Gạch bông gió, hiệu quả và hệ quả

 

Ở mức đơn giản, cái gì có lợi (dù chỉ nhỏ) thì người ta vẫn chọn lựa để dùng, còn chuyện dùng thế nào thì lại liên quan đến yếu tố chuyên môn. Ở độ phức tạp hơn do khác biệt về quan niệm, trình độ, nhiều chất liệu thuộc dạng “ ve chai” trong mắt người này lại trở thành đắt giá trong quan niệm của người khác. Mấy ông thợ đi cùng chủ nhà cóp nhặt mẫu mã mỗi nơi một chút thì cách xử lý sẽ khác với gạch bông gió được nhà thiết kế chăm chút tính toán từng ly từng tí ngay từ đầu. Do đó, một mặt thì gạch bông gió gia tăng không ít hiệu quả che nắng, tạo bóng cho nội thất, đồng thời cũng dễ sa đà vào các hệ quả sai lệch trong người sử dụng cũng như giới chuyên môn.

 

Gắn gạch bông gió, mới mà cũ
Thực ra gạch bông gió vốn không xa lạ gì ở điều kiện nhà cửa khí hậu nhiệt đới nóng ẩm nước ta. Từ nếp nhà truyền thống đan các tấm phên tre thành ô mắt cáo, ô ca rô tạo mảng chắn nắng, đến các kiến trúc hiện đại thập niên 50-70 dùng các ô lam đúc bêtông gắn với nhau thành mảng, có thể thấy khá nhiều mặt tiền ấn tượng của công trình từ dân dụng đến công nghiệp, thương mại hay bệnh viện... trước đây đã dùng gạch bông gió vừa hữu hiệu về khả năng thích ứng khí hậu địa phương, vừa tạo nét riêng về thẩm mỹ. Một số công trình nổi tiếng như Dinh Độc Lập, Đại học Y dược TP.HCM, bệnh viện Chợ Rẫy... sử dụng hệ lam bêtông, bông gió, lam nhôm rất đặc trưng, làm nên dấu ấn khó phai trong lòng nhiều thế hệ. Và đến nay, những hệ lam ấy vẫn đang song hành cùng công trình qua thời gian, như minh chứng cho một giải pháp kỹ thuật hợp lý, một chi tiết tuy nhỏ nhưng được nghiên cứu thiết kế và thi công có chất lượng, thậm chí đã tạo nên chuẩn mực một thời và được không ít công trình lớn nhỏ khác sau này “học hỏi, áp dụng” khá nhiều. 
Không chỉ che chắn nắng gắt, gạch bông gió còn ngăn mưa tạt, giảm bụi bặm, làm giàn cho cây xanh, chắn tầm nhìn xuyến thấu từ ngoài vào công trình... Do vậy bố trí ô gạch bông gió cho mặt ngoài nhà thường hay kết hợp được nhiều công dụng khác nhau, với nhiều khả năng phối kết, tạo hình phong phú. Bên cạnh đó, kiểu trang trí này không quá phụ thuộc dạng thức hình khối của công trình, ít ra thì lam cũng không chịu gò ép chặt chẽ như tỷ lệ thức cột hay quy cách mái như trong thiết kế công trình cổ điển, thậm chí có công trình lam được chọn làm ngôn ngữ chủ đạo, có tác động chi phối ngược lại cấu trúc bên trong và hình khối cơ bản của tòa nhà. Điều này vừa mang ưu điểm cá tính rõ nét của thiết kế nếu như kiểm soát tốt, tính toán kỹ, đồng thời cũng có nhược điểm là khiến một số công trình nếu thiết kế dễ dãi với suy nghĩ dùng toàn bộ gạch bông gió  “bọc lại là xong” thì sẽ trở nên phản cảm, thiếu xử lý các khía cạnh công năng và thẩm mỹ đặc thù.
Hệ thống gạch bông gió hiện nay theo thời gian cùng với sự phát triển của của công nghệ vật liệu đã không đơn thuần chỉ gói gọn trong những ô vuông 20x20cm màu đỏ đất nung nữa, mà có rất nhiều biến thể phong phú. Ví dụ như gạch bông gió đúc bằng xi măng tại công trường theo thiết kế riêng của người thiết kế, dạng gạch bông gió bằng xi măng  xám tùy gia chủ sơn màu hoàn thiện, hoặc biến thế sang tấm thép được chia ô và cắt CNC, đục lỗ ngẫu hứng. Các ngôi nhà dạng tropical cũng chuộng lối dùng gạch thẻ xây chừa khe xen kẽ to nhỏ khác nhau, hoặc đều nhau tạo thành những mảng lớn bằng gạch nung khá ấn tượng. Tất nhiên, vật liệu phải đi đôi với giải pháp, kiểu dáng, nên dùng gạch bông gió cũng bộc lộ ra “nhà có kiến trúc sư hay không” qua cách gắn kết gạch, tính toán tỷ lệ, vị trí và tương quan với các thành phần khác của mặt tiền như mái, cột, sàn, cửa…

 

 

 

     

 

Từ lạm dụng đến khéo dùng
Cũng có thể do phạm vi sử dụng gạch bông gió khá rộng và phong phú như nêu trên, nên một số công trình sử dụng chất liệu này đã không đảm bảo sự tiết chế đúng mức. Theo các nhà chuyên môn, có thể tạm phân loại các kiểu dùng gạch bông gió hiện nay theo 3 nhóm chính sau:
a/ Dùng bông gió sơ sài, tùy tiện: dạng này không khác mấy những ngôi nhà làm thuở “khoán hết cho thầu”, góp nhặt mỗi thứ một chút, xử lý mảng bông gió không rõ ràng, không có công năng hiệu quả mà chỉ mang tính hình thức.
b/ Dùng bông gió quá mức: do ý thích cá nhân hoặc sao chép mẫu nhà nơi này qua nơi khác, không quan tâm đến công năng và cấu trúc cụ thể của nhà mình. Có nhà bọc toàn bộ mặt tiền bằng mảng gạch bông gió (thường là các công trình dạng nhà hàng, showroom) và đặt ra một số băn khoăn về bảo trì bảo dưỡng, khả năng thoát hiểm cũng như phải xử lý lớp kính ngăn bụi, mưa và tiếng ồn bên ngoài.
c/ Dùng bông gió đúng mức: vì nhu cầu thực sự cần thiết như che chắn đúng hướng chịu nắng, ngăn bớt tầm nhìn, tạo mảng khối đồng nhất hoặc điểm nhấn cho công trình. 
Tương tự chất liệu nhôm kính theo kiểu mặt dựng có một thời gian áp dụng tràn lan từ văn phòng, siêu thị sang nhà ở, kiểu dùng bông gió bao bọc mặt ngoài nhà cũng thuộc loại “thấy vậy mà không phải vậy”, tức là nếu thiếu cân nhắc thì sẽ lãng phí, bít bùng, thậm chí tạo hệ quả xấu, bất tiện... Khi đó, các nhược điểm của việc dùng lam sai lệch sẽ xảy ra tương ứng với 3 dạng dùng lam a, b, c nêu trên như sau:
- Dạng a, sơ sài, tùy tiện, hay gặp ở các công trình ít có thiết kế chi tiết, hoặc thay đổi thiết kế liên tục dẫn đến khi thi công thì phải chắp vá, thêm bớt. Ví dụ nhà theo kiểu cổ điển nhưng làm lên thấy nắng chói quá nên gia chủ gắn thêm lam che nắng, gạch bông gió, gây ra khập khễnh về kiểu thức kiến trúc. Hoặc nhà có cấu trúc hiện đại với cửa nhựa lõi thép, khối dáng sạch sẽ trắng trẻo nhưng lại dùng bông gió xi măng thô, hoặc gốm nung khiến trông vào rất phản cảm sai lệch về chất liệu.
- Dạng b, dùng gạch bông gió bọc cả những chỗ không cần bọc, hoặc dùng ở vị trí không thích hợp với hướng khí hậu và ngoại cảnh. Theo các nghiên cứu giải pháp che nắng hợp lý cho tám hướng (cụ thể khu vực TP.HCM) dạng gạch bông gió có khe hở nhỏ không hợp với hướng bắc, đông bắc (vì cường độ ánh sáng ít) nên phải căn cứ biểu đồ mặt trời tại địa điểm xây dựng mà tính toán mảng bông gió. Nếu dùng không đúng hướng thì không những không che chắn được hữu hiệu mà còn gây phản cảm, khuất lấp tầm nhìn, giảm ánh sáng và thông thoáng cho công trình.
- Dạng c, dùng lam và gạch bông gió vừa đủ là có thiết kế và chọn lựa giải pháp cho hệ lam tương thích với công năng bên trong cần đạt được, đồng thời cân nhắc cả đến khả năng che mưa tạt, trồng cây xanh, cũng như khả năng thoát hiểm khi gặp sự cố.
Cũng cần quan tâm về mặt hình thức bởi không phải gia chủ nào, ngôi nhà nào cũng chấp nhận được “mớ gạch bông gió” vây bọc bên ngoài. Tương quan đặc rỗng, hình khối mỗi ngôi nhà còn phụ thuộc vào ngoại cảnh tác động lên ngôi nhà đó. Nếu nhà nằm ở vùng nông thôn, nhà vườn, biệt thự… có cây xanh bao bọc, có cảnh quan tươi tắn chung quanh thì nên ưu tiên mở thoáng ra các khu vực tầm nhìn đẹp, khí hậu tốt được quang đãng, và dùng mảng che chắn bằng lam hay bông gió ở những phía khí hậu khó chịu và cảnh quan không đẹp mắt. Đa phần các nhà dùng làm nơi nghỉ dưỡng ở những hướng khí hậu tốt đều xử lý mặt ngoài có mảng rỗng nhiều hơn đặc để dễ dàng kết nối với thiên nhiên. Gọi là rỗng nhưng thực ra vẫn có khoảng đệm (như hàng hiên, mái vươn xa…) và hệ lam nếu có thì cần nhẹ nhàng, thậm chí có thể di chuyển linh hoạt nhằm giảm bớt tác động trực tiếp (mưa tạt, gió lùa, nắng xiên) từ ngoài vào nhà và đạt tính thẩm mỹ. Xứ nhiệt đới gió mùa nóng ẩm mưa nhiều cũng có đặc thù mà ngôi nhà truyền thống đã xử lý nương theo rất hữu hiệu, như dùng hàng hiên, mái vươn rộng, che nắng bằng vật liệu thưa thoáng... Những yếu tố này quyết định đến hình dáng bên ngoài công trình mà nếu chỉ căn cứ đơn thuần về mặt hình khối, thuần túy duy mỹ thì sẽ bị “ theo hình thức”, thiếu hài hòa về môi sinh và cảnh quan.
Các chuyên gia cũng lưu ý khi bố trí gạch bông gió cho mặt tiền, cần quan tâm đến thành phần trong - ngoài để sử dụng thuận tiện, tránh kiểu làm “đồ giả” bên ngoài, nên tuân thủ theo chức năng sử dụng cụ thể bên trong. Cách làm lam hoặc gạch bông gió hữu hiệu là nên theo kiểu nhiều lớp cách biệt nhau, với lớp đệm như ban công, logia, hoặc khoảng trống treo máy lạnh. Các vị trí thường làm phòng ngủ và có nắng chiếu vào nhiều hơn thì nên bố trí mảng gạch bông gió bên ngoài cửa sổ, nhưng cấu tạo cửa phải mở hoặc trượt để có thể làm vệ sinh và thông thoáng cho phóng. Từ sự phân bố hợp lý về tỷ lệ, số lượng, khoảng cách... của hệ gạch bông gió thì các mặt đứng bên ngoài và cả không gian từ bên trong nhìn ra sẽ có được cấu trúc hợp lý, thẩm mỹ hài hòa với công năng.

 

 

 

 

 

 

Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 155