Lijiang, nôi giöõ ngöïa vaø cuõng laø nôi hoïp chôï cuûa ngöôøi Bai
Toâi ñeán Leä Giang baèng xe buyùt vaø tìm ñöôïc choã ñaët löng ôû moät khaùch saïn treân nuùi cao. Töø ñaây coù theå ngaém toaøn caûnh thaønh phoá coå, vaø nhìn thaáy aùnh maët trôøi lui daàn treân nhöõng maùi ngoùi ñoû vaøo moãi buoåi hoaøng hoân.
Moät thaønh phoá coå kính
Thaønh phoá naøy laø thuû phuû cuûa tænh Vaân Nam, caùch Coân Minh 540km vaø caùch Saøi Goøn boán giôø bay. Ñoâ thò coå Leä Giang thöôøng ñöôïc bieát ñeán vôùi teân goïi Ñaïi Nghieân coå traán, ñöôïc xaây döïng caùch ñaây 865 naêm döôùi trieàu ñaïi nhaø Toáng vaø ñöôïc UNESCO coâng nhaän laø di saûn vaên hoaù theá giôùi vaøo naêm 1997. Leä Giang noåi tieáng vôùi nhöõng ngoïn nuùi traäp truøng, heä thoáng keânh raïch bao quanh nhöõng phoá coå vaø nhöõng boä trang phuïc daân toäc ñoäc ñaùo. Ñoâ thò naøy coøn noåi tieáng nhôø caùc coâng trình kieán truùc tinh xaûo, coù giaù trò khoa hoïc kieán truùc cao. Nôi ñaây ñöôïc coi laø moät kieät taùc cuûa quy hoaïch ñoâ thò Trung Quoác coå.
Toâi vaøo thaønh phoá töø höôùng baéc, nôi coù hai chieác baùnh xe nöôùc noåi tieáng. Moãi khu phoá nhoû vaø saân trong caùc caên nhaø ôû ñaây ñeàu gaén tröôùc cöûa ra vaøo moät vò thaàn vôùi khuoân maët hung döõ maø theo quan nieäm ngöôøi xöa laø ñeå xua ñuoåi nhöõng theá löïc xaáu xa. Kieán truùc ôû Leä Giang laø söï keát hôïp giöõa phong caùch Naïp Taây vaø Trung Quoác. Toâi thaáy ngaïc nhieân tröôùc coâng taùc baûo toàn phoá coå nôi ñaây. Nöôùc ñöôïc coi laø linh hoàn cuûa thaønh phoá. Chính vì leõ ñoù, Leä Giang coøn ñöôïc goïi laø “Venise cuûa phöông Ñoâng”. Raát nhieàu soâng suoái chaûy qua thaønh phoá taïo neân moät veû ñeïp quyeán ruõ ñaëc bieät. Toâi ñi daïo qua nhöõng daõy chuøa, trong nhöõng ngoâi vöôøn xinh ñeïp vôùi caùc thaûm thöïc vaät phong phuù vaø ña daïng ñaëc bieät laø nhöõng caây baùch to lôùn caønh laù uoán löôïn.
Nhöõng khu phoá chính ôû Leä Giang thöôøng ñöôïc hình thaønh doïc theo nhöõng nhaùnh soâng lôùn, coøn caùc con phoá nhoû thì baùm theo laïch suoái. Nhöõng con phoá ôû ñaây ñöôïc laùt baèng ñaù khoái lôùn, chuùng ñöôïc maøi boùng theo thôøi gian ñeå roài ñeán baây giôø neáu quan saùt ta seõ thaáy töø ñaù aùnh leân nhöõng tia nguõ saéc lung linh. Daân ñòa phöông keå ñaù laùt ñöôøng ñöôïc khai thaùc töø nhöõng ngoïn nuùi laân caän. Saïch seõ vaø boùng nhoaùng, moãi nôi ôû Leä Giang, ngöôøi ta ñeàu coù theå nhaän thaáy nhöõng daáu hieäu cuûa söï coå kính, daáu veát cuûa nhöõng ñoaøn Caravan xöa kia. Caàn nhaéc laïi raèng tröôùc ñaây Leä Giang laø moät traïm döøng chaân quan troïng treân tuyeán ñöôøng ñoåi cheø laáy ngöïa. Khu phoá hình vuoâng laø trung taâm thaønh phoá nôi quy tuï ngöôøi Naïp Taây. Döôùi nhieàu trieàu ñaïi Trung Quoác, nôi ñaây ban ñaàu laø moät caùi chôï, sau ñoù laø nôi trao ñoåi cheø vaø hieän nay laø moät ñòa ñieåm du lòch... Daïo moät voøng quanh caùc khu phoá nhoû, toâi thaáy cuoán huùt bôûi söï ña daïng cuûa caùc ngaønh ngheà truyeàn thoáng nôi ñaây, töø khu cheá bieán cheø, xöôûng deät vaø nhuoäm vaûi cho tôùi khu laøm goám söù, kim hoaøn...
Ngöôøi Leä Giang laø söï keát tinh cuûa cuoäc soáng vaø vaên hoaù Naïp Taây. Söï haøi hoaø, töôi maùt vaø veû ñeïp cuûa thieân nhieân laø nhöõng töø ñeå chæ veà Leä Giang vôùi söï ña daïng vaên hoaù ñòa phöông. Theo nhöõng taøi lieäu maø toâi thu thaäp ñöôïc thì nhaø ôû nôi ñaây traûi qua nhieàu giai ñoaïn phaùt trieån. Ñaàu tieân laø nhöõng ngoâi nhaø trong hang, nhaø treân caây roài ñeán nhaø trong nhöõng thaân caây to khoeùt roãng. Ngaøy nay, nhöõng caên nhaø ôû Leä Giang thöôøng coù hình chöõ nhaät vôùi 3 phoøng höôùng ra 5 hieân nhoû. Nhöõng ngoâi nhaø naøy ngaøy caøng ñöôïc thay theá baèng kieåu nhaø baèng gaïch hay baèng goã kieåu töù hôïp laáy saân laøm trung taâm vaø caùc daõy nhaø bao quanh saân chung. Kieåu nhaø naøy ñaïi dieän cho söï pha troän phong caùch kieán truùc cuûa ngöôøi Haùn, ngöôøi Bai vaø ngöôøi Taïng. Nhìn chung, nhaø töù hôïp laø moät coâng trình goàm 3 caên nhaø vôùi caên höôùng nam laø nôi daønh cho oâng baø ôû, hai caên coøn laïi höôùng veà phía ñoâng vaø taây laø daønh cho nhöõng ngöôøi coøn laïi trong gia ñình. Luoân coù moät maøn che tröôùc loái ra vaøo saân. Phía beân treân maùi choã ñaàu hoài nhaø luoân ñöôïc treo moät taám vaùn coù hình con caù, moät daáu hieäu baùo ñieàm toát laønh. Phaàn saân ñöôïc phuû soûi, ñaù vaø maùi nhaø lôïp ngoùi.
Caùc caên phoøng phía nam coù nhöõng cöûa soå maét caùo baèng goã taïo neân hình nhöõng boâng hoa hay caùc con vaät. Tröôùc caùc caên phoøng luoân coù moät ban coâng lôùn coù maùi hieân.
Caùc baùnh xe quay ôû coång vaøo phoá coå Lijiang
Maùi nhaø ôû Lijiang phoûng theo kieåu maùi xi maêng Trung Hoa
Nhaø moät khoái mang baûn saéc cuûa Venice phöông Ñoâng, coù nöôùc suoái chaûy qua. Nhöõng nhaø coå laøm baèng ñaát troän rôm trong khu phoá coå cuûa ngöôøi Bai
Thaønh phoá cuûa aâm nhaïc vaø nhöõng ñieäu nhaûy
Leä Giang coù moät söùc cuoán huùt vaên hoaù ñaëc bieät, ñieàu naøy xuaát phaùt töø söï ña daïng saéc toäc ôû nôi ñaây. ÔÛ Leä Giang coù taát caû 11 saéc toäc khaùc nhau: Naïp Taây, Yi, Lisu, Pumi, Bai, Dai, Miao, Zhuang, Taïng, Hui vaø ngöôøi Haùn. Söï ña daïng veà trang phuïc trong moät khoâng gian heïp nhö vaäy laïi taïo neân neùt ñaëc bieät. Ngay caû trong moät saéc toäc, truyeàn thoáng coù theå khaùc nhau tuyø töøng nôi. Saéc toäc chieám ña soá ôû Leä Giang chính laø ngöôøi Naïp Taây. Vì toø moø muoán khaùm phaù vaên hoaù vaø truyeàn thoáng cuûa hoï, toâi ñaõ coù buoåi noùi chuyeän haøng giôø vôùi oâng chuû khaùch saïn nôi toâi ôû. OÂng chuû hieáu khaùch naøy laø ngöôøi Taïng ñeán soáng ôû Leä Giang töø raát laâu roài vaø noùi tieáng Anh khaù soõi. Theo lôøi oâng keå thì ngöôøi Naïp Taây laø moät saéc daân thieåu soá ôû Trung Quoác, goác Taïng, soáng trong vuøng Vaân Nam. Ngöôøi Naïp Taây laïi baét nguoàn töø boä laïc Qiang coå xöa soáng ôû phía taây - baéc Trung Quoác. Sau nhieàu naêm soáng du muïc, nhöõng ngöôøi Naïp Taây ñaàu tieân ñaõ ñònh cö ôû nhöõng vuøng phía ñoâng vaø phía taây Trung Quoác. Vì neàn vaên hoaù coå naøy ñöôïc taïo neân töø toân giaùo vaø nhöõng ngöôøi tu haønh cuûa hoï ñöôïc goïi laø Ñoâng Ba, vaên hoaù cuûa ngöôøi Naïp Taây ñöôïc goïi laø vaên hoaù Ñoâng Ba vaø toân giaùo Ñoâng Ba. Ngöôøi Naïp Taây laø moät trong nhöõng saéc daân thieåu soá hieám coù ôû Trung Quoác sôû höõu moät chöõ vieát rieâng. Vì muoán phaùt trieån vaên hoaù, toå tieân cuûa ngöôøi Naïp Taây ngaøy nay ñaõ taïo ra moät heä thoáng chöõ vieát vôùi hôn 2.000 chöõ, söû duïng nhöõng hình töôïng ñaëc tröng ñeå dieãn ñaït suy nghó cuûa hoï. Chöõ Ñoâng Ba ñöôïc coi laø chöõ töôïng hình duy nhaát coøn söû duïng taïi Trung Quoác. Cuõng gioáng nhö chöõ Trung Quoác, moãi chöõ töông ñöông moät töø.
Phaàn lôùn nhöõng töø naøy coù quan heä vôùi loái soáng cuûa ngöôøi Naïp Taây coå xöa vaø lieân quan tôùi noâng nghieäp, toân giaùo vaø chieán tranh. Chöõ Ñoâng Ba söû duïng moät heä thoáng töôïng hình ñôn giaûn, cho pheùp deã daøng ñoaùn ñöôïc nghóa, vì ñôn giaûn laø chuùng chæ mang tính dieãn taû: chaúng haïn chöõ “caây” thì gioáng moät caùi caây, chöõ “ngöôøi” thì gioáng hình con ngöôøi... Tính ñaëc thuø, taäp trung trong moät khoâng gian, beà daøy lòch söû, giaøu baûn saéc vaên hoaù laø nhöõng ñieàu kieän ñeå laäp ra huyeän töï trò cuûa ngöôøi Naïp Taây ôû Leä Giang. Ngöôøi Naïp Taây thích haùt hoø vaø nhaûy muùa. Ngöôøi Mosuo (moät nhaùnh nhoû cuûa saéc daân Naïp Taây), soáng ôû phía ñoâng Leä Giang, thôø cuùng nöõ thaàn Gunma. Söï phaân nhaùnh naøy theo maãu heä vaø gia ñình quaây quaàn quanh ngöôøi meï. Con caùi do ngöôøi meï nuoâi, ngöôøi choàng ôû nhaø vôï. Cuoái buoåi noùi chuyeän, oâng chuû khaùch saïn ñöa cho toâi xem moät soá chöõ Ñoâng Ba vaø coøn noùi vôùi toâi baèng tieáng Ñoâng Ba, Alalilale (raát vui ñöôïc bieát anh). Toâi hoûi oâng töø “khoâng coù chi” tieáng Ñoâng Ba phaùt aâm theá naøo. OÂng aáy traû lôøi Mimilala! Sau khi khaùm phaù vaên hoaù ñòa phöông cuûa thaønh phoá kyø bí naøy, toâi tieáp tuïc haønh trình du lòch cuûa mình theo höôùng Shambala, moät ñòa ñaøng cuûa ngöôøi Taây Taïng caùch Leä Giang 6 giôø xe chaïy …
Nhaø coù kieåu trang trí tieâu bieåu cuûa ngöôøi Bai (toäc ngöôøi ñòa phöông). Ñöôøng heïp ôû trung taâm phoá coå. Kieán truùc Trung Hoa ñaëc tröng vôùi nhöõng caâu thô daùn treân cöûa nhaø
Moät thaày boùi ngöôøi Taây Taïng toå chöùc caùc vôû dieãn vôùi chim où
Roàng, hình töôïng cuûa thieân töû. Nhöõng neùt trang trí khaéc goã gaén treân xi maêng theå hieän yù nghóa haïnh phuùc ñeå baûo veä coång vaøo
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 26