròn hay vuông, kính hay thép thuần túy về kiến trúc nữa, mà đã có sự cộng hưởng qua lại của các yếu tố thời gian và không gian, cảnh quan với vật liệu, hoài niệm xưa cũ với tiện nghi hiện đại, được cộng đồng đánh giá cao.

Thế nên, cho dù chỉ ghé qua nhà ga vài phút rồi tiếp tục tham quan Strasbourg, không ít du khách đã ngẩn ngơ trầm trồ và nghỉ chân bên những vòm đá xưa, dưới mái kính mới, thăm thú các cửa hàng lưu niệm... trong tiếng xe lửa ra vào rì rầm. Dù vẫn biết mọi so sánh luôn khập khiễng, nhưng những thanh âm cộng hưởng giữa cũ và mới ở đây không khỏi nhắc gợi rằng: di tích cần thật nhiều quan tâm hơn một tấm bảng xếp hạng ! Và chuyện tách di tích ra khỏi đời sống để “bảo tồn” nó một cách khiên cưỡng, hay ngược lại, chuyện tháo dỡ hoàn toàn di tích vì lý do an toàn hay phát triển sẽ trở thành “chuyện như đùa” mà không thể chấp nhận nổi.

 

 

 

 

 

Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 111