Để ngoại không kém nội

 

Tuy vậy, vẫn còn không ít công trình chưa quan tâm đúng mức đến chiếu sáng bên ngoài phòng, ngoài nhà. Một phần do ngại thêm tốn kém, một phần là thị trường thiếu những hướng dẫn chuyên môn và thông tin quảng bá đúng mức để thay đổi nhận thức về tổ chức chiếu sáng bên ngoài của chủ đầu tư. Để chiếu sáng bên ngoài hài hòa không gian với bên trong, cần nhận diện các bất cập và điều chỉnh, sắp xếp hệ thống chiếu sáng theo các lớp không gian và mối quan hệ hữu cơ, tương hỗ với nhau.

 

Bước vài bước là thấy khác biệt
Ở cấp độ gần về khoảng cách trong không gian sống, chưa cần ra ngoài khuôn viên hay cảnh quan công cộng, có thể thấy khá nhiều gia đình hiện nay vẫn tập trung chiếu sáng cho phòng, cho từng chỗ sinh hoạt chứ ít lưu tâm đến những khoảng bên cạnh, bên ngoài phòng ốc của mình. Ví dụ trong bếp có đèn chung trên trần, đèn bàn ăn và quầy bar cùng vài ngọn đèn tường, còn vị trí sàn nước, lối ra sân từ bếp thường khá leo lét, khi đông khách kê thêm chỗ mới phát hiện ra thiếu đèn. Hoặc ngồi trong phòng sinh hoạt thì đèn lung linh, nhưng bước vài bước ra hành lang, cầu thang là tù mù ngay, khiến có nhà buổi tối lỡ vào tập trung phòng sinh hoạt xem phim là không ai dám bước chân ra ngoài phòng nữa vì... sợ bóng tối. 
Thực tế không gian cơ bản như phòng ngủ, phòng khách thường được ưu tiên chọn đèn, đẩy những khoảng đệm trong nhà xuống hàng thứ yếu về bố trí ánh sáng. Điều này có thể thông cảm nếu nhìn nhận ở góc độ tần suất sử dụng và kinh phí đầu tư. Tuy nhiên nhìn vào ngôi nhà truyền thống xưa, dù kinh phí không nhiều nhưng cha ông ta đã rất coi trọng nơi giao hòa trong ngoài như hàng hiên, bậc thềm, luôn ưu tiên treo đèn kết hoa ở những nơi này, nhất là vào dịp lễ hội, năm mới, giỗ tết... để gia tăng sự tươi tắn nổi bật ngay từ những tiếp xúc đầu tiên khi khách đến nhà. Kiến trúc hiện đại cũng vậy, ít ai biết bên trong phòng riêng nhà bạn gắn đèn thế nào, nhưng mọi cửa hiệu, trung tâm thương mại, lối vào nhà hàng...đều phải tập trung chiếu sáng, trình bày hấp dẫn, tạo ánh sáng show window thật thu hút. Với nhà ở, yêu cầu hoành tráng có thể giảm đi, nhưng yêu cầu về sự sáng rõ, tươi tắn cho những khoảng chuyển tiếp thì vẫn rất thiết yếu, khó có thể xem nhẹ.

 

 

 

 

 

 

 

Chọn kiểu chiếu sáng rồi mới chọn đèn 
Thực chất kiểu đèn cho hành lang, cầu thang, hàng hiên không phong phú như đèn chùm hay đèn ngủ, và các chuyên gia ánh sáng chỉ ra rằng không gian bên ngoài có thể không thiếu đèn mà chỉ thiếu sáng! Nghĩa là cách thức xử lý, dẫn truyền ánh sáng cần quan niệm đúng hơn, hợp lý hơn. Ví dụ như khi đi lại trên cầu thang thì cần ánh sáng rõ bậc, ánh sáng ở tầm thấp cho khỏi va vấp bước chân. Hoặc khi ra sân vườn thì cần ánh sáng phân tán ở những chỗ rẽ ngoặt, các vị trí “lên bờ xuống ruộng” là cơ bản, chứ không phải biết giấu đèn mờ ảo hay chớp tắt lung linh thì mới là đầu tư chiếu sáng. Thậm chí một ngọn đèn pha treo trên cây cao dạng “chống trộm” ngoài vườn có thể dẫn đến tình trạng vừa thừa vừa thiếu, tạo bóng đổ gay gắt, gây ảo giác sợ hãi thay vì chỉ cần mấy đèn trụ dịu nhẹ trên lối đi là ổn.
Từ quan niệm đúng về kiểu chiếu sáng nào hợp không gian - công năng nào sẽ đưa đến định vị rõ nét hơn các dạng tổ chức chiếu sáng, cụ thể như : 
- Trang trọng, tươi tắn: Ví dụ nhà có một bộ cửa chính mở ra khoảng đệm đón khách, cách chiếu sáng cân xứng và thu hút ở đây sẽ tạo ấn tượng đầu tiên khá quan trọng. Điểm nhấn này còn giúp phân biệt lối vào chính căn nhà trong trường hợp diện tích lối đi nhiều và dàn trải ở biệt thự hay nhà vườn, đồng thời là tín hiệu mở đầu cho không gian đón tiếp trang trọng, thân tình sau đó sẽ đến phòng khách, phòng ăn...
- Nhẹ nhàng, linh hoạt: hợp với không gian hành lang, hàng hiên quang đãng, nội thất và ánh sáng tương ứng. Nếu nhiều góc khuất hoặc phải lên xuống bậc thì cần gia tăng các loại đèn góc, đèn viền khung… vừa mang tính chất bảo vệ vừa dẫn dắt bước chân, giảm thiểu nguy cơ va vấp. Chiếu sáng linh hoạt còn thể hiện qua việc dùng đèn di động, đèn cây, tức không chỉ tập trung đèn “gắn cứng” trên tường hay trần vào một điểm cố định, mà còn có thể đặt rải rác với dây đi nổi, phân bố theo tuyến đèn LED dây, điểm xuyết đèn lồng, đèn treo thành chùm khi nhà có sự kiện.
- Liên kết, tận dụng lân cận: một số không gian bên ngoài phòng không có sẵn dây dẫn hoặc vị trí đấu nối, bật tắt không thuận tiện thì cần điều chỉnh, thậm chí làm thêm cấu trúc phụ để bổ sung ánh sáng cho vùng gần với tầm sử dụng thường xuyên, tạo sáng đều, sáng rõ, an toàn hơn. Mặt khác, các lối ra vào, hàng hiên (hay ban công căn hộ chung cư) có thể đã được chiếu sáng bởi hệ thống đèn chung của đường sá, khu phố, nếu khéo liên kết có thể sẽ giảm chi phí gắn đèn riêng. Ví dụ như dùng lan can kính sẽ “vay mượn” ánh sáng lân cận vào nhà mình tốt hơn lan can xây gạch đặc.

 

 

 

 

Khéo nhấn nhá đèn cầu thang, giếng trời, hàng rào 
Về cấu trúc không gian, cầu thang thường không là phòng mà cũng chẳng phải khoảng trống hoàn toàn, ánh sáng nơi cầu thang thường chỉ chung chung, đôi khi bị ảnh hưởng theo từng tầng tùy vào vùng lân cận cầu thang là phòng khách tưng bừng hay phòng ngủ yên ả. Về thẩm mỹ và cá tính nội thất, khu vực thang cũng như giếng trời đóng vai trò nối kết toàn nhà theo trục đứng và xiên, nhất là với cầu thang kiểu uốn lượn đẹp, giếng trời lòng rộng hoặc có trang trí cây cối, vật liệu nổi bật. Vì vậy, các điểm đầu, điểm cuối trên các tầng nối với thang, góc giếng trời và mảng tường trồng cây xanh, ốp đá cảnh... là những chỗ nên lưu tâm thêm về chiếu sáng.
Hầu như mọi hồ sơ thiết kế kiến trúc - nội thất cơ bản đều giải quyết các vị trí trục thang, chiếu nghỉ, chiếu tới... bằng hệ thống đèn trần và đèn tường đầy đủ. Tuy nhiên cần quan tâm thêm đèn cho phần gầm thang trệt, góc đổi hướng hoặc rẻ quạt bậc thang và những góc khuất bị tạo ra do vế thang đi chéo, bởi đấy là những nơi khó sử dụng, dễ tạo cảm giác hang hốc xấu xí. Nên tính toán kiểu đèn ở bậc thang hay hành lang là loại đèn cảm ứng, khi có người đi lại mới sáng để tiện dụng và tiết kiệm hơn. Khi lên các tầng lầu cũng như vùng chiếu nghỉ thang thì có thể giảm bớt đèn, giới hạn ở dạng đèn rọi tranh hay đèn tường nhẹ nhàng, đồng bộ là được.
Ý tưởng thiết kế, hình thức, thể hiện mảng miếng chiếu sáng ở khu vực chiếu nghỉ cũng rất quan trọng để đáp ứng nhu cầu nhìn ngắm, thư giãn khi lên xuống thang, đồng thời vị trí này vốn có cao độ “lỡ cỡ”, không thuộc tầng sinh hoạt nào cả nên sẽ giúp chuyển tiếp ánh sáng, gia tăng khoảng lan tỏa ánh sáng và mở ra tầm nhìn tốt hơn. Dĩ nhiên phải tùy cấu trúc bề mặt tường thang trong nội thất theo kiểu nào để bố trí đèn tương ứng. Ví dụ theo lối cổ điển có vòm, hốc, gờ chỉ… thì chiếu sáng nên phân nhiều đoạn để không làm sai lệch chi tiết. Ngược lại, nếu ô cầu thang thiết kế mảng miếng hiện đại, lan can kính, tường gạch trần thô mộc, hoặc đơn sắc toàn trắng… thì chiếu sáng sẽ cần dịu hơn theo mảng hoặc tuyến dài, rộng, làm nổi hình khối và nhấn nhá đúng mức ở các vị trí góc cạnh, viền dầm đà, tay vịn thang...
Một ngôi nhà có sự cân bằng về ánh sáng sẽ không chỉ tươi tắn vào ban ngày, và đủ sáng vào ban đêm ở trong các phòng. Khi màn đêm buông xuống, phần hàng rào, khuôn viên bên ngoài dù nhiều hay ít đều tiềm ẩn các nguy cơ tối tăm, mất an toàn, âm thịnh dương suy so với phần nhà ở. Chiếu sáng hàng rào vì thế không đơn thuần là mấy bóng đèn trên đầu cột. Với sự chuyên biệt hóa ngày càng cao, nhiều dinh thự có đầu tư hiện nay đã tính toán kiểu đèn và cách chiếu sáng phần hàng rào, khuôn viên bao quanh gắn với kiểu dáng hình khối ngôi nhà, đồng bộ thiết kế cảnh quan và kết hợp đèn trang trí với hệ thống an ninh, bảo vệ. Nhìn theo quan điểm thiết kế bền vững thì thiết kế chiếu sáng ngoại thất có tính an toàn và thẩm mỹ rất cần thiết để không chỉ vài ngôi nhà đơn lẻ sáng đèn hàng rào mà cả khu dân cư phải đồng bộ, tương hỗ với nhau. Thậm chí, tùy theo tính chất công trình và cảnh quan, tùy theo các yếu tố hạ tầng kỹ thuật và bối cảnh đô thị mà ở một số nơi như Anh, Singapore đã có quy định chiếu sáng ngoại thất - khuôn viên - hàng rào khu dân cư có thể sáng tạo đặc trưng, có thể “vay mượn” ánh sáng của khối nhà bên trong hắt ra tạo sự gắn kết trong - ngoài tốt hơn, tiết kiệm và hài hòa hơn. Những vấn đề này trong điều kiện Việt Nam hiện vượt tầm kiểm soát của nhà thiết kế và gia chủ, đòi hỏi các luật hóa về quản lý và quy định xây dựng ở tầm chuyên môn rộng và sâu hơn.

 

 

 

 

 

Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 134