Cung An Định một thời lộng lẫy

Ở góc độ lịch sử, biệt cung bên dòng An Cựu này xưa kia là món quà của vua Đồng Khánh (1886-1889) dành cho hoàng tử Bửu Đảo, sau lên ngôi vua mang niên hiệu Khải Định (1916-1925). Biệt cung được vua Khải Định cho xây dựng lại theo một lối kiến trúc khác lạ, mang những đường nét tân thời, ấn tượng đúng theo phong cách quen gặp trong các công trình kiến trúc dưới triều Khải Định. Công trình tái thiết, xây dựng từ 1917-1919 thì hoàn thiện và đổi tên thành cung An Định, với quần thể kiến trúc bao gồm cổng chính nhìn ra bến sông An Cựu, đình Trung Lập, Khải Tường lâu hiện còn nguyên vẹn, những công trình khác như nhà hát Cửu Tư Đài, và dãy nhà ngang, chuồng nuôi thú… đã bị phá hủy. 
Phong cách kiến trúc cung An Định mang nặng ảnh hưởng Tây Âu, nhưng đan xen trong đó nhiều chi tiết mang đậm nét Việt, đầu tiên phải kể đến là cổng chính của công trình, được thiết kế theo thể tam quan, một lối kiến trúc thường gặp trong xây dựng phủ đệ rải rác vùng kinh đô Huế, nhưng nét khác biệt của cổng tam quan cung An Định là sự bề thế, cùng các chi tiết trang trí bằng nghệ thuật đắp miểng tinh xảo, đỉnh nóc của các cột trụ có thiên hồ, chóp mái cao nhất là viên minh châu khổng lồ cùng đồ án lưỡng long, tứ hưng long, cùng các linh thú như kỳ lân, phụng… tạo sự uy nghiêm, tráng lệ từ ngay cửa vào chính của một cung điện bề thế trên đất Huế. 

 

Trung Lập đình và Khải Tường lâu nhìn từ cổng chính 

 

 

 

  

 

 

 

 

 

 

 

 

Ngay sau cửa cung là đến Trung Lập đình, cũng là một kiến trúc Á Đông rõ nét với các chi tiết trang trí thiên hồ, đắp nổi long giáng trên bờ quyết của nóc mái. Vị trí đình bát giác nằm giữa cổng chính và Khải Tường lâu, tạo sự liền mạch, dẫn lối vào sảnh chính của Khải Tường lâu, nơi có bộ sưu tập tranh tường độc đáo thể hiện phong cảnh của 6 lăng tẩm các vị vua triều Nguyễn gồm Thiên Thọ Lăng (Gia Long), Hiếu Lăng (Minh Mạng), Xương Lăng (Thiệu Trị), Khiêm Lăng (Tự Đức), Tư Lăng (Đồng Khánh) và Ứng Lăng (Khải Định). Bộ tranh sơn dầu thể hiện theo lối bích họa đã từng bị các lớp vôi che phủ khi công trình qua nhiều lần đổi chủ, và phải mãi đến những năm 2000, nét đẹp độc đáo trong trang trí kiến trúc ấy của cung An Định bất ngờ được phát lộ, và trải qua nhiều năm phục chế, trùng tu, hiện những tác phẩm bích họa trong biệt cung An Định đã tìm lại được vẻ đẹp theo nguyên bản. 
Bộ 6 bức bích họa ở Khải Tường lâu ngay tại sảnh đón khách chính chỉ mới là một trong số các nét trang trí đặc biệt của riêng cung An Định, kết cấu của công trình gồm 3 tầng lầu này được phân bố hài hòa, theo trục đối xứng với mỗi tầng lầu gồm 7 phòng mang công năng khác nhau, và hầu hết đều có trang trí các hoa văn, họa tiết trên các bức tường của toàn công trình, tạo nên sự sang trọng của một chốn sinh hoạt gia đình thuộc dòng dõi hoàng tộc triều Nguyễn. 

 

 

 

 

   

 

 

 

 

 

Các chi tiết trang trí nội thất nay chỉ còn lại dấu ấn rõ nét là bích họa đã được phục chế, hiện vật sinh hoạt, trưng bày theo nguyên bản hầu hết đều đã không còn, chỉ còn lại những đường nét kiến trúc, với cầu thang, không gian thông tầng, hành lang, cửa sổ, vòm trần, đều thể hiện những nét tinh tế, hoa mỹ trong thiết kế và xây dựng. 
Tuy chịu nhiều thăng trầm thời cuộc, nhưng nét đẹp của biệt cung An Định vẫn đủ khiến người yêu kiến trúc cổ mê mẩn, đặc biệt là các đường nét trang trí ở mặt tiền chính của Khải Tường lâu. Với tổng diện tích lên đến 750 mét vuông, Khải Tường lâu có tiết diện phẳng của mặt chính thật đồ sộ, và trên đó là vô số các chi tiết trang trí đắp nổi, cột trụ đối xứng, vòm cong, chạy song con tiện… đậm phong cách La Mã, kết hợp cùng những hoa văn cách điệu, đồ án bát bửu… quen thuộc theo văn hóa phương Đông, định hình nên một hình thái kiến trúc mang dấu ấn khác lạ, bề thế hơn hẳn các công trình cùng loại và cùng thời chốn Huế xưa. 
Thật may mắn khi công trình chính của cung An Định là Khải Tường lâu vẫn còn nguyên vẹn, nét đẹp kiến trúc của công trình là một dấu ấn tiêu biểu khi đề cập đến vấn đề giao thoa kiến trúc giữa ngoại lai và bản địa. Vẻ đẹp của Khải Tường lâu nói riêng và cung An Định nói chung, biểu đạt một thời hưng vượng của hoàng triều, với sự quý phái, tinh tế được phô diễn trong từng chi tiết nhỏ, để đến nay đã qua trăm năm tồn tại, vẻ đẹp ấy vẫn còn sức hấp dẫn riêng, là điểm tham quan lý tưởng trong những chuyến khám phá và tìm hiểu các loại hình kiến trúc cổ mang âm hưởng thuộc địa còn lưu lại nơi xứ Huế.

 

 

 

 

 

 

 

   

 

 

Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 128