Một cánh cửa màu đỏ chắc chắn sẽ là dấu hiệu cho sự nồng nhiệt và hiếu khách của chủ nhà
Những cánh cửa dù ở bất cứ vị trí nào của ngôi nhà thì đều mang tính ngăn cách, chia tách không gian một cách ước lệ. Tuỳ theo ý đồ thiết kế và bố trí thì cửa sẽ mang những hình thái, đặc thù cũng như màu sắc khác nhau. Theo gốc Hán Việt thì cửa có một cánh gọi là hộ , hai cánh gọi là môn, cửa mở ở nhà gọi là hộ, ở các khu vực gọi là môn (lý môn – cổng làng; thành môn – cổng thành…), thường tất cả những cửa có then chốt đều gọi là môn.
Theo quan niệm Á Đông thì cửa là “nơi đón nhận khí” của căn nhà, do vậy nó có ảnh hưởng rất lớn đến gia chủ. Nếu vị trí đặt cửa đúng hướng, bố trí hợp lý để có thể được “vượng phát”, có lợi cho sức khoẻ, sự nghiệp cũng như tiền tài. Nếu ngược lại, bố trí bất hợp lý thì sẽ có ảnh hưởng bất lợi đến gia chủ. Chính vì vậy, quan niệm “nhà cao, cửa rộng” là nói đến sự vượng phát của căn nhà. Những người làm trong ngành thiết kế nội thất cũng như kiến trúc rất chú trọng đến điều này, họ thường vận dụng tối đa quy luật “phong thuỷ” để áp dụng cho việc thiết kế cũng như bố trí cửa. Thường thì cửa được thiết kế phù hợp với ngũ hành, có nghĩa là phù hợp với hướng cửa đối diện, tương ứng với vị trí cửa trong nhà và sự bố trí nội thất của ngôi nhà. Phía trước cửa không nên nhìn ra những vật cản lớn như cây, cột điện… khiến tầm mắt bị che khuất, che nắng, ngăn cản sự lưu thông. Cửa cũng tránh đặt ở chỗ vật nhọn hay con đường lớn đi thẳng vào nhà, gọi là đường “thọc hầu” khiến cho nhà không yên, ốm đau, hay bị làng xóm dèm pha, nhòm ngó. Cửa cũng không nên hướng ra những chỗ bãi rác, hoang tàn để tránh uể khí, tà khí xâm nhập vào nhà. Ngoài ra, cửa thường được đặt gương bát quái hoặc chôn bùa phía dưới để trấn tà ma, sao xấu đối với gia chủ.
Tuỳ theo văn hoá, khí hậu và địa lý vùng miền mà cửa có những hình thái khác nhau. Cửa bình thường hay đi kèm hoa sắt và có hoạ tiết cũng như đường nét riêng biệt. Ở miền Bắc thường có hoa văn mềm mại cách điệu hoặc cổ điển mang hơi hướng châu Âu còn ở miền Nam thì hoa văn thường vuông vức, đơn giản, gãy gọn và mạch lạc hơn. Ngoài tác dụng bảo vệ ra thì nó làm cho nhà thông thoáng, khi gia chủ có nhà, họ thường mở cửa gỗ trong khi vẫn đóng cửa sắt vào những ngày hè nắng nóng để lấy gió và khí lưu thông trong căn nhà. Chiều cao trung bình của cửa ở Việt Nam là 2,2m (xấp xỉ bằng 2/3 chiều cao nhà). Người Việt Nam theo tập quán Á Đông vẫn coi chức năng chính của cửa là bảo vệ nên thường có xu hướng làm cửa màu tự nhiên, đánh vécni hoặc sơn gam màu tối và trầm. Tuy nhiên, trong những năm gần đây có sự giao thoa văn hoá về phong cách cũng như quan niệm thiết kế của phương Tây, xu hướng này dần nhường chỗ cho sự sáng tạo của những nhà thiết kế nội thất và kiến trúc làm cho hình thái, đặc điểm của cửa dần trở nên phong phú hơn.
Xu hướng thiết kế cửa rộng, thoáng để gần gũi với sân vườn hay loại bỏ cảm giác chia tách không gian, đưa không gian sống bên trong gần hơn với không gian bên ngoài đang thịnh hành. Những căn nhà có vị trí trong ngõ, không được sáng và thoáng hay diện tích hạn chế thì cửa thường được thiết kế mở tối đa để khắc phục nhược điểm tối, không thông thoáng. Chất liệu của cửa hiện nay cũng rất phong phú, ngoài gỗ, còn có chất liệu nhôm giả gỗ, ít bị cong vênh, co ngót và chịu được thời tiết nắng mưa. Ngoài ra cửa cũng được sơn nhiều màu sắc phong phú hơn. Chủ nhà cũng chú trọng trang trí những “phụ kiện” đi theo cửa như tay nắm cửa, biển số nhà hay chuông… với chất liệu bằng gốm, sứ, đồng rất phong phú. Hệ thống khoá cũng phát triển để tăng tính bảo mật cho cửa, ngoài hệ thống khoá thông thường còn có hệ thống khoá tổng (master key). Mỗi cửa vẫn có ổ khoá riêng biệt, nhưng chủ nhà khi được thiết lập hệ thống khoá thì chỉ cần một chìa khoá có thể mở tất cả các cánh cửa trong nhà, người giúp việc có một chìa khác đã được thiết lập thì chỉ có thể mở được bếp và phòng khách… Để đảm bảo tính an toàn, cửa chống cháy cũng là một phần thiết yếu đối với nhiều nhu cầu của gia chủ.
Những cánh cửa còn giữ lại được vẻ nguyên sơ ở một ngôi làng thuộc Hà Bắc
Bộ cửa và ngôi nhà Bắc bộ tuy được dựng mới hoàn toàn nhưng vẫn giữ nguyên được tinh thần làng quê cũ
Bài KTS Hoàng kiên ảnh Zhivago, Kila
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống, số 61