Làm đẹp không gian phụ

 

 

Từ công trình phụ của ngày xưa tới không gian phụ ngày nay
Những ngôi nhà truyền thống xưa, luôn có công trình phụ đi kèm. Đó là các khu bếp, vệ sinh và chuồng chăn nuôi gia súc, gia cầm. Đó là một bố cục hợp lý trong cách thức tổ chức cuộc sống và sinh hoạt, phù hợp với các điều kiện vệ sinh và trang thiết bị công trình thời đó. Các công trình phụ - nhất là bếp và nhà vệ sinh nằm cách biệt với ngôi nhà chính tiện lợi hơn trong việc sử dụng - liên quan đến nguồn nước (là giếng hay bể nằm ngoài vườn) và nhằm phòng chống hỏa hoạn. Cấu trúc đó, bố cục đó đã tồn tại trong một thời gian rất dài và hiện vẫn còn tồn tại ở nhiều vùng nông thôn. Tuy vậy, những đô thị được hình thành và những vùng nông thôn bị đô thị hóa đã có những thay đổi.
Đó là việc “công trình phụ” nhà bếp và nhà vệ sinh được kéo gần đến không gian chính (phòng khách, phòng ngủ của ngôi nhà), nhưng cũng phải qua một thời kỳ quá độ. Điển hình là những căn hộ tập thể xây thời bao cấp ở nhiều thành phố lớn. Khu bếp và vệ sinh tuy nằm trong căn hộ song với diện tích khiêm tốn, chất lượng tiện nghi và vệ sinh thấp, trang thiết bị nghèo nàn, lạc hậu nên... vẫn được gọi là công trình phụ. Cá biệt, có những nhà chung cư cũ được thiết kế nhiều hộ chung nhau một gian bếp nấu và cả tầng có một nhà vệ sinh công cộng. Trong bối cảnh ấy, một căn hộ có bếp và vệ sinh khép kín cũng là mơ ước của nhiều người.

 

 

 

Những chung cư cũ vẫn còn, song những ngôi nhà mới của giai đoạn mới đã phát triển một cách nhanh chóng với nhiều thay đổi đến chóng mặt. Những gian bếp nấu dần được kết hợp với phòng ăn, trở thành một không gian liên hoàn với nhiều tiện ích mới và cách thức sinh hoạt mới. Sự phát triển của công nghệ, thiết bị đóng góp đáng kể vào sự thay đổi này. Cũng tương tự đối với phòng vệ sinh. Từ một chỗ được coi là phụ, là bẩn thỉu, tối tăm ẩm thấp; phòng vệ sinh của ngôi nhà mới hiện đại đã trở thành một trong những không gian quan trọng và được đầu tư nhiều nhất tính trên diện tích. Phòng vệ sinh cũng có những trang thiết bị hiện đại, vật liệu mới và làm thay đổi cả quy trình, cách thức sinh hoạt. Phòng vệ sinh ngày càng tiến gần vào không gian chính (phòng ngủ) và có thể nằm ngay trong phòng ngủ. Từ những thay đổi đó, phòng bếp và phòng vệ sinh không còn được coi là “công trình phụ” nữa mà là những hạng mục, không gian rất quan trọng của ngôi nhà, không kém gì phòng khách, sinh hoạt chung hay những phòng ngủ. Vị thế những không gian này được tăng lên rất rõ, thay đổi rất rõ và là yếu tố cấu thành không thể thiếu, không là phụ trong ngôi nhà ở hiện đại.
Tuy không còn kiểu “công trình phụ” như bếp và phòng vệ sinh đã nói ở trên, nhưng ngôi nhà hiện đại vẫn có những không gian phụ. Công trình càng lớn thì không gian phụ càng nhiều. Chúng xuất hiện hiển nhiên như hệ quả của một cấu trúc cần phải có, và cũng có thể là chủ định của người thiết kế, là nhu cầu của gia chủ. Hiểu một cách đơn giản, không gian phụ là những không gian ít quan trọng, có tần suất tiếp cận, sử dụng không thường xuyên, những không gian không đòi hỏi mức độ tiện nghi và thẩm mỹ cao; hoặc những không gian có diện tích nhỏ, có công năng sử dụng không rõ ràng. Tối ưu hóa không gian phụ là việc làm cần thiết.

 

 

 

Xử lý không gian phụ và thiết kế không gian phụ
Thông thường, những không gian phụ xuất hiện một cách bị động ngoài chủ ý của người thiết kế, không nằm trong nhu cầu của chủ nhân hay phải xử lý để đảm bảo tính hợp lý và nhu cầu thẩm mỹ. Nếu quan niệm rằng không gian chính là các phòng khách, phòng bếp, phòng ngủ, kể cả phòng vệ sinh; thì trong ngôi nhà vẫn có rất nhiều không gian phụ.
Thử điểm danh những không gian phụ, ta có thể thấy, đó là hiên, sảnh, nơi để xe, cầu thang, hành lang, khu vực giếng trời, các phòng kho - chứa đồ, ban công, logia, sân thượng, sân phơi, phòng thờ, phòng cho khách hay người giúp việc... Các không gian này có hay không tùy thuộc vào những công trình cụ thể và nhu cầu cụ thể. Có những không gian tuy là phụ nhưng không thể thiếu như cầu thang, hành lang. Có những không gian phụ khác có thể không có, không cần mà vẫn không ảnh hưởng lớn đến ở và sinh hoạt như ban công, logia, phòng kho... Sự có mặt của không gian phụ có thể là yếu tố tích cực tăng tiện nghi, thẩm mỹ cho công trình nhưng cũng có thể ngược lại. Nhưng đa phần các không gian phụ này đều có cả ý nghĩa công năng và thẩm mỹ, góp phần tạo dựng một không gian linh hoạt và hình thức kiến trúc phong phú. Tất nhiên cũng có những không gian chỉ mang tính công năng thuần túy như phòng kho.
Không gian cầu thang – không thể thiếu, hay cần phải được xử lý tại vị trí gầm cầu thang tầng trệt. Tùy từng cấu trúc vế thang, số bậc mà nơi đây có thể được biến thành phòng vệ sinh, kho, phòng kỹ thuật hay các tiểu cảnh trang trí. Đôi khi, gầm cầu thang được để trống - nhất là với các loại thang “rỗng” dùng cốn thép hay kết cấu bê tông dạng xương cá.

 

 

Với những nhà mái dốc, có một không gian có diện tích khá rộng là tầng áp mái. Khu vực này thực tế được sử dụng với nhiều công năng tùy từng công trình. Có thể là phòng ở, có thể là phòng giải trí hay phòng thờ, phòng tập thể thao, kho... Không gian này có cả ưu điểm và nhược điểm. Xử lý sao cho khéo léo, phù hợp là một vấn đề không đơn giản cần suy nghĩ, cân nhắc thấu đáo. Nhược điểm của không gian này là phải leo cao, chiều cao hạn chế về cuối mái và nóng vì áp mái; ưu điểm là khá tách biệt, yên tĩnh và có một cấu trúc, hình dáng khác với thông thường. Tận dụng ưu điểm, khắc chế nhược điểm là những việc cần làm để kiến tạo một không gian có công năng phù hợp. Ví dụ như nếu làm phòng thờ thì phải tạo được sự trang nghiêm, nếu làm phòng giải trí thì nên tận dụng hình dáng khác thường của tường mái để làm sinh động không gian nội thất.
Cầu thang và tầng áp mái chỉ là một ví dụ cho cách xử lý không gian phụ sao cho đẹp hơn và tiện ích hơn về mặt công năng. Còn trong nhiều không gian phụ khác, việc xử lý phải tùy thuộc vào hoàn cảnh cụ thể, thiết kế cụ thể trên cơ sở căn cứ vào nhu cầu người sử dụng. Ngoài vấn đề công năng sử dụng và thẩm mỹ như đã nói ở trên, đôi khi nó còn liên quan đến cả hệ thống kỹ thuật (điện, nước).
Tuy nhiên, việc tồn tại không gian phụ và xử lý để cho nó đúng, nó đẹp là cách làm bị động, và đôi khi rất khó xử lý do liên quan đến quy trình thi công và cách lựa chọn, sử dụng vật liệu. Một gầm cầu thang sẽ không thể thoáng được nếu như dùng bản bê tông chịu lực và sẽ tạo nên góc chết, một góc hành lang sẽ tối tăm, bí bách nếu như không có chiếu sáng tự nhiên và thông gió, một khoảng sân thượng sẽ thừa thãi, thậm chí vô duyên nếu như không có giải pháp thiết kế cụ thể cho việc sử dụng... Nếu là phòng, mà chưa có chủ đích sẽ rất khó bố trí nội thất, và liên quan đến hệ thống chiếu sáng, công tắc, ổ cắm...

 

 

 

Những không gian phụ cần được coi trọng và tính toán ngay từ ban đầu cùng với những không gian chính. Việc giải quyết song hành và đồng bộ sẽ đem lại hiệu quả cao hơn rất nhiều khi phải đi sau xử lý. Chủ nhà cần đưa ra và kiến trúc sư cần nắm bắt được những nhu cầu liên quan đến không gian phụ này, từ đó đưa ra giải pháp thiết kế kiến trúc, kỹ thuật, và sử dụng vật liệu đúng đắn, hợp lý.
Một chuyện thường gặp là phòng của người giúp việc. Ngay trong một gia đình, khi xây nhà, có người bảo cần, có người bảo không; có người bảo đặt trên tầng cao nhất, có người bảo đặt xuống tầng trệt, có người bảo đặt ở gác lửng trên nóc gara. Mỗi người đều có lý riêng. Kiến trúc sư cần căn cứ thực tế vào điều kiện, khả năng đáp ứng của ngôi nhà trên bản thiết kế để đưa ra giải pháp tối ưu nhất. Một chuyện nhỏ khác như cái phòng kho. Không phải đơn giản vẽ cái phòng và ghi chữ “kho” là xong. Nếu là kho cần xác định là kho chứa gì, định vị giá để đồ, bố trí cửa cho hợp lý; và cần thiết kế thông gió nữa. Hoặc như sân giặt – phơi, cần xác định vị trí đặt máy giặt, hướng căng dây, đặt giá phơi làm sao cho tiện sử dụng nhất và hợp lý kỹ thuật...
Thực tế, không ít trường hợp kiến trúc sư vẽ ra một cái phòng, tạm coi là không gian phụ, mà không biết để làm gì, chủ nhà cũng không. Vậy là đưa ra rất nhiều lựa chọn, nào là phòng kho, phòng giúp việc, phòng dành cho khách, phòng trẻ con... nhưng rồi đến khi cần tận dụng không gian đó lại rất nhiều bất cập, không hợp lý; có khi phải chỉnh sửa cải tạo. Nhiều trường hợp khác, là các không gian thư giãn ở sân thượng, hiên, vườn vẽ ra thì rất đẹp nhưng vào thực tế lại sử dụng không thường xuyên, hoặc không sử dụng, gây ra lãng phí và dang dở vì không quan tâm chăm sóc.
Tóm lại, không nên đặt nhẹ ý nghĩa và vai trò của các không gian phụ. Hãy coi nó là những thành phần không thể thiếu trong một ngôi nhà - tổng thể hoàn thiện. Từ đó sẽ có những giải pháp chủ động thiết kế ngay từ ban đầu. Và khi đó, tất cả sẽ hài hòa hơn, hợp lý hơn và tránh được những khúc mắc, bất cập khi phải “chạy theo sau” để xử lý.

 

 

Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 111