Kỳ 2: Bảo tồn và phát triển Hội An, một góc nhìn từ Kagowoe - Tạo thế bảo tồn bền vững

Mọi so sánh đều dễ thành khập khễnh, nếu không thực sự xem so sánh chỉ là một phương pháp tiếp cận trên cơ sở tôn trọng đặc thù của đối tượng xem xét. Hội An hay Kawagoe cũng thế, giống nhau và khác nhau chỉ là tương đối, nhưng các bài học lịch sử để lại thì luôn sáng rõ và cần tham chiếu tường tận.

Kawagoe ngày nay là một điểm đến của rất nhiều du khách trên thế giới, thậm chí tình trạng du khách quá đông thường xuyên xảy ra.

 

Những giá trị chồng lớp và không đơn lẻ
Giá trị kiến trúc nào khiến Kawagoe cũng như Hội An trở nên đặc biệt và thu hút du lịch đến vậy, khi mà người ta đã nhắc khá nhiều về giá trị đô thị, về cấu trúc tổng thể ? Phải chăng là dấu ấn của hồn nơi chốn ( genius loci) hay sức nặng níu giữ của tâm thức hoài niệm khiến mái cũ tường xưa bỗng lung linh ảo diệu hơn trong mắt hậu thế? 
TS.KTS Nguyễn Khởi đã từng viết “…di sản kiến trúc là toàn bộ hoạt động xây dựng của con người còn lại đến ngày nay ở dạng các công trình kiến trúc đơn lẻ, các quần thể kiến trúc hoặc các đô thị”. (trích trang 8, Sách Bảo tồn và trùng tu các di tích Kiến trúc, Nguyễn Khởi, NXB Xây dựng, 2002). Hay như báo cáo kết quả thực hiện đề tài khoa học công nghệ cấp Bộ “Nghiên cứu hướng dẫn bảo tồn, cải tạo và phát triển các di sản kiến trúc đô thị Việt Nam” (trang 39) của Viện Kiến trúc Nhiệt Đới năm 2007 đã chỉ ra rằng Di sản đô thị là cấu trúc vật thể và phi vật thể được hình thành trong quá trình phát triển đô thị đó, bao gồm cấu trúc không gian đô thị, hình thái kiến trúc, các giá trị cảnh quan và môi trường sống, cùng các phương thức sinh hoạt mà đô thị đã tạo lập trong suốt tiến trình phát triển của nó. 
Xin trích dẫn nơi đây phát biểu của một KTS Ba Lan trong Hội thảo quốc tế về Đô thị cổ Hội An: “… Vẻ đẹp không trùng lặp, chứa đựng trong các phố phường lịch sử, sự phong phú của các thể dáng kiến trúc, sự hoàn hảo của nghệ thuật chạm khắc trong nội thất quần thể kiến trúc tạo cho phố cổ Hội An những đặc điểm nổi bật trong một thiên nhiên riêng biệt. Những đặc điểm này đưa quần thể di tích cổ lên vị trí hàng đầu trong danh mục các di sản văn hóa Việt Nam và cả kho tàng di sản văn hóa nhân loại”. Như vậy, các nghiên cứu của hầu hết các chuyên gia, các nhà khoa học, nhà nghiên cứu về Hội An đa phần chỉ ra rằng hệ thống di sản kiến trúc không chỉ và không thể quanh quẩn ở các công trình riêng lẻ. 
Trong quá trình phát triển của các đô thị Việt nam, di sản kiến trúc thật sự là dấu vết vật chất của bước đi thời gian trong lịch sử. Khác với các đô thị trong nước, Hội An cổ chỉ chiếm khoảng không gian hơn hai cây số vuông, so với Bến Nghé – Sài Gòn – Gia Định rộng dài bề thế thì thật nhỏ bé. Hội An cổ có bề dày khoảng năm trăm năm, so với Kẻ Chợ - Kinh Kỳ - Đông Đô - Thăng Long - Hà Nội ngàn năm văn hiến thì mỏng hơn nhiều. Hội An cổ có nhiều di tích kiến trúc nhưng so với cố đô Phú Xuân – Huế thì chẳng mấy di tích có quy mô đồ sộ bằng… Nhưng bản chất đích thực ở Hội An, cũng như Kawagoe bên Nhật Bản, chính là ở dấu ấn văn hoá lịch sử và truyền thống cư ngụ được đan xen và tiếp nối. 

 

 

 

 

 

Vẫn có nhiều nhà mới xây dựng sau này rất hiện đại trong khu phố nhưng không phá vỡ không khí và cấu trúc tổng thể. Làm thế nào để dung hòa phong cách kiến trúc cổ và các kiến trúc mới trong cấu trúc tổng thể luôn là bài toán khó cho công tác bảo tồn các khu phố cổ như Hội An. Các công trình công cộng và tín ngưỡng trong khu phố cổ Kawagoe, trong đó có bảo tàng Kawagoe với mô hình tháp chuông Toki No Kane

 

Ở Kawagoe, có thể thấy không gian và hoạt động buôn bán thương mại truyền thống đã được duy trì đến nay gần như khá trọn vẹn. Hình thức kinh doanh dọc phố ngày xưa chủ yếu là mặt hàng lương thực và vải vóc, nay có thêm các phòng triển lãm, cửa hiệu bán hàng lưu niệm, thủ công mỹ nghệ, quán ăn, quán trà… nhất là bán các sản phẩm đặc trưng của địa phương, chứ không phải buôn bán chung chung và cập nhật hàng hóa hiện đại. Đây thật sự là dấu ấn của không gian văn hóa thương mại mang lại giá trị rất lớn cho du khách cũng như ngành du lịch địa phương khi chuyển tải được khung cảnh của đô thị từ thời Edo ( 1600 - 1867) . Du khách có thể tận mắt chứng kiến các hoạt động làm nghề truyền thống từ các nghệ nhân khắc đũa gỗ, hoặc từ các người thợ sản xuất kẹo với cả những liên kết ràng buộc chung quanh như vận chuyển, lưu trữ, xuất nhập hàng hóa khá phong phú và bài bản. Sự duy trì và chuyển đổi hình thức kinh doanh này, là quá trình tương tự cũng đã diễn ra gần như vậy ở Hội An, khi mà ngày nay Hội An cũng giao dịch buôn bán chủ yếu các mặt hàng phục vụ khách tham quan du lịch thay cho chức năng thương cảng đã lùi vào quá khứ.
Tiếp theo, giá trị phi vật thể còn được bảo lưu trong từng đơn vị ở của Kawagoe, – đó là mối quan hệ gia đình dòng tộc và nếp sống của cư dân nơi đây. Ở Kawagoe, có nhiều ngôi nhà không có số nhà mà chỉ được gọi tên theo dòng tộc. Điều này cũng có giá trị tương đương với hệ thống nhà thờ tộc họ ở Hội An vậy. Khi mà nhiều thế hệ tiếp nối sống trong ngôi nhà cổ, việc ứng xử với cộng đồng, với môi trường, với di tích, lối sống và văn hóa ứng xử của họ ... đã trở thành tự nhiên và mang nét văn hóa truyền thống của Kawagoe, được duy trì cho đến hôm nay, thì không thể phủ nhận sợi dây gắn kết không gian và thời gian này rất quý giá. Sang thế kỷ 21, tuy có sự thay đổi mặt hàng, thay đổi về công nghệ, hay khác biệt ý thức giữa các thế hệ... nhưng việc giao thương buôn bán của Kawagoe vẫn được duy trì, dù rằng hình thức ít nhiều đã khác. Khu phố cổ Kawagoe giờ đây phát triển với hai chức năng chính song hành: du lịch kết hợp với thương mại. Người dân nơi đây tự hào vì giữ được khá nguyên trạng những con phố từ thời Edo, và kiến trúc thì được mệnh danh là “mang nhiều nét cổ điển Nhật” bậc nhất đất nước . Ở Hội An, những danh xưng như vậy dường như không rõ ràng lắm, nhưng trong bối cảnh nơi nơi lên nhà lầu phá nhà cũ, thì vệt phố cổ bên sông Hoài với vô số ngõ ngách và các ngôi nhà cũ kỹ phủ kín rêu xanh thực sự đem lại vô số giá trị kinh tế lẫn văn hóa trong duy trì du lịch mà người dân cũng như chính quyền đều không thể phủ nhận. Như vậy, có thể thấy, cả Kawagoe và Hội An đã và đang phát triển với nguồn lực chính là kinh tế thương mại dịch vụ du lịch. Câu hỏi trăn trở đặt ra là : với Hội An, liệu những khắc nghiệt của biến đổi khí hậu và những lốc xoáy của phong trào resort hóa các dải đất ven biển sẽ tàn phá cơ thể phố thị già nua này đến đâu, và cần những biện pháp mang tính vĩ mô ra sao để có thể bảo vệ và phát triển được đô thị di sản này? 

 

 

 

Không gian Kawagoe với hình thức thương mại ngày nay vẫn lưu giữ nét đẹp xưa. Đa số du khách đến đây vì sự hấp dẫn của tổng thể cấu trúc khu phố, chứ không chỉ từ một vài công trình đơn lẻ nào tạo nên

 

Tìm quan điểm phù hợp đề phát triển bền vững 
Khi Kawagoe trở lại hưng thịnh và đi lên mạnh mẽ bởi kinh tế du lịch, phương thức mà người Nhật đề xuất để khai thác và bảo vệ di sản kiến trúc trong quá trình phát triển là: chuyển biến nó thành khu vực cung cấp các dịch vụ du lịch cao cấp cho người có thu nhập cao. Kiến trúc sư Aramaki Sumita, một trong số các chuyên gia đã theo dõi chặt chẽ quá trình bảo tồn các ngôi nhà cổ ở Kawagoe từ năm 1976 đánh giá rằng, khi áp dụng phương thức có một không hai này, lượng khách giảm đi một cách có chọn lọc theo quan điểm: người càng thu nhập cao thì thái độ cư xử với di tích càng thận trọng, giúp cho những căn gác cổ trầm tư trở nên được trân quý hơn, được “yên tĩnh” hơn . 
Nhìn về Hội An, hầu hết các căn nhà cổ đang cho thuê để buôn bán, kinh doanh dịch vụ ẩm thực và thậm chí được dùng làm cơ sở sản xuất, vì thế, nảy sinh không ít va chạm và đòi hỏi ý thức bảo vệ di sản phải trở thành yếu tố gốc trong quá trình tìm kiếm các phương thức phát triển. Có nên làm quen với suy nghĩ cần giảm bớt thời gian khách lưu trú trong khu vực đã khoanh vùng công nhận là di sản văn hoá? Nghĩa là, để có thể làm ăn lâu dài với các di sản, liệu Hội An có cần chấp nhận thay đổi quan điểm khai thác hay không
Như bao quốc gia khác trên thế giới, Nhật Bản chứa đựng nền văn hóa bản địa không những chỉ đặc sắc mà còn đậm chất phương Đông. Nếu Kawagoe sở hữu khá nhiều lễ hội truyền thống nổi tiếng như lễ hội rước kiệu Hikkawase tháng 10, đẩy nhiều xe kiệu “dashi” hai tầng có hình nộm các danh nhân thần thánh suốt dọc các phố, hò hát, tát nước hay té rượu sake… thì Hội An cũng liên tục diễn ra các lễ hội Festival trong chuỗi Di sản văn hóa miền Trung, các lễ hội giao lưu văn hóa Việt Nhật, duy trì các sinh hoạt truyền thống như hát Bài Chòi, hoa đăng…

 

 

 

 

Những lớp thời gian- không gian đầy hoài niệm ở Hội An không chỉ cần các biện pháp bảo vệ mang tính vật chất, mà cần hơn nữa một cơ chế giữ gìn và phát triển vững bền

 

Di sản kiến trúc Hội An được hiểu là khu vực phố cổ - hạt nhân của thành phố hiện nay, là địa điểm mà công trình kiến trúc gắn bó hữu cơ với tự nhiên và con người, tạo nên giá trị về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật. Khác với Kawagoe, nếu tháp Toki No Kane mỗi ngày gióng tiếng chuông vang xa bốn lần ăn sâu vào tâm thức người dân Kawagoe như một yếu tố không thể xóa nhòa về văn hóa, thì ở Hội An, không gian tĩnh lặng thanh bình vào buổi sớm, chỉ có tiếng quét nhẹ trước hiên nhà. Hội An “trở mình”, “thức dậy” một ngày dài nhưng không quá ồn ã… Có lẽ nếu trong cung đường Di sản văn hóa dọc miền Trung, nếu Huế là nét cổ kính của từng công trình riêng lẻ, Mỹ Sơn là bức tranh quá khứ xa xăm giữa thâm u rừng núi, thì Hội An như một nơi mà cái xưa và nay vẫn hòa quyện trong chính nó, âm thầm mà đầy sức sống trong cuộc sống đời thường. 
Nhiều đô thị trên thế giới cũng như trong nước không thể chối bỏ quy luật là sự phát triển sẽ tạo ra những xung đột với các giá trị của di sản kiến trúc mà mình đang sở hữu. Nhưng về bản chất, mâu thuẫn này thực chất là sự cộng sinh và phát triển tiếp nối của giai đoạn lịch sử này với giai đọan lịch sử khác, của nền văn hóa này với nền văn hóa khác, của nhu cầu thời đại này với thời đại khác…Trong bối cảnh khác nhau, mỗi đô thị, mỗi quốc gia đã có những phương thức khác nhau, mà không phải lúc nào cũng chỉ thành công hoặc thất bại. Một thế đứng để vững vàng trong bảo vệ di sản và thuận lợi trong phát triển du lịch cho Hội An đang cần rất nhiều trí tuệ và sự góp sức không chỉ của ngành kiến trúc và bảo tồn. 

 

 

 

Hình thức hoạt động và không gian thương mại xưa được tái hiện sống động trong bảo tàng Kawagoe 

 

 

Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 125