Cách đây 15 năm, người viết bài này thiết kế một ngôi nhà cho một khách trẻ tuổi, ở Hà Nội. Vì khách hàng trẻ, công trình lại thiết kế theo phong cách hiện đại nên tác giả rất “máu”, đề xuất với chủ nhà là sơn khối phòng vệ sinh nằm bên giếng trời và cầu thang màu đỏ. Chủ nhà tán đồng và tin tưởng. Việc thi công cứ thế tiến hành. Sau khi sơn, khối màu đỏ nổi bật trong không gian nhà, rất là ấn tượng. Nhưng đến một hôm, lúc đó công trình vẫn trong giai đoạn hoàn thiện; thì bố của chủ nhà ở quê ra chơi. Ông bất ngờ đến sửng sốt với cái khối màu đỏ kia, và dứt khoát không đồng ý, không chấp nhận. Chuyện đó anh chủ nhà nhanh chóng thông tin tới kiến trúc sư, và bảo: không sao đâu, nhà anh ở chứ không phải ông ở. Đến tối hôm đó, chủ nhà lại gọi, bảo rằng: Nếu em thấy số điện thoại này gọi thì đừng nghe nhé, số của bố anh đấy. Không rõ bố con nhà họ bất đồng, tranh cãi với nhau thế nào; nhưng cuối cùng thì màu sơn ấy vẫn được giữ lại. Có lẽ ông bố giận con trai ghê gớm lắm. Nhưng về lý thì chủ nhà không sai, nhà của anh ở chứ không phải bố anh ở. Đó là một câu chuyện nghề mà tôi nhớ mãi…
Một chuyện khác, rất gần, mới cuối năm ngoái thôi; cũng tác giả bài viết này làm cải tạo nội thất một căn hộ chung cư cho một gia đình của hai vợ chồng trung niên. Kiến trúc sư làm việc chủ yếu với người vợ. Khi thi công bếp, tôi chọn phần kính ốp giữa tủ trên và tủ dưới màu cam, tất nhiên có thông qua chủ nhà (người vợ). Đến khi lắp đặt, không biết là có phải do mẫu không chuẩn không mà tấm kính không phải màu cam như trên catalogue mà sẫm gần như đỏ. Vừa lắp xong lúc chiều thì tối chị chủ nhà gọi: Em ơi, thay hộ chị cái kính bếp được không? Anh K. nhà chị không thích, anh ấy sợ màu đỏ. Tôi hỏi lại: Dứt khoát phải thay hả chị? Mà sao anh ấy lại sợ màu đỏ? - Anh ấy bị ám ảnh bởi cái chết và hình ảnh chiếc quan tài màu đỏ hồi bé, nên rất sợ màu này. Tôi bảo: Vâng, để em xem có kịp thay không vì giáp tết rồi, mà đặt lại kính thì mất thời gian. Trong tôi băn khoăn nghĩ các phương án và giải pháp… Không ngờ hôm sau chị chủ nhà lại gọi, bảo rằng: Em ơi không phải thay nữa. Mẹ chị lên xem khen cái bếp đẹp quá. Thế là chị quyết định không thay, và thuyết phục, “cải tạo” anh K. nhà chị không sợ màu đỏ nữa. Tôi thở phào như trút một gánh nặng; nhưng đó là câu chuyện mà không thể không suy nghĩ, về một vấn đề tưởng chừng rất đơn giản: Sắc màu.
Sắc màu là một khái niệm tưởng như rất cụ thể, nhưng nhiều khi lại rất trừu tượng, khó nắm bắt. Màu xanh, màu vàng của người này có thể khác màu xanh, màu vàng của người kia; màu đẹp đối với người này lại là màu xấu đối với người khác. Mỗi người có một ý thích và ý niệm về màu sắc khác nhau, liên quan đến nhiều yếu tố: như tính cách, tâm lý, sở thích, ngành nghề, môi trường sống, quan điểm… Ngay cả trong một gia đình cũng vậy, có khi mỗi thành viên trong nhà có một ý thích về màu sắc khác nhau. Và câu chuyện hay xảy ra là cả nhà tranh luận với kiến trúc sư về màu sắc của ngôi nhà. Ngôi nhà thì chung, sở thích thì riêng, lại thêm cả kiến trúc sư cũng thường có cái tôi lớn nữa, thành ra câu chuyện màu sắc nhiều khi khá là nan giải. Có trường hợp giải pháp đưa ra là không gian chung chọn một màu “trung dung” sao cho vừa ý mọi người, còn phòng riêng thì tùy ý thích - ai ưa màu gì sơn màu đấy. Nhưng thế có phải là dễ dàng đâu, bởi có khi vợ chồng (cùng phòng) lại không ai chịu ai vì màu ưa thích khác nhau. Về lý thuyết trên bình diện tổng thể, thì người trẻ thích những màu tươi tắn - mạnh mẽ, người già thích những màu trầm, ấm áp; đàn ông thích những màu lạnh - tối, phụ nữ thích màu nóng - rực rỡ; bé trai thích màu xanh, bé gái thích màu hồng… Nhưng đó chỉ là lý thuyết mà thôi, còn thực tế thì vô cùng đa dạng và phong phú. Và bản thân ý thích của mỗi người cũng thay đổi theo thời gian, hoàn cảnh và do những thông tin tiếp nhận. Có nhà nọ làm nhà, có hai cô con gái còn nhỏ; nghĩ con gái thích màu hồng nên làm nội thất màu hồng cho các bé. Ai ngờ chỉ một năm sau cô em không thích màu hồng nữa, dứt khoát đòi bố mẹ làm phòng với màu… trắng - đen. Những chuyện như vậy có rất nhiều. Trong những năm gần đây, nhiều chủ nhà còn có xu hướng chọn màu theo phong thủy, theo tuổi cho hợp mệnh. Có khi ngay từ đầu, kiến trúc sư đã nhận được yêu cầu như mệnh lệnh của chủ nhà: Anh mệnh thổ, làm màu vàng cho anh; hay chị mệnh mộc, cho chị màu xanh lá nhé… Đại loại như vậy. Cũng có kiến trúc sư chiều khách làm “y án”, có kiến trúc sư khéo léo thuyết phục chủ nhà đưa đến một sự hài hòa tổng thể mà vẫn có cá tính riêng của công trình.
Trong mỗi gia đình, thành phần càng nhiều (tuổi tác, giới tính, nghề nghiệp, trình độ…) thì việc lựa chọn màu sắc càng khó khăn. Ai cũng có ý thích riêng và cái lý riêng, ai cũng muốn mọi người phải theo mình. Nhiều khi kiến trúc sư lại đóng vai trò hòa giải. Có những kiến trúc sư chia sẻ rằng: Làm nhà ở gia đình khó và mất thời gian không phải là làm mặt bằng hay hình thức mà là khâu chọn màu, nhiều khi mãi không xong vì mỗi người một ý. Và có khi đã chọn màu cùng với chủ nhà rồi, sơn lên thực tế lại không ưng, lại chọn và sơn lại, mất thời gian và tốn thêm chi phí…
Có lẽ, cần phải hiểu rằng sắc màu có riêng có chung; khi nào, chỗ nào là riêng, là chung để có một giải pháp và sự lựa chọn hợp lý. Từ phạm vi rộng trong một quần thể công trình, sắc màu như thể nào để hài hòa với xung quanh; cho tới trong nội bộ một ngôi nhà, sắc màu như thế nào để hài hòa trong tổng thể. Tất nhiên mọi yếu tố và nguyện vọng của mỗi cá nhân đều được cân nhắc, xem xét, nhưng sẽ có những ưu tiên theo thứ tự để có sự hợp lý nhất cho lựa chọn. Ví như các không gian chung nên ưu tiên và tôn trọng ý kiến người lớn tuổi, người già; chỗ bếp nhường cho người phụ nữ. Các yếu tố mang tính công năng và thẩm mỹ - phong cách nên lắng nghe ý kiến của kiến trúc sư; ví dụ như không gian thiếu sáng hay phòng nhỏ nên dùng màu trắng, màu sáng; màu nào đi với màu nào thì hợp... Với kiến trúc sư, cũng cần tôn trọng và lắng nghe chủ nhà, định “chơi” màu độc, màu nổi cần cân nhắc kỹ và thông qua chủ nhà, đưa ra trước những phối cảnh là điều cần thiết.
Ngoài những sắc màu là màu mặc định của vật liệu (như màu cây, màu gỗ, màu gốm…), thì việc tô điểm cho ngôi nhà bằng những sắc màu chủ động là việc không thể thiếu. Những nghiên cứu khoa học đã chỉ ra rằng, màu sắc có tác động tới tình cảm, tâm lý và hiệu suất làm việc của con người. Vì thế, chắc chắn chọn lựa màu sắc không phải và không thể là chuyện đơn giản; nó cần sự am hiểu và sự đầu tư nhất định. Với kiến trúc sư, cũng có thể coi là cuộc chơi, nhưng là cuộc chơi nghiêm túc.
Sắc màu là một khái niệm tưởng như rất cụ thể, nhưng nhiều khi lại rất trừu tượng khó nắm bắt. Màu đẹp đối với người này lại là màu xấu với người khác vì mỗi người có một ý thích, ý niệm về màu sắc khác nhau...
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 172