Đón nắng và tránh nắng

 

 

 

 

Đón nắng
Mặt trời mang lại sự sống cho thế gian, ai cũng biết điều đó, từ khi còn là một đứa trẻ. Mặt trời tỏa sáng và đem ánh nắng trải khắp trái đất, cho muôn loài, cho những ngôi nhà…; vẽ nên những hình ảnh và sắc màu rực rỡ. Có thể nói rằng ánh nắng là thứ cần thiết và vô giá với tất cả; cho dù có thể loài nào đó, hay công việc nào đó cần buổi tối và bóng đêm hơn, thì cũng không thể tồn tại trong bóng đêm mãi mãi. Mặt trời và ánh nắng tồn tại như một điều hiển nhiên cần phải thế.  
Nhiếp ảnh (photography) được coi là môn nghệ thuật thứ 8, hay còn được gọi là “nghệ thuật vẽ bằng ánh sáng”. Và tất nhiên ánh sáng luôn được liên tưởng đến mặt trời và ánh nắng, dẫu rằng bây giờ có biết bao nhiêu loại đèn, bao nhiêu thứ ánh sáng nhân tạo; và người ta vẫn có thể chụp ảnh vào ban đêm, khi không có ánh sáng mặt trời. Nhưng ánh sáng mặt trời vẫn là niềm khát khao cháy bỏng với mỗi nhiếp ảnh gia để ghi những khuôn hình đẹp. 
Nắng, hay mặt trời là sự vật, hiện tượng, và cũng là một phạm trù triết học phương Đông; thuộc về dương. Để tồn tại thì âm dương phải cân bằng, như thể có mặt trời phải có mặt trăng, có ngày và có đêm, có ánh sáng và có bóng tối. Nhưng chắc rằng ai cũng thích sự sáng sủa của ban ngày, sự rực rỡ của ánh nắng mặt trời; và thiên nhiên, cuộc sống con người hẳn sẽ đẹp đẽ, vui tươi hơn trong ánh nắng. Thật ra, nắng là một trạng thái đặc biệt của ánh sáng mặt trời chiếu xuống bề mặt. Ánh sáng mặt trời, ánh sáng ban ngày chuyển động theo chu kỳ của trái đất, của vũ trụ, sáng rồi tối, tối rồi sáng; hết ngày lại đến đêm, hết đêm lại đến ngày; cứ như thế, như thế. Nhưng nắng không phải lúc nào cũng có, không phải mùa nào cũng nhiều. Nắng có thể hiểu là ánh sáng mặt trời được chiếu trực tiếp tới các bề mặt, các sự vật trên mặt đất mà không bị chắn bởi các tầng mây trong khí quyển hay các vật cản khác. Trong ngày, cùng nơi có khi nắng khi không; có chỗ này nắng, chỗ khác không nắng. Và nhiều khi, nắng cũng rất là… đỏng đảnh.
 Nắng tỏa lên làm tất cả sự vật lung linh và rực rỡ. Nắng chiếu vào những ngôi nhà, những công trình kiến trúc làm cho kiến trúc đẹp hơn, sâu hơn. Kiến trúc sẽ   không nổi bật được các đường nét, mảng khối, màu sắc, vật liệu; không có sự tương phản sáng tối; không có bóng đổ trên những bề mặt… Nắng - ánh sáng cũng là một yếu tố tạo nên giá trị thẩm mỹ và tính nghệ thuật trong kiến trúc. Những công trình đẹp là những công trình biết “đón nắng” một cách khéo léo; để nắng vừa đủ đẹp cho bề mặt ngoài công trình, đủ sáng cho bên trong; tận dụng được nắng để tạo nên hiệu quả ánh sáng, tạo nên những giá trị thẩm mỹ và hiệu quả sử dụng.
Trong cuộc sống, từ sinh hoạt hàng ngày tới lao động sản xuất người ta cần nắng để hong, để phơi, để làm khô quần áo, đồ dùng hay sản phẩm. Nắng cũng để sưởi ấm. Nắng luôn được chào đón!
Tất nhiên, nắng thì cũng nóng…  

 

 

 

… Và tránh nắng
Việt Nam là xứ nhiệt đới nóng ẩm, ai cũng biết điều đó, kiến trúc sư lại càng biết rõ. Nắng đem đến những điều tuyệt vời, nhưng nắng cũng đem đến cái nóng cùng những phiền toái và bất lợi. Tránh nắng và tránh những sự bất lợi từ thiên nhiên, để cho môi trường sống tốt hơn, an toàn hơn là điều ngàn xưa cha ông đã làm với ngôi nhà truyền thống. Một “ngôi nhà giữa nắng”, ngôi nhà tràn ngập ánh nắng có thể là một hình ảnh đẹp, nhưng không phải như thế là tốt nhất, cũng như trong cuộc sống không phải lúc nào, chỗ nào cũng cần đón nắng. Có rất nhiều khi, ta cần tránh nắng!
Về cơ bản, với khí hậu nhiệt đới, Việt Nam là đất nước nhiều nắng; đặc biệt có những nơi như dải đất miền Trung luôn… thừa nắng, và tất nhiên thừa nóng. Nắng vẫn rất cần cho cuộc sống (và dĩ nhiên vẫn làm đẹp cho kiến trúc) nhưng cũng là yếu tố bất lợi cần khắc phục, hạn chế. Tránh nắng cho ngôi nhà, cho môi trường sinh hoạt, làm việc là điều cần thiết. Ở ngôi nhà truyền thống xưa kia, hướng nhà “né” hướng chiếu của mặt trời (hướng đông, tây) là một trong những giải pháp cơ bản để tránh nắng, tránh nóng. Câu “lấy vợ hiền hòa, làm nhà hướng nam” vẫn không bao giờ cũ. Và kiến trúc luôn gắn liền với yếu tố môi trường không tách rời; đó là cây xanh, là mặt nước, là mặt đất tự nhiên. Những “vật liệu” này có hệ số bức xạ nhiệt nhỏ, làm giảm sức nóng của nắng chiếu tới môi trường sinh sống. Những giải pháp kiến trúc luôn được ưu tiên trước hết cho sự thích ứng với thiên nhiên. Tường dày, hiên sâu, mái rộng… là cái cách để ngôi nhà tránh nắng, dù vẫn phải đứng giữa nắng. Cho tới bây giờ, ta vẫn có thể thấy những giải pháp chắn nắng, chống nóng truyền thống ở nông thôn rất hiệu quả và trong những trường hợp cụ thể có thể ứng dụng cho kiến trúc hiện đại. Bên cạnh đó, còn nhiều giải pháp linh hoạt khác như cây xanh, các hệ kết cấu nhẹ như mành, giại, liếp… giúp tránh nắng, cản nhiệt và giảm độ chói sáng của ánh nắng. 

Kiến trúc hiện đại ngày nay thừa hưởng nhiều thành quả và giá trị của khoa học kỹ thuật, công nghệ mới; nhưng xem ra việc phát huy những giá trị truyền thống chưa thực sự như mong muốn. Ví dụ như việc tránh nắng và chống nóng, phải chăng chúng ta vẫn đang loay hoay lạm dụng công nghệ với những máy lạnh, điều hòa nhiệt độ trong khi chưa giải quyết thấu đáo vấn đề cốt lõi là kiến trúc? Hoặc có đôi khi, ở đâu đó; có những phản ứng cực đoan theo kiểu bịt kín, “không cần” đón nắng???
Trở lại với câu chuyện kiến trúc sẽ đẹp hơn khi được nắng chiếu lên bề mặt (đương nhiên rồi). Đó chỉ là một khía cạnh của vấn đề. Nắng là ánh sáng, cũng cần cho cả bên trong nữa. Việc “lọc nắng” đưa vào nhà là một điều cần thiết và thật cần tới bàn tay của kiến trúc sư. Khi đó, ta thấy ranh giới của việc “đón nắng” và “tránh nắng” như nhòa vào nhau.
Với việc phát triển của khoa học công nghệ và xu hướng tất yếu sử dụng năng lượng sạch, thì nguồn năng lượng mặt trời dồi dào vô tận luôn được xếp hàng đầu. Những hệ thống bình nước nóng, hệ thống pin năng lượng mặt trời… đang trở nên rất phổ biến trong các công trình dân dụng. “Đón nắng” cho những thiết bị này là công việc, nhiệm vụ khoa học rất nghiêm túc để có những kết quả nhiều ý nghĩa cho cuộc sống.
Nhưng, trái đất đang nóng lên, băng ở hai cực đang tan, thiên tai khắc nhiệt hơn; và nắng cũng gay gắt, dữ dội hơn. “Tránh nắng” cũng là một vấn đề đặt ra nhiều thách thức mới! 
 

 

 

Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 155