Từ không gian rộng lớn đến góc vệ sinh nhỏ, mọi sáng tạo của nhà chuyên môn đều cần sự đồng hành và “ chịu chơi” của chủ đầu tư thì mới trở thành hiện thực
Những câu hỏi dạng than thở trên ngày càng xuất hiện nhiều trên các diễn đàn về thiết kế, sáng tạo, từ kiến trúc xây dựng đến thiết kế đồ họa. Phản hồi và chia sẻ là vô vàn lời oán thán, chua xót và ẩn chứa cả sự bất lực về một thị trường ngày càng dường như khắc nghiệt hơn với nhà chuyên môn, nhất là lớp trẻ mới ra đời chưa nhiều va chạm. Vì đâu nên nỗi, và sự im lặng ở đây phải chăng thể hiện một tình trạng “ không thể đối thoại” giữa các bên trong quá trình tư vấn - thiết kế hiện nay ?
Khi họ lặng im
Trong nghề kiến trúc dường như sư im lặng lại hay đồng nghĩa với những tình huống bán tin bán nghi, dở khóc dở cười, chấp nhận thiệt thòi... Các kiến trúc sư khi gặp phải tình huống này đều thốt lên rằng: hỡi những gia chủ thông minh và lịch sự, xin hãy đừng im thin thít và lặn mất tăm, đơn giản vì người thiết kế cũng chỉ là những người đang lao động trong một ngành nghề có đặc thù sáng tạo, đang cung cấp dịch vụ mang tính phụ thuộc, họ chắc chắn không mong gì hơn ở chủ đầu tư, người sử dụng dịch vụ ... có thái độ phản hồi rõ ràng để họ có thể tương tác, cung cấp dịch vụ tốt hơn. Thích thì nói thích. Chưa ưa điểm nào thì chỉ ra điểm đó. Chứ đừng không thích mặt tiền mà cứ đi thắc mắc mặt bằng. Hay không thích cổ điển mà lại khăng khăng chụp mẫu lâu đài đưa cho kiến trúc sư.
Văn hóa ứng xử của người Việt ta chỉ ra: từ xưa đến nay người Việt ta rất hay tham khảo ý kiến cộng đồng, lệ thuộc và giao động trước lời ra tiếng vào của bạn bè, gia tộc, thậm chí của cộng đồng mạng ( ảo) hiện nay. Mẫu nhà nào xấu đẹp chưa biết, cứ thấy trưởng phòng A hay giám đốc B, doanh nhân C hoặc đại gia D cất lên là bà con xúm vào bình luận, rồi copy về chia sẻ vô tội vạ khi mình hay người quen cần xây nhà. Việc dễ dàng “ tham khảo” tư liệu cộng thêm với một số nhà chuyên môn dễ tính hay chiều chuộng gia chủ khiến giá trị sáng tạo kiến trúc ngày càng bị xem thường. Cũng vì xem thường giá trị sáng tạo trong thiết kế nên đôi khi chỉ cần lấy được vài ý tưởng sơ bộ gì đó là người ta sẽ... biến thôi, không còn liên hệ với người chuyên môn nữa. Hoặc tệ hơn, có gia chủ còn cho rằng ý tưởng thiết kế đó xuất phát từ ý của mình, nhà chuyên môn chỉ là người “ thể hiện” ra nó, nên khi thấy việc thể hiện ý tưởng chưa được như ý mình muốn thì phủ nhận ngay, đi luôn, đi tìm nhà thiết kế khác, bỏ qua những phép lịch sự tối thiểu trong giao tiếp.
Vậy nên giới làm kiến trúc thường hay an ủi nhau theo kiểu AQ: thôi thì họ im im mà vẫn lấy kiểu nhà do mình vẽ để xây lên (? !), còn hơn quá trình làm việc phải nghe họ nói những câu buồn lòng. Họ đã nói những câu gì ghê gớm vậy?
Sự có mặt của những bàn tay, khối óc sáng tạo sẽ giúp thiên nhiên hoàn thiện hơn, đôi khi chỉ với những giải pháp giản dị, ít ỏi
Khi họ đã nói...
Khi lần giở những dấu ấn thú vị lẫn dư vị khó nuốt của đôi lần mắc nghẹn trong quan hệ với chủ nhà, kiến trúc sư nào cũng ít nhiều vang lên trong đầu mình những câu ấn tượng. “ Họ đã nói”, đã tuyên bố, hay dằn vặt kiến trúc sư, bắt bẻ người làm nghề, và không ít câu nói làm rầu lòng nhà chuyên môn dưới đây lại dường như là suy nghĩ chung của đa số cư dân mỗi khí “ dính líu” đến nhà chuyên môn, thử nghe xem nào...
Nhà đẹp ắt tốn tiền! Mấy ông kiến trúc mà “ vẽ” là phải biết! ( Làm như kiến trúc sư là nguyên nhân hao tiền của gia chủ vậy đó ).
Không hoàn toàn thế và cũng không đồng nghĩa rằng nhà tốn ít tiền thì sẽ ít đẹp, thậm chí chưa chắc nhà tốn nhiều tiền mà đã đẹp. Dĩ nhiên, làm đẹp nhà hay đẹp người đều phải bỏ ra chi phí - thời gian - công sức, nhưng vấn đề là tốn thế nào, tốn vào đâu và tốn một lần hay tốn dài dài. Nếu không có hồ sơ thiết kế, không bóc tách dự toán, không có người giám sát thì có thể giảm một lượng chi phí vào khoảng 5% đến 8% tổng chi phí, nhưng chi phí phát sinh hay đập đi làm lại chắc chắn tăng vọt, có thể dao động từ 30% đến ... cả trăm phần trăm. Ngay cả khi có đủ lệ bộ bản vẽ đóng mộc pháp nhân đàng hoàng thì việc kéo dài thời gian thi công thêm vài tháng vì sửa đổi theo ngẫu hứng gia chủ cũng là sự tiêu tốn không nhỏ. Đó là chưa kể đến việc hao tâm tổn trí, nói nôm na là tổn thất tinh thần khó đong đếm cụ thể được. Những hao tốn ấy chắc chắn không thể đổ lên đầu mấy nét vẽ của kiến trúc sư được.
Nhà phố về cơ bản vốn giống nhau, cứ sao chép rồi sửa đổi chút xíu thôi! ( Cho nên nạn sao chép mẫu nhà mới tràn lan như hiện nay, thậm chí có trang mạng tự tin rằng “ không cần thuê thiết kế vẫn có mẫu nhà đẹp lung linh” )
Phải vậy chăng, khi mà kiểu lập luận này chỉ đúng khi cần làm …giấy phép xây dựng đơn giản, hay xây nhà trong mẫu quy định tại các khu dân cư mặc đồng phục khỏi nhúc nhích gì cả. Cho dù có giống nhau đi nữa, đó mới chỉ thoảng qua cấu trúc mặt tiền bên ngoài, còn phần hoàn thiện, nhất là nội thất, sẽ không thể sao chép, nếu có, chỉ luôn dẫn đến sự lai căng. Ai làm kiến trúc nghiêm túc cũng muốn khác biệt nhà khác, chứ đâu phải vẽ ra phức tạp đến mức không thể làm được. Người viết bài này đã từng làm 3 ngôi nhà trong cùng một khu dân cư H. bắt buộc làm giống nhau phần thô, kết quả là 3 ngôi nhà khác nhau hoàn toàn cả về kiểu cách lẫn kinh phí, dù nhìn sơ sơ dáng vẻ bên ngoài thì không khác gì cả ! Câu trả lời đơn giản: vì chủ nhà khác nhau nên nhà phải khác nhau thôi.
Nhà tôi, tôi tự xử lý được mà! (bởi vậy nhiều nhà làm xong rồi mà kiến trúc sư không thể nhận ra, không dám nhận đứa con tinh thần của mình nữa )
Đúng thế, nhà anh, anh tự xử, nhưng đó mới là góc nhìn theo kiểu “ riêng một góc trời” của người trong cuộc, mang nhiều tính sở hữu. Khi gia chủ bảo thủ ý kiến riêng, không nghe tư vấn của các kiến trúc sư trẻ vì cho rằng họ chưa có kinh nghiệm thì sẽ rất lãng phí dịch vụ tư vấn - thiết kế, việc khai thác chất xám đã thiếu hiệu quả. Cá biệt có gia chủ cứ hơi sửa đổi một chút là gọi hỏi kiến trúc sư, nhưng là lối hỏi khi ...mọi chuyện đã rồi, hỏi để khẳng định mình đúng, hỏi để lôi kéo đồng minh... đến mức kiến trúc sư phải ngậm ngùi mà ...hét lên rằng: anh đã tự sửa hết theo ý anh rồi thì còn gọi hỏi em làm gì nữa ! Việc lạm dụng phong thủy, đi “coi thầy” lung tung cũng góp phần làm khổ kiến trúc sư mà không phải ai cũng đồng cảm. Nếu gia chủ hiểu biết về các kiểu bài trí phong thủy, hãy chuyển hóa thành nhiệm vụ thiết kế đủ sức thuyết phục, chứ không nên “ thỉnh “ đâu về mấy tờ giấy bùa chú loằng ngoằng rồi “quăng” cho kiến trúc sư như một toa thuốc chỉ định vu vơ ( mà chính gia chủ cũng đang còn bán tin bán nghi ).
Phải thế này mới sang, nên thế kia mới đẹp! ( lại một kiểu “chủ nghĩa kinh nghiệm” làm rầu lòng những nhà thiết kế muốn sáng tạo và tâm huyết cùng cái mới, cái khác biệt.)
Ví dụ như xài gỗ tự nhiên mới ấm áp sang trọng, đèn chùm tầng lớp hoành tráng, gờ chỉ bắt chước nét Tây, sập gụ tủ chè gợi nhớ Á đông …Tất cả đều là những kiểu mẫu, là kinh nghiệm, là ví dụ của …ngày hôm qua. Những ngôi nhà khác biệt, đi trước thời đại, thoát ra khỏi lối mòn tư duy thông thường luôn là trải nghiệm thú vị và sáng tạo mà không có sự lặp lại nào khác có thể so sánh được. Dĩ nhiên, nhà ở không phải là nơi để thể nghiệm hay chạy theo các mẫu mã thời thượng, nhưng các ý tưởng mới lạ luôn cần có người biết nhìn nhận nghiêm túc, thay vì bị “ vùi dập” ngay từ trong trứng nước.
Còn phương án nào hay hơn không? ( kèm theo câu này là kiểu suy nghĩ “ chắc mấy em thiết kế cho rằng mình không biết chuyên môn chăng !” )
Đây cũng là vấn đề phải biết “điểm đến là dừng” trong sáng tạo, biết đủ để làm đúng. Thiết kế một ngôi nhà lớn hay bài trí nội thất căn phòng nhỏ, về mức độ nghiêm túc cũng như nấu một bữa ăn, không phải thích món gì, sử dụng liều lượng bao nhiêu cũng được. Luôn có thời lượng vừa đủ cho một món ăn được chín tới, vừa miệng. Làm nhiều phương án, quá nhiều băn khoăn , so đo, thử nghiệm nhiều... sẽ giống như nêm nếm gia vị theo kiểu thử nghiệm, trong khi các công thức cơ bản có thể không đặc biệt nhưng chắc chắn không ...đổ bỏ. Về cơ bản mọi ngôi nhà vẫn cần đến các yếu tố bền chắc, giản dị, hài hòa và cá tính riêng, mà những phương án so sánh theo kiểu dự thi phương án “ so bó đũa chọn cột cờ” chưa chắc đã đạt được.
.jpg)
.jpg)
Những không gian đơn giản nhưng khác biệt, sự minh chứng cho vai trò của kiến trúc sư luôn cao hơn một nghề cung cấp dịch vụ bản vẽ thuần túy
Có mấy bản vẽ mà sao lâu quá! (chẳng bù cho gia chủ, mỗi khi lên mạng nửa tiếng là down về được mấy chục mẫu nhà xài chùa!
Phân biệt được việc vẽ và thiết kế, ngó vậy mà nhiều lúc không dễ vậy. Các bản vẽ xin phép xây dựng mới chỉ tạm thời phân chia công năng và ghi chú kích thước theo quy định, lộ giới, khoảng lùi, chiều cao tầng... Không ai làm móng theo bản vẽ xin phép, và chẳng ai cầm hồ sơ kiến trúc cơ bản mà hoàn thiện được nội thất, nếu không phải pha chế lại theo thực tế. Thiết kế đích thực là công việc vừa mang tính phân tích nhiều dữ kiện, yếu tố, vừa tổng hợp nhiều ràng buộc, cân nhắc, mà nếu không đủ thời gian, thiếu cộng sự, yếu các kỹ năng cần thiết thì ... đúng là chỉ có mấy bản vẽ vô hồn mà thôi. Rất nhiều công trình đầu tư hoành tráng mà vào sử dụng vẫn đầy rẫy bất cập, chính bởi quá trình thiết kế không đủ thời gian để chỉnh sửa và hoàn thiện. Thói tật chây ì tiến độ của các ngành liên quan đến xây dựng vô hình chung lại tạo sức ép lên bộ phận thiết kế, trong khi công đoạn này rất cần sự bình tĩnh sáng suốt để hoàn thiện bản vẽ chính xác, cẩn trọng.
Sơ sơ 6 câu vậy mà nghe thật buồn. Bằng hình thức này hay hình thức khác, cốt lõi nhất nổi lên qua những câu “ họ đã nói” kể trên vẫn là cái tôi của gia chủ quá lớn. Tôi là người bỏ tiền ra, tôi sẽ ở trong ngôi nhà tương lai, tôi có kinh nghiệm sống, tôi cũng từng làm nhà, tôi đã đi nhiều nơi, tôi tham khảo tài liệu không ít…Tất cả những cái “ tôi ” đó tạo nên “ngài” gia chủ đầy uy quyền và tự tin, biết mình muốn gì và cần phải làm việc với kiến trúc sư như thế nào, khác với thế hệ gia chủ trước đó (tạm lấy mốc là trước năm 2000) thường hay dùng câu cửa miệng “ tôi không rành, tôi tính làm nhà vài ba tấm, tôi khoái kiểu nhà này, kiểu trang trí kia, tùy các anh...”. Xưa rồi Diễm ơi, gia chủ thế kỷ 21 hiện nay chuyên lướt web ào ào đã nâng tầm không chỉ kho tư liệu nhà cửa của họ mà còn thúc giục, kéo đẩy một thế hệ người thiết kế phải vận động theo.
Đã hơn 15 năm trôi qua từ khi sang thiên niên kỷ mới. Những đứa trẻ mới sinh ngày ấy giờ tung tăng tuổi teen. Những gia chủ trung niên 196x hồi nào giờ cũng sửa soạn …về hưu, và lại một thế hệ gia chủ mới 198x vào độ tuổi tam thập nhi lập chín chắn dần lên đang chuẩn bị xây nhà. Dẫu kinh tế chưa nhiều dấu hiệu khởi sắc, thì nhu cầu có một nơi ăn chốn ở tốt hơn vẫn không bao giờ nguôi lắng. Trong cái nghiệp “ vẽ kiểu nhà”, những bản vẽ có thể còn tẩy xóa, chỉnh sửa được, nhưng những lời nói chưa thông hiểu về nhau ấy liệu vẫn cứ như các mặc định sai lệch về nghề thiết kế kiến trúc, rất cần nhiều hơn những cố gắng trao đổi, kết nối, lắng nghe, chia sẻ để các bên thu hẹp khoảng cách với nhau.
Thay vì chỉ chọn cách im lặng là vàng.
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 125