1. Ba tiêu chí của một di sản
Tiêu chí cụ thể của một đối tượng được coi là di sản khi hội đủ ba điều kiện (1):
- Tính truyền thông: Mỗi công trình luôn mang nhiều ý nghĩa với một cộng đồng, các ý nghĩa có thể khác nhau trong mỗi thời đại, vì vậy công trình tồn tại là biểu hiện của lịch sử, sự chia sẻ đồng thời tích lũy các giá trị qua thời gian.
- Tính khoa học: Công trình có giá trị về lịch sử, kiến trúc, nghệ thuật… có khi là những giá trị không thể thay thế được. Tiêu chí này nhằm bảo tồn bản chất của di sản, nhất là trong trường hợp “tính truyền thông” của di sản bị hạn chế do sự thay đổi xã hội mà phổ biến nhất là sự thay đổi thể chế trong thời hiện đại.
- Tính kinh tế: Là những công trình vật chất nên sự mất mát di sản làm thiệt hại về vật chất, thiệt hại về kinh tế từ giá trị và ý nghĩa của nó mang lại.
Ngoài những công trình còn khá nguyên vẹn để dễ dàng nhận thức, đánh giá giá trị nhiều mặt, những tàn tích, phế tích còn mang giá trị hồi tưởng lịch sử, giá trị này bù đắp cho sự thiếu hụt giá trị nghệ thuật, thẩm mỹ, là tiêu chí quan trọng để bảo tồn thậm chí phải bảo vệ cấp bách.
Những tiêu chí trên được xác lập do chủ quan con người mỗi thời đại, mỗi thể chế, vì vậy một công trình hay quần thể công trình, cảnh quan có là “di sản” hay không phụ thuộc vào mỗi xã hội, cộng đồng, thậm chí từng cá nhân, kể cả việc bảo tồn di sản cũng vậy. Do di sản là “ký ức cộng đồng” nên bảo tồn di sản là gìn giữ và làm dày thêm ký ức, nối dài thêm lịch sử cộng đồng trong đó có lịch sử từng con người. Phá hủy di sản là xóa bỏ ký ức, hành vi này làm thiệt hại cho xã hội và gây tổn thương về tinh thần cho cộng đồng. Một chính quyền có thể đủ “sức mạnh” (vật chất, “lý lẽ”) để phá bỏ di sản của (các chính thể) quá khứ, nhưng sẽ làm tổn hại ngay tính chính danh và sự văn minh của chính quyền ấy.
2. Một số phương thức bảo tồn di sản
Bảo tồn di sản gắn với và từ chính sách của chính quyền:
Chính quyền đô thị và các cơ quan quản lý chuyên môn về di sản văn hóa khẩn trương chỉ đạo và thực hiện việc thống kê, đề xuất danh sách các công trình kiến trúc có giá trị cần bảo tồn để chính quyền xem xét và quyết định. Bên cạnh đó cần nghiên cứu xây dựng cơ chế bảo tồn, nhất là đối với các công trình có giá trị từng mặt kiến trúc, nghệ thuật hay lịch sử nhưng chưa đầy đủ điều kiện để xếp hạng di tích. Chính quyền cần có những chính sách đa dạng, linh hoạt phù hợp với thực tế, đặc biệt hài hòa được quyền lợi của người dân với Nhà nước, có như thế mới có thể bảo tồn và gìn giữ các công trình kiến trúc có giá trị.
Những ý kiến, đề xuất của cộng đồng về giá trị của một công trình, thậm chí chỉ một thông tin liên quan hay phản ánh giá trị công trình, cần được chính quyền và nhà quản lý xác minh và minh bạch trước công luận, để tạo sự đồng thuận trong việc bảo tồn di sản.
Bảo tồn di sản gắn với cuộc sống người dân, sinh hoạt của cộng đồng:
Nhiều công trình kiến trúc, nhất là nhà cổ… người dân làm chủ sở hữu và hiện đang cư ngụ. Bảo vệ các công trình này như thế nào để không ảnh hưởng đến cuộc sống người dân là điều không đơn giản. Việc bảo tồn, gìn giữ công trình kiến trúc có giá trị nhưng phải đảm bảo tốt nhu cầu sống và phát triển kinh tế, xã hội của người dân. Người dân – chủ sở hữu của di tích phải được hưởng một phần lợi nhuận từ nguồn lợi mà các di tích đem lại.
Những công trình công cộng, ngay cả vỉa hè lề đường của các khu phố cổ / cũ, nơi đã có những sinh hoạt từ lâu đời của người dân như buôn bán vỉa hè, cửa hàng, đi bộ ngắm phố phường... nằm trong phạm vi “khu vực di sản, khu vực ký ức” thì hết sức thận trọng khi tác động vào đó. Bởi vì sẽ gây nên xáo trộn, thay đổi và làm tổn hại đến những “đặc điểm nhận diện” mà nhờ đó các cộng đồng khác biết đến.
Bảo tồn di sản gắn với sinh hoạt tôn giáo, tín ngưỡng
Sự hiện diện của các cơ sở tôn giáo, tín ngưỡng ngoài ý nghĩa truyền thống, lịch sử còn là yếu tố quan trọng cho “sự cân bằng tinh thần” trong đời sống quá vội vã và bề bộn của đô thị. Việc bảo tồn các công trình này, vì thế, còn mang đến giá trị tinh thần cho đời sống hiện đại chứ không chỉ có giá trị về tôn giáo, tín ngưỡng.
Ụ tàu Ba Son. Ảnh Quang Dam
Bảo tồn di sản gắn với hoạt động du lịch
Phát huy giá trị di sản gắn với hoạt động du lịch là đặc trưng quan trọng của bảo tồn di sản đô thị. Một di tích là tổng hòa các yếu tố cấu thành như kiến trúc, trang trí nghệ thuật, cổ vật và sinh hoạt tôn giáo, tín ngưỡng lành mạnh, đặc sắc cùng các hoạt động quảng bá du lịch. Đây là giải pháp để sinh lợi cho các công trình kiến trúc, phát huy giá trị công trình một cách phù hợp và bền vững.
Bảo tồn di sản gắn với sự nhập cuộc của nhà nghiên cứu, đồng thời chuyển giao tri thức cho cộng đồng.
Sự nhập cuộc của các nhà nghiên cứu không chỉ hiểu đơn giản là thực hiện việc các công trình nghiên cứu. Nghiên cứu nhằm tạo cơ sở khoa học và pháp lý để bảo tồn di sản, giúp chính quyền và chủ nhân di tích hiểu biết giá trị mọi mặt của di sản, từ đó có biện pháp hữu hiệu để bảo tồn và phát huy giá trị. Mặt khác, nghiên cứu thực chất cũng có vai trò phát huy giá trị di sản vì góp phần quảng bá hình ảnh của di sản ra bên ngoài một cách rộng rãi và đúng đắn, thông qua các phương tiện truyền thông. Mối quan hệ giữa bảo tồn và nghiên cứu còn thể hiện ở chỗ: càng có nhiều công trình nghiên cứu sâu về nhiều lĩnh vực khác nhau thì việc bảo tồn và phát triển càng đúng hướng, nhất là hiện nay – giai đoạn đô thị hóa mạnh mẽ ở tất cả các thành phố.
Bảo tồn di sản bằng sự tham gia của cộng đồng trong vai trò phản biện, góp ý và giám sát:
Những trường hợp phá hủy di sản đô thị tại TP. Hồ Chí Minh vừa qua đều ít nhiều phản ánh vai trò, sự hiểu biết của cộng đồng trong việc bảo tồn di sản văn hóa thành phố. “Sức ép” từ công luận buộc chính quyền, nhà quản lý phải xem xét lại chính sách, quy trình quản lý và bảo tồn di sản. Mặt khác, nó cho thấy trách nhiệm, vai trò của các bên liên quan trong việc hủy hoại các di sản. Đây là một trong những hoạt động bình thường của xã hội dân sự, khi ý thức cộng đồng ngày càng tự giác trên cơ sở những hiểu biết khoa học và pháp luật.
Di sản văn hóa nói chung, di sản đô thị nói riêng, cần được coi là tài sản, nguồn vốn xã hội quan trọng và lâu dài chứ không phải là một “gánh nặng” của việc bảo tồn, trùng tu hay là sự cản trở quá trình “hiện đại hóa”. Do vậy, di sản cần luôn được bảo vệ trước những phản ứng, hành vi thậm chí phải được nằm ngoài sự “tranh cãi” giữa “bảo tồn và phát triển”, để có thể chính danh tham gia vào những quy hoạch chiến lược phát triển của đô thị, của quốc gia.
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 145