Dinh Thượng Thơ ngày nay. Ảnh Như Quỳnh
Trước hết chúng ta hãy điểm qua một vài khái niệm. Trong luật Bảo vệ di sản văn hóa được Quốc hội thông qua ngày 29 tháng 6 năm 2001 quy định: “di sản văn hóa là những sản phẩm vật chất và tinh thần có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác”. Và “Di tích lịch sử-văn hóa là công trình xây dựng, địa điểm và các di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia thuộc công trình địa điểm đó có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học.”
Như vậy đối với công trình kiến trúc thuộc di sản văn hóa hay di tích văn hóa được hiểu là công trình đó có giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học cần được bảo tồn. Tuy nhiên không phải tất cả các di sản kiến trúc đều là di tích mà trong đó chỉ có một số công trình đủ tiêu chí mới trở thành di tích kiến trúc. Và khi đã là di tích kiến trúc thì cần phải bảo tồn nguyên trạng nghĩa là phải “bảo quản di tích nhằm phòng ngừa và hạn chế nguy cơ làm hư hỏng mà không làm thay đổi những yếu tố nguyên gốc vốn có của di tích”, còn đối với di sản kiến trúc thì người ta thường dùng phương pháp bảo tồn thích nghi nghĩa là trùng tu, chỉnh trang cho phù hợp với yêu cầu sử dụng hiện tại và không làm thay đổi dáng vẻ bên ngoài của nó. Vậy dinh Thượng Thơ có những giá trị gì?
Như chúng ta biết dinh Thượng Thơ được xây dựng vào năm 1864, lúc bấy giờ gọi là Nha Nội vụ. Nghĩa là sau khi thực dân Pháp chiếm được ba tỉnh miền Tây Nam Kỳ thì chúng đã tính đến việc chiếm đóng lâu dài đất nước ta, nhất là sau quyết định của hoàng đế Napoleon năm 1865, từ đó một trung tâm hành chính đã hình thành nhằm biến nơi này làm bàn đạp chiếm đóng cả Đông Dương, và xác định vị thế của mình trên trường quốc tế. Họ đã phá đi thành Phụng và xây dựng trên khu đất cao nhất của Sài Gòn xưa những công trình công sở như dinh Norodom (dinh Độc Lập), dinh Xã Tây (Ủy ban Nhân dân thành phố Hồ Chí Minh hiện nay), dinh Thống Đốc Nam Kỳ (Bảo tàng Cách mạng), Tòa án thành phố cùng một số công trình văn hóa khác như Nhà hát thành phố, Tòa bưu điện, trường trung học Taberd, chợ Bến Thành... là những công trình hành chính văn hóa thương mại mà dưới thời phong kiến chưa hề có.
Nha Nội vụ có các chức năng vừa là tòa án, tài chánh, công chánh, cảnh sát, công nông thương nghiệp... Như vậy công trình như một nguồn tư liệu lịch sử cho chúng ta biết được quá khứ của một thời kỳ đã qua. Dựa vào đó ta có thể xác định được các mối quan hệ xã hội, trình độ kỹ thuật, sinh hoạt, các quan điểm văn hóa, thẩm mỹ, v.v…
Về nghệ thuật kiến trúc: Công trình nằm ở góc đường Lý Tự Trọng và đường Catinat - Đồng Khởi ngày nay với mặt bằng hình chữ U ngược cân đối một cách cổ điển nhằm nhấn mạnh khối trung tâm. Công trình có phong cách kiến trúc tân cổ điển với các vòm cuốn tròn, hành lang rộng, ốp cột ionic trên tường mặt đứng tầng 2, cùng với hệ thống cửa chớp, mái ngói vươn ra xa khỏi tường rất phù hợp với khí hậu nhiệt đới của Sài Gòn. Trang trí đơn giản nhưng do hình khối hài hòa cân đối vẫn cho ta cảm giác trang trọng của thể loại nhà công quyền. Công trình còn đóng góp vào tổ chức không gian kiến trúc và quy hoạch của khu vực như một minh chứng cho sự ảnh hưởng của văn hóa phương Tây mà ở đây là văn hóa Pháp trong quy hoạch đô thị Sài Gòn lúc bấy giờ.
Về kỹ thuật xây dựng: Công trình có kết cấu tường chịu lực, sàn vòm cuốn dùng dầm sắt chữ I chịu lực khá vững chắc, trên nền lát gạch hoa bê tông. Đây là kỹ thuật đúc sàn mới mà trước đó chưa hề có. Nhờ hệ thống kết cấu dàn gỗ đỡ mái ngói, cho đến nay vẫn sử dụng tốt là những giá trị không thể phủ nhận.
.jpg)
Dinh Thượng Thơ trước đây. Ảnh Tư liệu Internet
Như vậy, dinh Thượng Thơ có đầy đủ giá trị về cả ba mặt lịch sử, nghệ thuật và kỹ thuật xây dựng đã tạo nên một nét đặc trưng tiêu biểu cho một thời kỳ phát triển kiến trúc Việt Nam và đã để lại ký ức sâu đậm cho bao thế hệ người dân Sài Gòn, công trình xứng đáng được đưa vào danh sách Di sản kiến trúc đáng được bảo tồn.
Về phương pháp bảo tồn: Đây là công trình đã tồn tại trên 150 năm, đến nay vẫn được sử dụng tốt, làm trụ sở Sở Thông tin và Truyền thông. Như vậy, đây là một di tích sống (chính xác hơn là di sản kiến trúc sống) và theo nguyên tắc thì không nhất thiết phải bảo tồn nguyên trạng mà chỉ bảo tồn thích nghi là đủ, nghĩa là chỉ cần giữ lại dáng vẻ bên ngoài của công trình còn bên trong thì có thể sửa chữa, chỉnh trang, hiện đại hóa cho phù hợp với yêu cầu chức năng sử dụng hiện nay. Giống như người ta đã bảo tồn nhà hát lớn Hà Nội hoặc thành phố Hồ Chí Minh.
Có ý kiến cho rằng để tăng thêm quy mô sử dụng có thể xây dựng thêm phía sau một công trình mới kiểu như Kho bạc nhà nước trên đường Nguyễn Huệ được không? Vấn đề này cần phải xem xét kỹ vì phía sau đó lại là dinh Xã Tây - Ủy Ban Nhân Dân thành phố là một di tích kiến trúc cần được bảo tồn nguyên trạng và trong bán kính của không gian bảo tồn nguyên trạng ấy đã bao gồm cả dinh Thượng Thơ rồi! Vì thế việc xây chen vào phía sau là điều không thể và cũng không nên.
Tóm lại: Dinh Thượng Thơ là một công trình kiến trúc rất có giá trị là nguồn tư liệu để nhận biết lịch sử một giai đoạn phát triển của Sài Gòn. Công trình có giá trị lớn về nghệ thuật kiến trúc, đóng góp vào không gian kiến trúc cảnh quan khu vực trung tâm, là minh chứng cho sự tiến bộ trong kỹ thuật xây dựng lúc bấy giờ và cũng là ký ức thị dân một thời đã qua và hồn nơi chốn từng lắng đọng cần được bảo tồn như một di sản văn hóa quý giá.
Có trong danh sách vẫn có thể bị phá hủy
Xung quanh vụ bảo tồn dinh Thượng Thơ có ý kiến là “công trình này chưa nằm trong danh sách di tích”. Thực tế ở TP.HCM có công trình “Ụ tàu thuộc Xí nghiệp Liên hiệp Ba Son” có trong "Danh mục các đối tượng dự kiến xếp hạng di tích trên địa bàn trung tâm hiện hữu TP.HCM" ở phần: “Quận 1: Các công trình, địa điểm đủ tiêu chí đề nghị xếp hạng di tích quốc gia” ban hành theo Quyết định số 5360/QĐ-UBND ngày 25.11.2010 của UBND TP.HCM. Sau đó Ụ tàu này đã bị phá hủy. Ngày 07.3.2017, Ủy ban nhân dân Thành phố ban hành Quyết định số 923/QĐ-UBND có điều khoản "thay thế Quyết định số 5360/QĐ-UBND ngày 25.11.2010 của Ủy ban nhân dân thành phố về thực hiện kiểm kê di tích lịch sử - văn hóa trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh". Quyết định số 923/QĐ-UBND ban hành kèm theo "Danh mục kiểm kê di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 2016 - 2020" trong đó không có công trình Ụ tàu Ba Son. Trong cả hai danh sách cũng đều không có tên “công trình dinh Thượng Thơ”.
.jpg)
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 145