Không gian cho giáo dục: Cần hiệu quả, sáng tạo, thân thiện

14/5/2019 0:00 - Chuyên đề

Tác giả: Kiến trúc & Đời sống - Bài KTS An Nguyên ảnh Khánh Ngọc

Bài viết dưới đây như một ghi chép về những điều tai nghe mắt thấy tại một ngôi trường nhỏ ở Queenstown (New Zealand) những ngày khai giảng năm học mới vừa qua, với mong mỏi góp thêm một góc nhìn về phương diện kiến trúc đã chịu tác động của tổ chức không gian giáo dục và phục vụ cho giáo dục như thế nào.

Wakatipu High School là một ngôi trường nhỏ nằm trên Fryer Street (mất khoảng 5 phút đi xe từ trung tâm Queenstown hướng về phía tây). Tôi được ghé trường khi đưa con sang nhập học, và sau đó tôi có trở lại thêm 2 lần nữa để tìm hiểu, để biết thêm đôi điều có thể tạm gọi là “cũ người nhưng mới ta”.
Khi tôi nói chuyện với hội phụ huynh ở đây về quan điểm “giáo dục xem người học là chủ thể, là trọng tâm” mà ở Việt Nam gần đây đang hô hào hướng đến, chị hội trưởng hội phụ huynh đã trao đổi thẳng thắn: xem ai là trọng tâm thì để… xem đã, nhưng trong từng vấn đề dù nhỏ nhất, ngôi trường ở đây luôn tìm giải pháp tối ưu cho sự phát triển của học sinh và sự vận hành của nhà trường. Chị nhấn mạnh: “Tôn trọng học sinh không có nghĩa là “dâng tận miệng” cho học sinh mọi thứ, là ép các em chọn học những thứ mình muốn hay mình có. Ngoài việc giáo viên ôm sách vở lên lớp ở một số môn cơ bản thì ở đây học sinh thường phải di chuyển đến phòng của giáo viên để luôn vận động, để thay đổi không khí học tập, để… chống béo phì nữa!”. Học tập chủ động, có lẽ đó là nguyên tắc cơ bản nhất tại Wakatipu High School nói riêng và New Zealand nói chung.
Cách bố trí giáo viên có văn phòng riêng như vậy khiến các thầy cô đều có không gian riêng để xây dựng giáo án, tìm tòi cách truyền đạt, làm giáo cụ trực quan… trong “studio” của mình. Ngoài giờ dạy, họ sẽ nghỉ ngơi, tìm kiếm tư liệu, trao đổi chuyên môn tại văn phòng với học sinh và giáo viên khác một cách chủ động về thời gian và tư liệu. Họ gọi đó là những văn phòng địa lý, hội quán lịch sử hay sân khấu văn học, sàn diễn ngoại ngữ, xưởng làm vật lý... Và do đó giờ dạy, giờ học là giờ sống động, giờ kích thích trí tưởng tượng, giờ hợp tác cùng làm việc, chứ không phải là giờ “lên lớp” đều đều hay truyền đạt thụ động, cứng nhắc. Dĩ nhiên bộ khung giáo án do trường ấn định vẫn theo chương trình chung, trên cơ sở khuôn mẫu được chính phủ duyệt, nhưng người dạy toàn quyền sáng tạo chủ động. Việc sáng tạo được xem như đương nhiên, chương trình chung vẫn thế nhưng cách thể hiện giáo án riêng từng năm phải có cái hấp dẫn, cái thu hút, cái cập nhật hơn so với năm trước, nếu không, giáo viên sẽ bị xem xét lại các quyền lợi và lương bổng, thậm chí ngừng dạy.
Cũng từ quan niệm giáo dục như vậy mà không gian phục vụ giáo dục được thiết kế, xây dựng theo nhu cầu nâng cao các kỹ năng truyền đạt và kỹ năng xây dựng hình ảnh, kỹ năng làm việc nhóm, kỹ năng phản biện... Các phương pháp mô hình hóa, phương pháp phân tích và tổng hợp dữ liệu rất được quan tâm trong quá trình giảng dạy. Học sinh phải thể hiện lại bài giảng được học theo cách riêng của mình chứ không “trả bài” theo kiểu “nhai lại” nguyên văn bài vở. Ví dụ như trong môn thể dục, học môn thể thao là do bộ giáo dục quyết định, nhưng những em không có sở trường ở môn đó vẫn được tạo điều kiện để lấy tín chỉ những môn khác phù hợp hơn với bản thân và các giờ học lý thuyết luôn xen kẽ với thực hành. Hoặc trong môn âm nhạc, việc thành lập một nhóm nhạc để chơi cùng nhau trở thành yêu cầu cơ bản và khả năng biểu diễn thực tế luôn được chú trọng hàng đầu chứ không phải là trả bài cho thầy cô là xong. Các học sinh được toàn quyền chọn thể loại âm nhạc hay nhạc cụ sở trường của mình, và được tạo điều kiện để học thêm nhạc cụ mới, không có tiêu chuẩn áp đặt như phải biết hát hoặc phải giỏi nhạc lý thì mới “qua môn”.
Do cách học tập chủ động của học sinh như vậy nên giáo viên luôn rất “mệt” và cũng rất hào hứng khi bị học sinh hỏi han, vặn vẹo một vấn đề nào đó, nhưng hiệu quả rất rõ. Cũng vì vậy sách giáo khoa chỉ như một kênh tài liệu tham khảo, giáo viên phải chủ động cách truyền đạt sao cho ấn tượng, dễ hiểu, hấp dẫn học sinh, đồng thời thư viện và các câu lạc bộ trong trường là không gian được coi trọng, sử dụng triệt để.

Lối vào trường giản dị, mộc mạc nhường nhiều chỗ cho thiên nhiên

Hình khối mặt đứng hiện đại, công nghiệp, hầu như không có trang trí thừa

Hầu như toàn bộ trường đều làm theo kiểu “hoàn thiện từ phần thô”, thi công lắp ráp với đa số vật liệu không sơn phủ bề mặt

Các studio học nghệ thuật theo dạng xưởng của học sinh lớp 10

Điều đặc biệt nhất ở trường, có lẽ vì tính chất dịch vụ du lịch của Queenstown, đó là việc hoạt động thương mại của học sinh rất được khuyến khích. Việc học sinh bán hàng trong khuôn viên trường hay thậm chí là ở trung tâm thể thao, trong khu trung tâm thành phố... là hoạt động diễn ra hầu như hàng tuần, và các khoảng không gian mở của trường đều được ưu ái cho những gian hàng đó. Chỉ cần có sự cho phép của ban giám hiệu, và đảm bảo mặt hàng bày bán an toàn về chất lượng và nguồn gốc, thì đều nhận được sự ủng hộ nhiệt tình của thầy cô và bạn bè. Điển hình như gần đây nhất, một nhóm học sinh năm cuối trung học đã tự nướng bánh cupcake để gây quỹ cho tổ chức bảo vệ nhân quyền của cộng đồng LGBT, hay trước đó là việc bán sticker tuyên truyền chống bạo lực học đường. Các đội thể thao năm nào cũng bán hotdog hoặc soup ở trung tâm thể thao nhằm gây quỹ cho chi phí mua đồng phục và phí vận chuyển trong các giải đấu. Với môn kinh tế, mọi học sinh đều được yêu cầu phải kinh doanh một mặt hàng trong vòng một tuần để có được trải nghiệm thực tế trong việc thiết kế sản phẩm PR cho sản phẩm cũng như kỹ năng giao dịch với khách hàng. Trong khoảng thời gian diễn ra hoạt động kinh doanh, khuôn viên trường tràn ngập các poster quảng cáo, bảng tin thông báo của các “nhà kinh doanh tương lai”. Ngay tháng 8 vừa rồi, nhóm học sinh lớp 11 được chọn là kinh doanh thành công nhất đã liên kết với một xưởng cắt laser để tạo hình nghệ thuật cho các đĩa than cũ, biến một đồ vật bỏ đi thành vật trang trí nghệ thuật và nêu cao tinh thần tái chế, bảo vệ môi trường rất hiệu quả, hàng làm ra không kịp bán và đã được học sinh cũng như phụ huynh đặt trước đến “cháy hàng” ngay từ khi mới đưa ý tưởng lên mạng.
Từ thực tế học tập và sinh hoạt kể trên, có thể thấy kiến trúc Wakatipu High School ở Queenstown trở thành một dạng... nhà xưởng cho các ý tưởng để học sinh thoải mái hoạt động một cách không gò bó nhưng vẫn đảm bảo tính giáo dục và nhân văn. Ngôi trường này đã được xây dựng với yêu cầu tiết kiệm chi phí và phát huy sáng tạo của dân địa phương, nên có thể thấy mọi không gian đều tổ chức giản dị, vật liệu không hề cao cấp, nhưng vận hành khá hiệu quả và xử lý thẩm mỹ tinh tế. Các khối nhà tuân thủ theo quy định chung của toàn thành phố Queenstown như không phá vỡ cảnh quan, không che khuất nhà khác tầm nhìn ra hồ… mà thật ra cũng không phải là văn bản chi tiết bắt buộc, chỉ là những khuyến cáo để mọi người cùng gìn giữ cảnh quan chung mà thôi.
Tôi ra về, với những băn khoăn phần nào được giải đáp: giáo dục không chỉ nằm ở những lời rao giảng khẩu hiệu hay ho, mà lan tỏa và thấm sâu trong từng hành vi mỗi ngày khi học sinh đến trường. Giáo dục thẩm mỹ, văn hóa, kỹ năng sống... lại càng cần sự đầu tư về chiều sâu, về không gian. Không thể lấy cớ “tình hình chung ai cũng làm như vậy” hoặc “cứ để cho khó khăn một chút thì con cái nó mới chịu học, con nhà giàu dễ hư” để biện minh cho tình trạng đầu tư sai lệch, đầu tư nửa vời, thiếu chiều sâu và lạc hậu về công nghệ và thiếu hình dung về thực tế sinh hoạt của học sinh. Thực tế đầu tư sai lệch, thiên về hình thức thì sẽ luôn tốn kém, thiếu tầm nhìn trong chiến lược giáo dục lâu dài, tạo gánh nặng cho ngân sách địa phương, bất cập trong hoạt động và quản lý giáo dục...
Trông người lại nghĩ đến ta, dù còn không ít các ý kiến băn khoăn về tính địa phương, tính dân tộc hay tính nhiệt đới ở cấu trúc và kiểu cách kiến trúc của một số ngôi trường như Đinh Thiện Lý, đại học RMIT ở Nam Sài Gòn hay trường chuyên Hà Nội - Amsterdam..., nhưng không ai có thể phủ nhận đó là những công trình nêu bật quan điểm tổ chức không gian hiện đại, hình thức kiến trúc mang đậm nét tư duy thời đại công nghiệp và giao lưu - hội nhập quốc tế. Đây cũng là những ngôi trường mới xây không bị chạy theo kiểu gò ép kiên cưỡng về hình thức, như cố ý chụp lên bộ mái ngói, hay tô gờ chỉ vàng vàng đỏ đỏ kiểu “bánh kem” để biến công trình trường học xây dựng mới thành những bản sao vụng về của các dáng vẻ dinh thự thịnh hành một thời. Cũng khó tìm đươc ở đấy những khẩu hiệu hô hào giăng mắc theo kiểu xác định ai là chủ thể, ai là trọng tâm. Chỉ có những không gian cụ thể, hữu dụng và hoạt động hiệu quả, sáng tạo, tiết kiệm, thân thiện, góp phần hướng đến môi trường giáo dục tốt đẹp hơn

Khu nhà ăn, sân chơi và trục hành lang có mái che nối các khối nhà với nhau

Không gian thư viện, nhà thi đấu thể thao dùng kết cấu khung thép tiền chế với các vật liệu đơn giản, rẻ tiền như bê tông trần, container tái chế, cầu thang sắt, gỗ tận dụng… nhưng phối kết hài hòa, sử dụng hợp lý và vệ sinh