Đọc sách, viết lách và các hoạt động nhẹ nhàng là nhu cầu của nhiều người lớn tuổi
Từ những không gian truyền thống
Trong ngôi nhà dân gian truyền thống, không gian của người già cũng là không gian riêng biệt gắn liền với cấu trúc ngôi nhà. Ví dụ điển hình ở một ngôi nhà 3 gian 2 chái; cho 3 thế hệ; thì vợ chồng trẻ ở trong buồng (chái); còn ông bà ở hai gian hai phía trong 3 gian giữa. Và gian chính giữa là nơi đặt bàn thờ và là không gian tiếp khách. Ba gian nhà này không có vách ngăn mà chỉ được ngăn cách ước lệ bằng bộ khung gỗ kết cấu của ngôi nhà. Không gian này rất linh hoạt trong sử dụng, sinh hoạt. Thắp hương, thờ cúng tổ tiên, tiếp khách, bàn chuyện, vui vầy với cháu nhỏ… là những hoạt động thường xuyên của người già diễn ra trong không gian đó; cũng gắn liền với chỗ nghỉ ngơi ngay kế bên. Cũng trong ngôi nhà truyền thống ở nông thôn, có một không gian khác cũng có tính đặc thù, dành cho các bà, các mẹ. Đó là gian bếp thường nằm trong ngôi “nhà ngang” - độc lập với ngôi nhà chính. Các bà đến nhà tìm nhau không vào nhà chính mà đi thẳng xuống bếp - đó là một thói quen in vào nếp sống.
Mở ra rộng hơn ở không gian làng xóm; thì ở mỗi ngôi làng quê Việt hầu như đều có đình và chùa. Trong đó, đình là nơi thờ tự, cũng là nhà cộng đồng. Đây là nơi dành cho đàn ông, là nơi các ông hội họp, gặp gỡ. Còn không gian của chùa là dành cho các bà; đây không chỉ là nơi dâng lễ cúng Phật mà là điểm hẹn của các bà để gặp gỡ tâm tình. Đình là kiến trúc có tính dương, có sự sống động, phô bày, là chủ thể, là điểm nhấn; còn chùa là kiến trúc có tính âm, là sự kín đáo, tĩnh lặng, khiêm nhường. Hai không gian ấy tồn tại song song, bổ sung cho nhau trong thiết chế văn hóa của cộng đồng làng xã. Sự phân định không gian ấy tất nhiên có tính linh hoạt, không nhất thiết cứng nhắc, bó buộc. Song sự phân định ấy cũng phản ánh khá rõ một nếp sống, tập quán truyền đời được người dân tôn trọng, mà ở đó, chủ thể là những người già.
Không gian của người già trong ngôi nhà hiện đại
Ngôi nhà hiện đại đã khác rất nhiều với ngôi nhà truyền thống, và quần cư đô thị cũng khác nông thôn; nhưng người già thì vẫn vậy, có những nhu cầu rất riêng mang tính đặc thù. Trong nhiều gia đình ở đô thị, vẫn duy trì nếp sống nhiều thế hệ: ông bà, con cháu. Và thực tế người già vẫn có thể đóng vai trò chủ chốt trong nếp sống, sinh hoạt, có những ảnh hưởng nhất định tới các thành viên trong gia đình. Thậm chí người già có thể vẫn giữ vai trò kinh tế quan trọng, và cũng lại là người tạo nên hậu phương vững chắc cho người trẻ làm ăn, bay nhảy. Cho dù có nhiều thay đổi về mặt xã hội nhưng vai trò, vị trí của người già vẫn còn nhiều ý nghĩa ở nhiều phương diện. Chính vì vậy, tạo lập không gian sống phù hợp cho người già là một điều cần thiết, cần được suy nghĩ thấu đáo và đầu tư một cách đúng đắn.
Về tâm sinh lý nói chung, người già thường có sức khỏe kém, phản ứng chậm, không nhanh nhẹn, sống hướng nội, thích những thứ cũ xưa, hoài cổ…; nên khi thiết kế không gian cho người già, cần căn cứ theo một số nguyên tắc chủ đạo sau đây:
- Sự an toàn: do yếu tố về tuổi tác nên người già đi lại, sinh hoạt hàng ngày có thể là khó khăn. Những thứ rất bình thường cũng là tác nhân gây nguy hiểm. Bởi vậy, sự an toàn là yếu tố quan trọng đầu tiên trong thiết kế không gian cho người già.
- Sự tiện lợi: mọi bộ phận kiến trúc, đồ đạc nội thất phải thật tiện dụng, đơn giản trong sử dụng, vận hành. Sự phức tạp, cồng kềnh, sự khác thường, thiếu nguyên tắc… đều có thể là trở ngại khiến người già khó sử dụng. Bởi vậy, khi lựa chọn nội thất và bài trí không gian, nên đặt tiêu chí đơn giản, gọn gàng, tiện dụng lên hàng đầu.
- Sự tĩnh tại, nhẹ nhàng: tuổi già thường thích sự tĩnh lặng, yên bình, hướng nội, không thích những sự ồn ào náo nhiệt. Vì vậy, trong không gian của người già cần có sự tĩnh lặng, nhẹ nhàng, tránh sử dụng những màu sắc nóng, đồ đạc khác thường, phá cách. Điều này rất quan trọng bởi người già chủ yếu là ở nhà (không đi làm) nên không gian sống có ảnh hưởng lớn đến sức khỏe và tâm lý của họ.
Từ các nguyên tắc trên, có thể đưa ra một số giải pháp cụ thể thiết kế không gian cho người già sau đây:
- Bố trí vị trí phòng của người già ở tầng thấp, tốt nhất là ở lầu 1; để tránh phải leo cao nhưng cũng tránh ẩm thấp ở tầng trệt.
- Nên gần phòng vệ sinh hoặc tốt nhất là có phòng vệ sinh liền phòng ngủ.
- Nên gần phòng sinh hoạt chung gia đình.
- Trong phòng bố trí nội thất khoa học, mạch lạc, tránh những thiết kế khác thường, các góc nhọn, tránh xử lý chênh cốt cao độ vì có thể gây nguy hiểm.
- Không lắp đặt, sử dụng các thiết bị điện, điện tử quá phức tạp trong vận hành và không đảm bảo an toàn trong phòng ngủ và phòng vệ sinh.
- Không sử dụng những vật liệu nhẵn bóng ở sàn phòng ngủ và phòng vệ sinh.
- Nên sử dụng màu trầm, kết hợp với một số màu sáng để tạo cảm giác nhẹ nhàng, tĩnh tại. Không dùng các màu mạnh, màu nóng.
- Ưu tiên nội thất gỗ, không nên dùng kim loại, kính.
- Tận dụng ánh sáng thiên nhiên và xử lý tốt thông gió tự nhiên; bởi người già không phải ai cũng thích nghi với những thiết bị như quạt máy hay điều hòa.
- Nếu điều kiện cho phép, phòng của người già nên gần gũi với không gian xanh gần thiên nhiên như sân vườn hay một khoảng ban công, logia trồng cây.
.jpg)
Người già cần không gian giao tiếp, trò chuyện, tâm tình với bà con, bạn bè, láng giềng, con cháu...
Còn đó những trăn trở
Trong ngôi nhà hiện đại, hiện phổ biến là dạng nhà phố hay căn hộ chung cư, đều rất khác so với ngôi nhà truyền thống. Những không gian này đặt trong bối cảnh đô thị đều bị nén, thiếu nơi thoáng mát, thiếu mảng xanh, thiếu sự giao lưu cộng đồng trong cả nội tại gia đình và cả bên ngoài. Điều đó có thể gây sốc tâm lý đối với nhiều người già.
Nếu như ở ngôi nhà thôn quê truyền thống, bàn thờ đặt gian giữa ngay cửa vào, rất tiện việc chăm sóc, hương khói; thì ở nhiều ngôi nhà phố, không gian tâm linh quan trọng và đầy ý nghĩa được đẩy lên tầng thượng, rất khó tiếp cận; hay ở chung cư thì bàn thờ lại bị dúi vào một góc không trang trọng. Không gian sinh hoạt chung không phải là nơi trò chuyện tâm tình mà lại trở thành trung tâm nghe nhìn. Người già cần không gian này để giao lưu trong gia đình, vui vầy với con cháu, chứ không quan tâm tới tivi màn hình lớn hay dàn âm thanh đắt tiền… Phòng riêng là một bậc tiện nghi và nâng cao giá trị sống, tôn trọng tự do riêng tư; nhưng cũng là bức tường ngăn cách tình cảm của các thành viên trong gia đình, nhất là đối với người già. Ở nhiều khu chung cư, không có những sân chơi, không có các không gian cộng đồng, không có sự đối thoại, giao lưu, không có láng giềng… thì với người già đó là bi kịch. Cô đơn trong chính ngôi nhà của mình, cô đơn trong “biệt thự cao cấp”, “căn hộ cao cấp” là thực tế đang diễn ra với nhiều người già trong đô thị. Những giá trị nhân văn dường như chưa được chú ý nhiều trong những dự án, khi mà vấn đề “mét vuông” vẫn là yếu tố tiên quyết.
Đô thị hóa đang diễn ra nhanh chóng mặt, ngày càng nhiều tòa chung cư mọc lên ở khắp mọi nơi. Những không gian truyền thống, những mảng vườn xanh dần biến mất và thay vào đó là những khối hộp bêtông màu xám. Những người già từ bỏ ngôi nhà giản dị của mình để lên tầng cao ở - đó là một thực tế và có nhiều hệ lụy về mặt xã hội. Sự đổi thay là một quá trình, con người cũng sẽ có sự thích nghi nhất định; song cũng cần hiểu rằng: phát triển đô thị và xây dựng không chỉ là những phép toán thuần túy mà nó chứa một nội hàm xã hội, ở đó con người là chủ thể; tất nhiên ở đó có cả những người già.
.jpg)
Bàn thờ ở gian giữa trong ngôi nhà truyền thống, là một không gian gần gũi với người già
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 154