Dinh Thượng Thơ được đề nghị phá bỏ nhằm mở rộng trụ sở làm việc của UBND TP. Hồ Chí Minh, thay thế bởi một công trình được cho là hiện đại hơn để đáp ứng nhu cầu diện tích làm việc. Việc chất thêm những khối tích công trình, tối đa hóa sử dụng các khu đất ở trung tâm lịch sử, giải quyết nhu cầu thị trường trước mắt nhưng dần dần làm hỏng đi cảnh quan đô thị, vốn mang nhiều ký ức văn hóa và sự đặc trưng của thành phố. Một cơ hội hiếm hoi cho TP. Hồ Chí Minh khi trong lòng một đô thị cực lớn tám triệu dân vẫn còn một quỹ đất lớn hoang sơ Thủ Thiêm ngay bên cạnh khu trung tâm lịch sử. Khu vực các cảng dọc sông Sài Gòn cần di dời và bán đảo nông nghiệp Thủ Thiêm trở thành địa điểm lý tưởng cho đầu tư phát triển mới Khu Trung tâm thành phố. Theo tôi, nên phân chia nhiệm vụ rõ ràng: khu Bờ Tây và khu Thủ Thiêm được quy hoạch thành các khu đô thị mới hiện đại, đồng bộ trong khi khu Trung tâm lịch sử được quy hoạch nâng cao chất lượng môi trường sống. Quyết định quan trọng này sẽ là tiền đề để trong tương lai, thành phố có được cả hai: một đô thị lịch sử của thế kỷ XIX-XX và một đô thị hiện đại của thế kỷ XXI. Như vậy, trụ sở UBND TP. Hồ Chí Minh cũng nên được chia thành hai phần: (1) Phần “di sản” tọa lạc tại vị trí khu đất của dinh Xã Tây hiện nay, có thể được mở rộng bằng cách lấy thêm dinh Thượng Thơ cùng tham gia vào quần thể để tạo nên một di sản phức hợp, thể hiện trái tim đô thị Sài Gòn của quá khứ; (2) Phần “hiện đại” sẽ được bố trí ở phía trung tâm mới của TP. Hồ Chí Minh nằm ở bán đảo Thủ Thiêm.
Để công tác bảo tồn có hiệu quả thay vì “chạy theo từng vụ việc”, theo tôi có ba việc cần làm ngay:
1.
Di sản không chỉ là những “di tích” được xếp hạng chính thức mà còn phải mở rộng ra bởi những công nhận khác từ cộng đồng hay từ các nhà chuyên môn, các nhà quản lý nhằm hệ thống hóa chúng lại thành những quỹ giá trị của thành phố. Tuy trong quy chế quản lý quy hoạch chung của TP. Hồ Chí Minh cũng đã đề cập đến những công trình này nhưng lại chưa thực sự cụ thể hóa các phương thức bảo vệ, ứng xử hay can thiệp đến các đối tượng “chưa-phải-là-di-tích” này. Tất cả các đề xuất, các giải pháp sẽ trở thành vô nghĩa nếu chưa định danh chính thức chúng trong hệ thống di sản của TP. Hồ Chí Minh bởi vì thiếu tính pháp lý vốn luôn được coi là cơ sở chính trong các hoạt động can thiệp vào di sản hay kêu gọi các tác nhân có liên quan trong quá trình hành động di sản. Việc định danh này đòi hỏi các tiêu chí xác định đặc thù căn cứ trên những đặc điểm riêng của các di sản, các nhóm di sản hay các quỹ di sản nhằm xác định chính xác các mức độ phân cấp di sản để có những ứng xử phù hợp. Cụ thể hơn, bên cạnh số ít các di tích đã được xếp hạng và công nhận, UBND TP. Hồ Chí Minh hoàn toàn có thể định danh di sản, trong khả năng quyền hạn quản lý của mình theo địa bàn lãnh thổ, thông qua những danh hiệu trao tặng cho các công trình này. Đây được xem là cơ sở pháp lý hóa chính thức dành cho di sản để phân biệt hai khái niệm “di sản” và “bất động sản” theo công thức: “Di sản” = “Bất động sản” + “Giá trị nhất định”. Nói cách khác nếu “Giá trị nhất định” của công trình không được định danh pháp lý (mặc dù đã được định danh bởi cộng đồng) thì giá trị này sẽ vẫn chưa được công nhận chính thức, lúc đó “Di sản” = “Bất động sản” và sẽ chịu sự quản lý của các văn bản pháp lý về quy hoạch, kiến trúc, xây dựng hơn là về di sản.
2.
Để thực hiện việc quản lý di sản tổng thể TP. Hồ Chí Minh cần phải lập một cơ quan chuyên trách quản lý di sản cho thành phố, tạm gọi là “Ban Quản lý di sản Thành phố” trực thuộc trực tiếp UBND Thành phố, có chức năng thanh tra, xử lý để đảm bảo thẩm quyền thực hiện có hiệu quả chức năng, nhiệm vụ được giao; tập hợp các nhà quản lý hành chính và chuyên môn, trở thành đầu mối trong việc quản lý tất các các hoạt động, tác động và khai thác tất cả các loại hình di sản không chỉ theo đúng những chiến lược, chính sách và các văn bản pháp lý ở cấp độ quốc gia mà còn tạo ra và hoàn thiện hệ thống các quy chế quản lý đặc thù riêng cho từng thể loại di sản phù hợp với bối cảnh và nhu cầu phát triển của TP. Hồ Chí Minh. Ngoài ra, để giúp “Ban Quản lý Di sản Thành phố” hoạt động hiệu quả, thành phố cũng lập một “Hội đồng Di sản Thành phố” tạo ra bởi các thành viên là các nhà chuyên môn có uy tín chuyên nghiên cứu về di sản hoặc đại diện các doanh nghiệp hoạt động hiệu quả trong lĩnh vực khai thác di sản. Đây được xem như một tổ chức tham vấn không chỉ cho cơ quan quản lý di sản chuyên trách nói trên mà còn cho cả UBND thành phố trong việc đưa ra những chiến lược, chính sách và các quyết định liên quan đến di sản. Thêm vào đó, cấp độ bao phủ của hai tổ chức này áp dụng trên phạm vi toàn thành phố để đảm bảo sự điều phối hiệu quả tổng thể tất cả các quỹ di sản riêng của từng khu vực địa lý phân chia theo cách thức quản lý hành chính của thành phố.
3.
Bên cạnh việc quản lý từng công trình di sản kiến trúc đô thị như từ trước đến nay, việc quản lý theo cụm các công trình di sản kiến trúc đô thị là một xu hướng mới nhằm đưa lại những cách thức vận hành, khai thác và phát triển mới cho di sản, cụ thể các công trình di sản thành phần có thể: (1) đồng lòng hướng tới mục tiêu và dốc sức cho thành công chung của nhóm công trình di sản; (2) kiểm soát được sự vận hành, khai thác và phát triển di sản tốt hơn; (3) học hỏi được cách xử lý các công tác vận hành, khai thác và phát triển di sản từ những công trình di sản thành viên khác; (4) phát huy được mọi tiềm năng của mình dựa trên sức mạnh gắn kết của nhóm các công trình di sản; (5) cởi mở, thân thiện hơn; (6) được thống nhất về cách quản lý trong tổ chức hoạt động vận hành, khai thác và phát triển di sản; (7) phát huy khả năng phối hợp các chủ thể sáng tạo, phản biện, tư vấn chính quyền đưa ra quyết định hợp lý.
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 145