Mở đầu, ông Trần Văn Châu đặt vấn đề: Chúng tôi nghĩ đại dịch Covid-19 là cái gì đó chưa từng có trước đây. Chúng ta đang sống trong thời điểm đặc biệt, chứng kiến những điều có thể nói là chưa từng diễn ra. Covid-19 tác động mạnh đến tất cả mọi ngóc ngách đời sống của thế giới này. Chúng tôi cho rằng mọi lãnh vực đời sống, kinh tế, xã hội, từ tài chính, môi trường đến chính trị, các vấn đề của mỗi quốc gia đều bị tác động bởi Covid-19. Trước hết, đại dịch khiến cả thế giới đều phải tìm biện pháp ứng phó, thích nghi. Sau nữa, nó có thể làm thay đổi tư duy, đưa ra những góc nhìn mới vì thực tế đòi hỏi phải có phương án mới để điều tiết các vấn đề với những cái mới phát sinh. Dưới góc độ đó, có thể nói Covid-19 đang kích hoạt một loạt những cái mới...
KTS Trần Quốc Trung: Đúng như vậy. Covid-19 có thể khiến chúng ta phải đặt lại một loạt vấn đề, ngay cả những câu hỏi cơ bản nhất. Ví dụ như con người chúng ta thật sự cần điều gì? Những gì sẽ ảnh hưởng đến đời sống của con người? Cao hơn nữa, đó là vấn đề đặt ra với một lãnh vực, ví dụ như thực sự nền kinh tế muốn tồn tại và phát triển thì cần gì? Và cao hơn nữa là chuyện của một quốc gia. Ngay trước mắt, dù vẫn phải lo chuyện chống dịch, chuyện kinh tế để vượt qua giai đoạn này song song vẫn còn vấn đề khí hậu môi trường, như nước biển dâng đang ảnh hưởng cả Nam bộ về đời sống và kinh tế, giao thông, thực phẩm quốc gia, năng lượng… nhưng vấn đề tương lai vẫn phải được tính đến trên cái tổng thể của tất cả vấn đề có một giải pháp thực tế nhất và đưa chúng đến một chỗ đứng mạnh hơn, toàn diện hơn đóng góp cùng anh em thế giới. Chúng tôi thiết nghĩ, ngay từ bây giờ, khi suy nghĩ những vấn đề tương lai sẽ phải tính đến những sự cố đại dịch toàn cầu như kiểu Covid-19. Những sự kiện đang xảy ra mình không quên những người đang tiên phong không mệt mỏi trên mặt trận chống dịch là những bác sĩ, y tá, dược sĩ…
Và việc đầu tiên của đầu tiên là phải đánh giá lại đại dịch Covid-19?
Ông Trần Văn Châu: Hậu quả của Covid-19 thì đã có nhiều người nói rồi. Hậu quả nặng nề nhất là số người nhiễm bệnh và tử vong vẫn tiếp diễn và kéo dài cho đến khi có thuốc. Còn đánh giá hậu quả một cách toàn diện phải có thời gian.
Việc đánh giá toàn diện đòi hỏi phải quan sát đầy đủ. Lấy ví dụ thực tế, sau khi thực hiện cách ly xã hội, ở TP.HCM, ô nhiễm giảm, không khí trong lành hơn. Những người đang chịu áp lực công việc bỗng thấy thư thái hơn. Ở một mặt nào đó, đời sống có vẻ dễ chịu hơn. Không lẽ Covid-19 cũng có mặt tích cực?
Ông Trần Văn Châu: Đó là một thực tế. Chẳng hạn như ở Venice, Ý hàng năm có khoảng 26-30 triệu lượt du khách. Trong đợt vắng khách này, nước kênh đang đục trở nên trong hơn. Nếu để tự nhiên thì không bao giờ làm được như vậy. Chúng tôi nghĩ theo hướng tích cực, phải có sự cố như dịch Covid-19 mới đủ mạnh để tác động làm thay đổi tư duy con người.
Vậy sẽ thay đổi tư duy theo hướng nào?
Ông Trần Văn Châu: Tôi nghĩ là sự thay đổi sẽ diễn ra trên diện rộng và sâu. Ta hay nói đến “giáo dục 4.0”, Telemedicine, đám cưới online... Bây giờ thực tế thúc đẩy, học trực tuyến, họp online là điều bắt buộc. Covid-19 là cơ hội để rất nhiều ngành khác cũng phải tham gia chuyển đổi số. Nhưng tôi muốn nhấn mạnh đến sự thay đổi về tư duy, về phong cách sống. Thực tế đã có lúc người ta không định hình mục đích sống rõ ràng thì giờ phải làm rõ hơn. Có một thực tế đáng buồn là sách học làm người, sách về làm giàu tâm hồn thì bán chậm, sách dạy làm giàu lại bán chạy nhất. Giờ mới là lúc đọc lại, nhìn lại và nhận ra một số người đã có những ứng xử, những đầu tư rất phù hợp với thực tế đang diễn ra, chẳng hạn như trường hợp đầu tư vào chuỗi siêu thị Kroger và các công ty dược của Warren Buffett. Cứ như là họ đã nhìn thấu tương lai…
KTS Trần Quốc Trung: Có nhiều người sở hữu bẩm tính thiên phú để thấy một số việc trước người khác, để cho ra những tư tưởng khai phóng. Do vậy, đại dịch này là cơ hội bắt ta sống chậm để chiêm nghiệm và cân nhắc tầm nhìn, bước đi kế tiếp rõ ràng và mạnh mẽ hơn trên con đường phát triển và có thể đóng góp vào cộng đồng thế giới tích cực hơn.
Xin ông hãy nói cụ thể hơn. Ví dụ như chuyện thực tế từ doanh nghiệp của ông và cá nhân ông với tư cách một doanh nhân?
Ông Trần Văn Châu: Đương nhiên là chúng tôi bị ảnh hưởng, khách bớt đi, doanh số giảm. Chúng tôi nghĩ khó khăn còn dài. Bình thường thì thị trường bất động sản được dự đoán sẽ chậm trong giai đoạn 2020-2021 nhưng nay có thể còn kéo dài hơn. Chúng tôi đã có những thay đổi để thích nghi.
Với công nhân, nhân viên, chúng tôi đã trang bị cho họ khẩu trang, thuốc cảm cúm, chuẩn bị sẵn lương từ 3 đến 6 tháng tùy bộ phận. Bây giờ cũng là thời điểm chúng tôi tập trung nhiều hơn cho nghiên cứu và phát triển (R&D) để tìm cơ hội đặc chế ra những sản phẩm có tính chất an toàn và vệ sinh cộng đồng như các dòng sơn kháng khuẩn, diệt muỗi… Nghiên cứu cách thi công tự động hóa để đem lại hiệu quả tối ưu cho công trình, dự án. Đặc biệt là giảm phần nhân công phải thực hiện ở những vị trí thiếu an toàn để bớt đi gánh nặng tâm lý của các nhà thầu về tính an toàn lao động.
Trong kinh doanh, việc nặng nề nhất là áp lực của doanh số. Cuộc chạy đua này là không có đích và không có giới hạn. Nó làm cho đời sống chúng ta luôn tất bật. Chưa đến đích #1 thì đã có đích #2. Nên suốt một hành trình dài đi qua ta chưa bao giờ sống đích thực - mà theo thiền sư Thích Nhất Hạnh là sống trong chánh niệm, chưa một lần trải nghiệm trọn vẹn. Đó có phải là mục đích sống và mục tiêu kinh doanh không? Do đó, vấn đề là chúng ta cần phải cân bằng mọi thứ từ tinh thần đến vật chất, từ việc mua cho đến bán. Tìm cách hóa giải áp lực. Cũng như nói về sản phẩm. Sản phẩm chỉ có công nghệ là chưa đủ mà phải đưa thêm chất xám vào để làm gia tăng giá trị mà điển hình trong năm 2019, chúng tôi đã sản xuất được dòng sơn chống nứt KM 1118. Nghĩa là thay vì sử dụng sơn truyền thống với 3 lớp, bao gồm 1 lớp lót và 2 lớp phủ thì hệ thống sơn mới của chúng tôi chỉ có 2 lớp. Ưu điểm này có được là nhờ dòng sơn chống nứt KM 1118 sở hữu nhiều tính năng bao gồm lót, chống nứt, chống thấm, chống kiềm và phủ I. Sau đó, chỉ cần sơn thêm 1 lớp KM 1345 được xem là phủ II có tính năng chống UV là hoàn thiện với hiệu quả ưu việt như sau:
1. Chất lượng: màng sơn Elas 1118 có độ dày gấp đôi 2X so với sơn truyền thống.
2. Tiến độ: giúp đẩy nhanh tiến độ - thay vì mất 3 tháng thi công nay chỉ còn 2 tháng, nhanh hơn 30%.
3. Giá thành: giảm bớt tiền thi công; vận chuyển; lưu kho.
Điều này đem lại giá trị rất lớn cho công ty của chúng tôi. Cùng với đó, nó đóng góp cho ngành sơn hoàn thiện một tiêu chuẩn mới. Do đó, doanh nhân cần động não để phát triển sản phẩm và dịch vụ sao cho thật ấn tượng, thật đột phá, thật khác biệt thì mới có hy vọng phát triển bền vững.
Trước đây chúng ta thường hay nghe “Do it yourself”, bây giờ giữa mùa Covid-19, chúng tôi có câu “Do something at home”.
Có dư luận cho rằng sau đại dịch, quá trình toàn cầu hóa sẽ bị ảnh hưởng, rằng thế giới cần “bớt phẳng” hơn?
KTS Trần Quốc Trung: Toàn cầu hóa vẫn là một xu thế nhưng mỗi quốc gia sẽ phải xem xét lại. Đại dịch đã bộc lộ nhiều vấn đề, chẳng hạn như chuyện lâu nay sản xuất thế giới quá phụ thuộc vào Trung Quốc nay cần điều chỉnh. Mỗi quốc gia phải đủ mạnh cả về an ninh, kinh tế, an sinh xã hội, bảo hiểm, môi trường… nói chung là đủ mạnh về mọi mặt mới có thể tham gia tốt quá trình toàn cầu hóa.
Ông Trần Văn Châu: Toàn cầu hóa là quá trình không thể đảo ngược nhưng mỗi quốc gia cũng phải xem lại những vấn đề của mình để có thể thích nghi. Cuộc chơi toàn cầu hóa không có chỗ cho những tính toán vụ lợi. Sự hợp tác trong toàn cầu hóa phải là quan hệ win-win, các bên cùng có lợi thì mới bền vững được. Mỗi quốc gia phải xem xét lại, cái nào tốt thì giữ lại, cái gì chưa tốt, chưa thích nghi thì phải tổ chức lại.
Trở lại với chuyện đại dịch, dư luận khen ngợi Việt Nam đã thành công bước đầu trong việc khống chế dịch, điều hành minh bạch
Ông Trần Văn Châu: Về vấn đề này chúng tôi đã đề cập trong một bài viết trước đây. Nay xin tóm lại: Việt Nam nóng nắng, độ ẩm; người dân bình tĩnh trước dịch; y tế và quân đội có sự hợp tác rất tốt. Bình thường, báo chí vẫn phản ánh hệ thống y tế bộc lộ nhiều khiếm khuyết nhưng trong đợt dịch này, hệ thống y tế nói chung, nhất là y tế cộng đồng cấp cơ sở làm tốt. Và một thực tế nữa là người Việt Nam ở trong nước ít bị nhiễm dịch mà ngay cả người Việt ở nước ngoài cũng thuộc tỷ lệ không cao, đặc biệt là tỷ lệ tử vong thấp. Ở đây chúng tôi mới tạm nêu hiện tượng. Có hay chăng là nhờ chúng ta được chuẩn ngừa gì đó!!!
Việt Nam đã thành công bước đầu trong việc khống chế dịch, các ông có hy vọng ta sẽ làm tốt hơn sau dịch?
Ông Trần Văn Châu: Nhìn trên khía cạnh tích cực thì đây là vận hội mới. Nếu lấy con người làm gốc cho sự phát triển, Việt Nam hiện đứng thứ 15 thế giới về dân số. Trong 14 nước có dân số cao hơn, chúng ta có thể chia làm hai nhóm, một nhóm là các nước phát triển cao, rất mạnh về kinh tế, công nghệ như Mỹ, Trung Quốc, Nhật, Ấn Độ, Nga. Nhóm còn lại theo thứ tự dân số bao gồm những nước như Indonesia (270 triệu người), Pakistan (220 triệu người), Brazil (210 triệu người), Nigeria (205 triệu người), Bangladesh (165 triệu người), Mexico (128 triệu người), Ethiopia (114 triệu người), Philippines (110 triệu người) và Egypt (101 triệu người). Chia thành nhóm như vậy để thấy Việt Nam có thể có lợi thế về kinh tế, tài nguyên, công nghệ và đặc biệt là dân số vàng.
Con người Việt Nam, vốn đã sẵn có trong huyết thống tinh thần quật khởi, ý chí quật cường như trong Bình Ngô đại cáo của Nguyễn Trãi hay Nam quốc sơn hà của Lý Thường Kiệt, đó là những bài thơ nổi tiếng nhất trong lịch sử Việt Nam, và được coi là bản tuyên ngôn độc lập đầu tiên khẳng định chủ quyền; hay câu nói “Thà làm quỷ nước Nam còn hơn làm vương đất Bắc” của Trần Bình Trọng. Rồi trải dài dòng lịch sử qua bao nhiều đời, đã cho chúng ta biết bao sự hội nhập từ nhiều sắc dân đã được dân tộc Việt gạn lọc các tinh hoa văn hóa thành ra những đức tính như cần cù, chịu khó, cầu tiến… Trên cơ sở đó, chúng tôi có một lòng tin son sắt và mong rằng trong 10-20 năm tới, Việt Nam có thể gia nhập top 10 nước có nền kinh tế, công nghệ cao của thế giới. Chúng tôi thấy phương Tây có công nghệ phát triển cao, Nhật lại biết tận dụng sự tiếp biến đó vào sản xuất để đưa quốc gia họ thành cường quốc phát triển bền vững. Đó là những mô hình mà chúng ta cần quan tâm. Chúng ta có lợi thế đi sau, có thể học tập, tiếp thu, vận dụng tốt các thành tựu về công nghệ. Nếu chịu khó học, chúng ta đi sau nhưng có cơ sở để tin rằng “trâu chậm không uống nước đục mà uống nước trong”.
KTS Trần Quốc Trung: Chúng tôi đồng ý là chúng ta có cái lợi của người đi sau. Ví dụ như tại các quốc gia phát triển về công nghệ chế tạo xe chạy xăng, khi chuyển đổi qua xe chạy điện, họ sẽ gặp sức ì lớn hơn chúng ta nếu ta chỉ xây mới. Cái quan trọng là cần phải xác định chính xác cái mốc 10 năm, 20 năm sau ta muốn đứng ở đâu? Ta đang sống trong một thảm họa thế giới mà nó cho chúng ta thấy được sức yếu và sức mạnh trên khán đài thế giới, một khi chúng ta chấp nhận được thực tiển và hướng về phát triển cái mạnh và theo nguyện vọng muốn đạt thì con đường phía trước là một cơ hội lớn của chúng ta.
Xác định vị trí là thể hiện mong muốn. Vậy hãy chia sẻ về những tín hiệu tích cực từ thực tế?
Ông Trần Văn Châu: Về mặt khách quan, vào ngày 16.4.2020 vừa qua báo Asiatimes có bài với tiêu đề “Việt Nam sẽ là nước hưởng lợi lớn thời hậu đại dịch”(1), cũng như mới đây có thông tin đáng chú ý là Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ (USAID) và Bộ Kế hoạch - Đầu tư Việt Nam đã tiến hành ký trực tuyến một thỏa thuận trị giá 42 triệu USD với mục tiêu nâng cao năng lực cạnh tranh kinh tế của Việt Nam thông qua tăng cường năng lực cạnh tranh của khu vực kinh tế tư nhân, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và các hệ sinh thái khởi nghiệp và củng cố nguồn nhân lực(2).
Về mặt chủ quan, cả KTS Trần Quốc Trung và chúng tôi đều là những Việt kiều đã có thời gian sống ở nước ngoài khá lâu và về nước làm việc hơn 10 năm nay, chúng tôi thấy Việt Nam đã có những thay đổi tích cực. Chúng ta hay nói đến tâm lý chụp giật còn tồn tại nhiều, cả trong lối sống lẫn trong quan hệ làm ăn. Nhưng gần đây điều này đã thay đổi. Chỉ cần quan sát hành vi tuân thủ tín hiệu đèn đỏ trong giao thông là có thể nhận ra điều này (hôm nay, trong đại dịch còn đứng ra rất xa đèn đỏ).
Một điểm yếu khác nữa là tâm lý làm việc gì cũng đại khái, qua loa, với ý nghĩ “không sao đâu”, đó là thái độ thiếu chuyên nghiệp. Một đồng nghiệp trẻ của chúng tôi từ Nhật Bản về làm việc ở Đà Nẵng nêu một thực tế. Anh triển khai công việc cho công ty Việt Nam và thấy không đạt yêu cầu, nhưng khi triển khai công việc đó cho công ty Nhật thì mọi việc làm rất tốt. Điều đáng nói, công ty Nhật này ở Đà Nẵng thực tế toàn người Việt làm việc, chỉ có lãnh đạo là người Nhật và vận hành theo cách tổ chức của người Nhật. Ví dụ trên cho thấy người Việt có thể làm được nếu biết tổ chức, vận hành có bài bản.
Theo chúng tôi, chúng ta cần trang bị một tinh thần lạc quan. Rồi luôn tâm niệm rằng - khi giải quyết mọi vấn đề cần dựa trên một tư duy lạc quan thực tế(3). Từ đó, nó cho chúng ta một thái độ tích cực. Và trên cơ sở đó, nó tạo cho chúng ta thực hiện những nghĩa cử và hành vi cao đẹp. Điều đó, sẽ dẫn chúng ta đến gần với chìa khóa có tỷ lệ thành công cao.
Vậy thì phải có tư duy hành động, trên tư duy đối phó. Nghĩa là: (1) Đối đầu/Trực diện tình huống, (2) Chuẩn bị và dự tính, (3) Hành động phù hợp (để nắm lấy thời cơ).
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 168