Làm người đến sau

Người sáng tạo đến trước đã hoàn thành một công đoạn, còn những người đi sau, trong đó có cả chủ sở hữu đâu thể nào rũ bỏ trách nhiệm, chỉ tận dụng, tận hưởng, thậm chí tận thu (bán vé tham quan di sản) mà không quan tâm bảo trì, sửa chữa?

 

Chuyện 1

Hôm rồi nghe râm ran trên mạng chuyện mấy công trình của bậc thầy kiến trúc F.L. Wright bị dột, bị ngấm, bị xuống cấp này nọ bên xứ Mỹ. Nhưng trong khi nội dung thông tin ra sức “điểm danh” các nhược điểm trong kiến trúc của Wright như một kiểu lý luận phán xét chủ quan, thì đa phần các phản hồi của người xem (dù trong nghề hay ngoài nghề) lại khá đơn giản, tập trung quanh một ý: nhà cả trăm tuổi rồi, hồi đó sáng tạo được như thế là quá khủng! 
 

Chuyện 2

Có gia chủ từng du học ở châu Âu về mê phong cách kiến trúc kiểu Phục Hưng phổ biến ở Đức vùng Alsace (biên giới với Pháp, có nhiều thanh gỗ giằng trên mặt tiền) đã đề nghị tôi thiết kế ngôi biệt thự ở Bình Chánh của anh theo lối đó. Nhưng những điều kiện địa hình, khí hậu, ngôn ngữ kiến trúc kiểu châu Âu cổ điển này rất khó “lùa” vào mẫu nhà trong khu vực đã định hình sẵn theo toàn khu quy hoạch mới. Chiều khách, tôi cũng thử phác thảo vài phương án, cũng gia giảm thêm bớt, rồi chờ phản hồi. Anh đi công tác Đà Lat và Hội An một tuần liền, rồi về, và bất ngờ gọi tôi đến chỉ để kết luận một câu gọn lỏn: thôi ha, mình là người đến sau mà!
Hai câu chuyện ngỡ như không liên quan, lại khiến tôi, một người làm nghề gần 20 năm, xâu chuỗi với nhau thành một ý suy ngẫm: sáng tạo theo thời gian và không gian, theo địa điểm và hoàn cảnh cụ thể luôn đòi hỏi những góc tiếp cận khác nhau.
Sau câu chuyện 1, các ý kiến bình luận tập trung vào vấn đề: kiến trúc sư thiết kế sáng tạo ra hình khối, công năng, không gian... nhưng ngôi nhà muốn bền vững theo thời gian còn cần cả một tập thể đủ các kỹ sư kết cấu, vật liệu, điện nước... hợp tác đi cùng quá trình tu bổ thường xuyên để đảm bảo sáng tạo của kiến trúc sư được bền chắc, ổn định, tránh xuống cấp và biến dạng công trình. Người sáng tạo đến trước đã hoàn thành một công đoạn, còn những người đi sau, trong đó có cả chủ sở hữu đâu thể nào rũ bỏ trách nhiệm, chỉ tận dụng, tận hưởng, thậm chí tận thu (bán vé tham quan di sản) mà không quan tâm bảo trì, sửa chữa?
Sau câu chuyện thứ 2, dĩ nhiên ngôi nhà của gia chủ mê kiến trúc xưa kiểu Pháp đã phát triển nhà anh theo hướng nhiệt đới, phù hợp và nhẹ nhõm hơn nhiều. Nhưng câu chuyện về “người đến sau” của anh cứ nhắc gợi lại mãi khiến tôi khôn nguôi. Trong tâm trạng vừa ngạc nhiên vừa hàm ơn vì chủ đầu tư đã không bắt mình thiết kế theo một ý áp đặt, tôi quyết định cũng “phi” lên Đà Lạt để xem vì sao thành phố ngàn thông hôm nay lại có thể khiến anh thay đổi thái độ suy nghĩ một cách tích cực như vậy. Hội An thì đã biết rồi, phố cổ không có chỗ cho kiến trúc mới, và việc ứng xử có nhìn ngó trước sau là giá trị nhân văn mà phố Hội đọng lại trong lòng du khách lâu nay. Nhưng Đà Lạt thì không được vậy, cũ mới đan xen đã lâu, và nghe nói dạo này cũng bị “phá” dữ lắm. 
Tôi thử như anh, đi tìm câu trả lời bằng cách lang thang lên Đà Lạt 3 ngày, nghe nói đầu tháng 11 sẽ có hoa dã quỳ nở, nghe nói có vài chỗ tuy cũ mà mới cũng hay hay, thử xem sao. Có chỗ rộng thênh ngút tầm mắt, có chỗ cải tạo sửa chữa vừa vừa xinh xinh, và cũng có chỗ chỉ là giải pháp nội thất nhất thời, nhỏ nhoi trong điều kiện hạn chế. Nhưng tôi đã gặp, đã nghiệm ra ít nhiều.

 

Dalat Edensee, kiến trúc mới không lấn át thiên nhiên vốn có. Giá trị cảnh quan trở thành yếu tố quyết định đón khách và giữ khách cho resort này

 

1. Dalat Edensee

Khu nghỉ dưỡng bên hồ Tuyền Lâm này có góc nhìn trải ra tối đa, mênh mông giữa mây nước với rừng thông, dốc quanh co và gió mát lạnh. Kiểu nhà gì ở đây cũng không quan trọng nữa, miễn là nhà đừng lấn át cảnh quan. Chị nhân viên phục vụ nhẹ nhàng bảo tôi rằng: lên đến đây là tận hưởng, nên cái gì cũng thấy thấp thoáng, chứ rõ ràng quá thì mệt anh à. Đúng vậy, sau những chê bai ban đầu của dân vốn hay mắc bệnh nghề nghiệp của kiến trúc sư, rằng kiểu biệt thự không ra kiểu gì, thời gì, tôi mới nhận thấy rõ ràng chủ đầu tư không hề chủ đích khoe nhà cửa, mà chỉ tạo ra môi trường, tạo ra một gạch nối giữa nơi cư trú với thiên nhiên, cho nên khoảng cách các biệt thự cách nhau vừa đủ, với sự chênh lệch cao độ hợp lý để không lấn át, che khuất tầm nhìn, để thiên nhiên làm chủ đạo, nhà cửa ở đây chỉ điểm xuyết thôi.

 

Hoa dã quỳ bắt đầu phủ sắc vàng tươi bên những lối mòn Đà Lạt như đón chào bước chân lữ khách tìm đến xứ ngàn thông

 

 

2. Khách sạn Du Parc Đà Lạt

Một khối nhà ba tầng trải dọc theo đường Trần Phú xeo xéo Bưu điện trung tâm, bao năm rồi vẫn vậy. Mặt bằng không sâu mà bị ép theo trục phố, muốn uống cà phê thì phải chạy qua bên kia đường. Không bắt mắt như khách sạn mới xây, nhưng chỉn chu nghiêm cẩn, gần như y hệt hình ảnh 80 năm qua trên những tấm ảnh trắng đen rải rác đó đây. Làm mới lại một công trình cũ có dễ không, tôi chưa hình dung hết khối lượng công việc ở đây, chỉ thấy về mặt hình thức bên ngoài thì người thiết kế cải tạo khách sạn đã thêm vào mái đón trước sảnh khá hợp lý (thực ra là cái mái ấy có từ đầu, bị hư, nay phục hồi) một cách nhún nhường hết mực. Còn thì toàn bộ những không khí thời trước của Du Parc đã được giữ gìn, tái hiện đầy đủ, điều mà không ít công trình “bình cũ rượu mới” khác ở Sài Gòn và Hà Nội đã không làm được, dù sang hơn, rộng hơn, đắt hơn và thậm chí… đông khách hơn thuở trước do sở hữu vị trí quá đắc địa.

 

 

Những nét xưa khiêm nhường mà sang trọng được trân quý giữ gìn ở Du Parc Hotel Dalat. Hơn 80 năm vẫn “chạy tốt”, chiếc thang máy cổ nơi đây đã giữ trọn giá trị thẩm mỹ chưa hề nhạt phai

 

3. Dinh 1 Bảo Đại

Trên mảnh đất 60 ha với tổng thể xây dựng từ những năm 40 thế kỷ trước, Dinh 1 được “ hồi sinh” và bắt đầu là điểm tham quan đông khách khoảng hơn năm nay. Bên cạnh những câu chuyện mang tính lịch sử, từ đường hầm bí mật đến phòng này, sảnh kia của dinh thự vị vua cuối cùng này, thực sự giá trị của Dinh nằm ở cảnh quan chung quanh. Những ai chưa tham quan đầy đủ hệ thống công trình di sản của Đà Lạt chắc sẽ tấm tắc trước những vàng son một thuở được khoác lớp áo mới khá tươi tắn rực rỡ. Còn với những ai yêu thành phố này vì hương vị cao nguyên lẫn trong dấu ấn thời gian in trên từng góc cây ngọn cỏ, thì sự trẻ trung, khỏe khoắn của không gian tổng thể Dinh 1 là điểm cộng cho cố gắng phục dựng, nhưng cũng là điểm trừ bởi chất sơn phết quá mới ấy. Dĩ nhiên, có nhiều thước đo sự hài lòng của những ai thèm chỗ sang trọng hay mơ màng ký ức xa xưa, nhưng dưới góc độ sáng tạo của người đến sau, tôi cho rằng cần thêm các chuyên gia về văn hóa, phong tục và khảo cổ khi bắt đầu một dự án trùng tu, phục dựng, bởi công việc này không chỉ mang tính chất phục hồi hay làm mới, mà còn cần cách xử lý các lớp không gian - thời gian sao cho khoa học và đúng với nguyên bản nhất. 
Vậy là một khu resort ven hồ, một khách sạn trên phố, hay một dinh thự giữa đồi thông... kể trên, tuy không nhiều nhưng đã giúp tôi nghiệm ra đôi điều. Dù đồi dốc, phố xá, nhà cửa, vị trí khác nhau, nhưng cách ứng xử và quan niệm chọn đúng đối tượng thụ hưởng thì như nhau: đó là sự tôn trọng, biết tận dụng, và giữ khoảng cách, với thiên nhiên, với quá khứ, với ký ức. Một thái độ không dễ làm nhưng cần thiết, cần làm với vị thế người đến sau. Nhìn người yêu cũ hạnh phúc, thì ta, nếu tạm cho mình là kẻ tử tế, biết điều, sẽ còn ngọ nguậy gì nữa, không lẽ ta đến gặp nàng để... quậy tưng bừng lên chăng? Là người đến sau, cớ gì một công trình lại cứ lấy tính hoành tráng làm chuẩn để xâm lấn thiên nhiên, cứ đòi đem lợi nhuận ra nói chuyện theo kiểu mấy dự án thủy điện khăng khăng định tàn phá môi trường một cách… hợp pháp, theo kiểu nhân danh phát triển theo quy trình này nọ? 

 

 

 

Người đến sau, chỉ riêng trong lĩnh vực kiến trúc xây dựng, với lợi thế của kẻ được thừa hưởng, được quan sát và được rút kinh nghiệm, nếu tìm ra thế đứng hòa nhã nhún nhường, tức là biết mình biết người rồi đó. Cũng mẫu nhà ấy, thời nay thật quá dễ dàng sao chép để mang về nơi khác, nhưng làm thế thì thua, thua trắng tay! Làm thế thì khác chi bứt rễ hoa dã quỳ Lâm Đồng mang ra đất Bắc, hay nhổ phăng gốc vải thiều Thanh Hà chuyển vào xứ Nam, có cắm xuống, có chăm chút cũng đều không thể đơm hoa kết trái như nguyên bản, nguyên gốc, nguyên vẹn được. Mà dù có ra trái kết hoa thì cũng đơn độc nơi xứ lạ, chẳng giống ai và chẳng ai như mình, làm chi cho khổ vậy?

Thế nên dù gia chủ đã rút lại ý định sao chép, tôi vẫn chụp thật kỹ những ngôi nhà mà gia chủ của mình ưa thích ở Đà Lạt, và cho anh thấy sự bất lực của mình, bất lực vì không thể “ghép” vào bối cảnh nhà mới Bình Chánh, vào phông nền khu Nam Sài Gòn, vào nhịp sống đô thị mới được. Bởi giá trị hệ thống biệt thự Đà Lạt không nằm ở bản thân mẫu mã chi tiết kiểu cách của từng ngôi nhà, mà là ở hồn vía của cả cảnh quan bao trùm, là khí hậu và con người quanh đó, là cách chọn lựa vị trí và bài toán ứng xử tổng thể tại chính vị trí ấy. 
Làm người đến sau, xin hãy biết đúng mực khiêm nhường. Cách ứng xử đúng sẽ cho ra ý tưởng và giải pháp thiết kế phù hợp, đó là điều hay chìm khuất dưới những lớp vỏ kiểu dáng, phong cách, chất liệu, dự toán… lâu nay ta thường nhắc đến khi quy hoạch và thiết kế kiến trúc. Đà Lạt, với tôi luôn là giai nhân trong mắt kẻ si mê nhan sắc cao nguyên, và Đà Lạt cũng khiến không ít người tình trăm năm của nàng thở dài nuối tiếc khi mắt xót xa ngắm - miệng lẩm bẩm than trước những thực trạng biến đổi hàng ngày. Những ngổn ngang của đại dịch phố hóa hiện nay chưa đủ để giai nhân Đà Lạt phai tàn nhan sắc hay sao?
Vẽ một mẫu nhà rồi xây dựng nó lên là đưa vào môi trường sẵn có một tiểu môi trường mới. Ai làm kiến trúc chả mong muốn “đứa con tinh thần” của mình được vật chất hóa cụ thể, được xây dựng nên vóc nên hình, được tồn tại lâu dài, được khen ngợi. Nhưng khi mình là người đến sau, khu đất ấy vốn có bao điều mặc định, văn hóa vùng ấy là vậy, gia chủ trời sinh tính cách thế rồi… thì cần phải làm sao cho đúng mực, đàng hoàng.

 

Không gian cải tạo Dinh 1 có đủ những lợi thế của các lớp áo thời gian, nhưng dường như đã được phủ lên lớp son phấn rực rỡ nhiều hơn là chọn lọc ngôn ngữ hoài niệm

 

Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 126