Maùi toân choáng noùng ñöôïc söû duïng nhieàu trong nhaø ôû ñoâ thò
ÔÛ baøi vieát naøy chuùng toâi chæ ñeà caäp ñeán “noùng” trong phaïm vi moâi tröôøng kieán truùc vaø sinh hoaït cuûa con ngöôøi trong moâi tröôøng ñoù. Nhieät ñoä ñöôïc coi laø noùng töùc laø nhieät ñoä cao ñeán möùc gaây nhöõng caûm giaùc khoù chòu, khoâng thoaûi maùi cho cô theå con ngöôøi. Noùng xuaát hieän khi coù nguoàn nhieät. Nguoàn nhieät lôùn nhaát chính laø maët trôøi. Coù theå noùi caùi noùng muøa heø chính laø aùnh naéng maët trôøi muøa heø. Veà cô baûn, coù theå hieåu ñôn giaûn raèng choáng noùng laø caûn khoâng cho nhieät naêng truyeàn vaøo nôi sinh hoaït hay laøm vieäc.
G i aû i p h aù p q u y h o aï c h
Töø xöa, oâng cha ñaõ coù caâu: “Laáy vôï hieàn hoaø laøm nhaø höôùng nam”. Ñoù laø moät caùch thöùc quy hoaïch raát töï nhieân vaø ñôn giaûn ñeå traùnh höôùng maët trôøi moïc ñaèng ñoâng, laën ñaèng taây laø baát bieán. Höôùng nam laø höôùng ñoùn gioù maùt, traùnh ñöôïc böùc xaï cuûa maët trôøi. Taát nhieân ñoù laø nhaø ôû daân gian trong caáu truùc laøng - noâng thoân.
Ñoâ thò hieän ñaïi phuï thuoäc nhieàu yeáu toá khaùc neân khoâng theå chuû ñoäng töï löïa choïn höôùng nhaø. Noùi nhö vaäy khoâng coù nghóa laø vaán ñeà höôùng bò phuï thuoäc.
Trong nhöõng ñieàu kieän coù theå, phaûi toái öu hoaù höôùng cho coâng trình. Tieâu chuaån Vieät Nam veà choáng noùng cho nhaø ôû ghi roõ: “Ñoái vôùi nhaø ôû, coá gaéng boá trí sao cho phaàn maët nhaø veà höôùng taây - ñoâng coù dieän tích beà maët nhoû nhaát ñeå haïn cheá böùc xaï maët trôøi”. Vôùi nhöõng cuïm coâng trình hay toå hôïp coâng trình cuõng vaäy, phaûi thieát keá toång maët baèng hôïp lyù, öu tieân höôùng toát cho nhöõng coâng trình chuû ñaïo, coâng trình coù yeâu caàu choáng noùng cao hôn nhö nôi sinh hoaït, laøm vieäc.
Caây xanh vaø maët nöôùc laø nhöõng nhaân toá lyù töôûng cho moâi tröôøng
G i aû i p h aù p m oâ i t r ö ôø n g , s i n h t h aù i
Giaûi phaùp naøy gaén lieàn vôùi giaûi phaùp quy hoaïch. Ñaây cuõng laø moät giaûi phaùp maø oâng cha ñaõ öùng duïng raát trieät ñeå trong kieán truùc truyeàn thoáng.
Caây xanh, maët nöôùc luoân laø nhöõng yeáu toá khoâng theå thieáu, song haønh cuøng coâng trình kieán truùc. Caây xanh taïo boùng maùt, ngaên vaø che cho beà maët coâng trình kieán truùc khoûi böùc xaï maët trôøi. Maët nöôùc (ao, hoà, beå caûnh…) cuøng caây xanh ñieàu hoaø khí haäu, laøm moâi tröôøng maùt vaø trong saïch hôn. Trong ñieàu kieän ñoä aåm khoâng khí khoâng baõo hoaø, maët nöôùc luoân coù hieän töôïng boác hôi. Quaù trình boác hôi nöôùc laø quaù trình thu nhieät, chính vì vaäy noù laøm cho nhieät ñoä moâi tröôøng giaûm xuoáng. Caây xanh vaø maët nöôùc gaén lieàn cuøng ñaát töï nhieân; ñeàu coù ñoä phaùt xaï thaáp, laø nhöõng nhaân toá höõu hieäu cho vieäc choáng noùng ôû quy moâ toång theå, coù phaïm vi aûnh höôûng lôùn. Hieän nay trong nhieàu ñoâ thò, tyû leä caây xanh, maët nöôùc vôùi coâng trình xaây döïng ñang ôû möùc cheânh leäch ñaùng baùo ñoäng, coäng theâm nhöõng dieän tích khaùc laïi bò beâ toâng hoaù ôû möùc cao (saân, heø, baõi ñoã xe…). Caùc beà maët vaät lieäu naøy ñeàu coù ñoä phaùt xaï lôùn, laøm moâi tröôøng khoâng khí noùng leân ñaùng keå.
Troàng caây xanh haïn cheá böùc xaï maët trôøi
G i aû i p haù p k i eá n t r uù c
Ñaây ñöôïc coi laø giaûi phaùp roäng vaø linh hoaït nhaát. Giaûi phaùp kieán truùc laø vieäc toå hôïp maët baèng vaø hình khoái coâng trình, thieát keá keát caáu bao che hôïp lyù ñeå haïn cheá beà maët tieáp xuùc vôùi maët trôøi – traùnh böùc xaï, hoaëc giaûm söï daãn nhieät trong vaät lieäu, taêng cöôøng ñoái löu nhieät. Caùc giaûi phaùp kieán truùc cô baûn nhö sau:
– Boá trí maët baèng hôïp lyù, öu tieân caùc khoâng gian chính traùnh tieáp xuùc vôùi beà maët höùng maët trôøi; ñaåy caùc khoâng gian phuï nhö caàu thang, kho, veä sinh ra phía ñoù.
– Taïo nhöõng khoaûng luøi, khoaûng aâm nhö saûnh, logia, khe kyõ thuaät… ñeå traùnh böùc xaï maët trôøi vaøo beà maët khoâng gian chính
– Duøng keát caáu chaén naéng laép rôøi ngoaøi keát caáu bao che (töôøng) ñeå giaûm quaù trình böùc xaï vaø daãn nhieät. ÔÛ kieán truùc daân gian truyeàn thoáng, nhieàu nôi coù taám giaïi ôû ngoaøi hieân. Yeáu toá naøy ñaõ ñöôïc öùng duïng raát nhieàu trong kieán truùc hieän ñaïi vôùi caùc daïng khaùc nhau, vaät kieäu khaùc nhau.
– Toå hôïp maët ñöùng baèng nhöõng “keát caáu cöùng” ñeå chaén naéng; gaén lieàn vôùi keát caáu chòu löïc vaø bao che. Thöôøng ñoù laø oâ vaêng, caùc lam chaén naéng theo phöông ñöùng vaø ngang. Trong nhöõng naêm 70-80, loaïi hình kieán truùc naøy raát phaùt trieån - ñaëc bieät vôùi theå loaïi coâng trình haønh chính, coâng sôû. Nhöõng thieát keá ñoù ñöôïc nghieân cöùu raát kyõ veà maët vaät lyù kieán truùc theo khí haäu vaø bieåu ñoà maët trôøi cuûa töøng ñòa phöông.
– Xaây töôøng daøy, töôøng hoäp (roãng), söû duïng vaät lieäu caùch nhieät (gaïch roãng, taám caùch nhieät, taám 3D panel, beâ toâng coát lieäu khí…) cho keát caáu bao che. Thieát keá cöûa hôïp lyù veà vò trí vaø vaät lieäu. Caùc giaûi phaùp naøy ñeàu döïa treân nguyeân lyù laøm giaûm böùc xaï vaø daãn nhieät töø beân ngoaøi.
– Duøng caùc loaïi vaät lieäu choáng noùng cho maùi nhö taám ñan, gaïch loã, maùi toân (ñoái vôùi maùi baèng, beâ toâng), söû duïng traàn giaû caùch nhieät (ñoái vôùi maùi doác, maùi ngoùi). Giaûi phaùp naøy phaûi ñaëc bieät löu yù vaán ñeà thoâng gioù cho khoái khoâng khí giöõa hai lôùp maùi.
– Giaûm ñoä phaùt xaï cuûa beà maët coâng trình baèng caây coái, nhö troàng caây leo treân töôøng, thieát keá vöôøn - maët nöôùc treân maùi. Ñaây laø moät giaûi phaùp ñem laïi thaåm myõ khaù toát, tuy nhieân coù nhöõng bieán ñoåi nhaát ñònh theo thôøi gian.
– Toå chöùc maët baèng, thieát keá vò trí vaø caáu taïo cöûa hôïp lyù; thieát keá saân trong, gieáng trôøi ñeå taêng cöôøng ñoái löu khoâng khí. Muïc ñích laø laøm sao cho khoái khí noùng thoaùt leân treân vaø ra ngoaøi, nhöôøng choã cho khoái khí nhieät thaáp hôn.
Toå hôïp maët ñöùng baèng heä thoáng lam beâ toâng che naéng
G i aû i p h aù p k yõ t h u aä t
– Maùy ñieàu hoaø nhieät ñoä (maùy laïnh): ñöôïc coi laø hieän ñaïi, vaø deã daøng trieån khai öùng duïng. Tuy nhieân maùy ñieàu hoaø nhieät ñoä cuõng boäc loä nhieàu nhöôïc ñieåm nhaát ñònh. Tröôùc heát giaûi phaùp naøy tieâu hao nguoàn naêng löôïng ñaùng keå, vaø aûnh höôûng tôùi moâi tröôøng. Theo nguyeân taéc caân baèng nhieät, ñeå giaûm nhieät ñoä trong phoøng thì noù laøm taêng nhieät ñoä beân ngoaøi baèng nhieät löôïng töông ñöông. Beân caïnh ñoù, maùy ñieàu hoaø nhieät ñoä khoù ñaùp öùng ñöôïc cho caùc khoâng gian môû, khoâng gian quaù lôùn.
– Thoâng gioù: beân caïnh vieäc ñoái löu töï nhieân, giaûi phaùp thoâng gioù cöôõng böùc ñöôïc coi laø moät giaûi phaùp höõu hieäu cho vieäc choáng noùng khi ñoái löu töï nhieân khoâng hieäu quaû. Caùc heä thoáng thoâng gioù ñöôïc thieát keá hôïp lyù seõ goùp phaàn choáng noùng, vaø neân taän duïng - keát hôïp vôùi giaûi phaùp kieán truùc nhö gieáng trôøi.
– Phun nuôùc, phun söông: heä thoáng phun söông gaàn ñaây ñöôïc trieån khai öùng duïng nhieàu, trong caùc khoâng gian coâng coäng nhö nhaø haøng vaø caû nhaø ôû. Vieäc phun nöôùc, phun söông taïo ra hieän töôïng nöôùc boác hôi thu nhieät, ñoàng thôøi taêng cöôøng ñoái löu khoâng khí. Ngoaøi ra, aùp löïc phun nöôùc, söông taïo chuyeån ñoäng khoâng khí gaây maùt.
– Duøng sôn choáng noùng chuyeân duïng cho beà maët coâng trình.
Heä thoáng nan che naéng cuûa moät coâng trình nhaø ôû tö nhaân
C h oá n g n où n g c aá p b aù c h
Coù theå ñeán ñaây, ai ñoù seõ ñaët caâu hoûi: Neáu nhö moïi söï ñaõ an baøi – töùc laø kieán truùc nhaø vaø caùc heä thoáng kyõ thuaät ñaõ hoaøn thieän, maø caàn choáng noùng thì laøm theá naøo? Taát nhieân, vieäc choáng noùng phaûi laøm töø khi thieát keá xaây döïng, nhöng khi “moïi söï ñaõ an baøi”, khoâng phaûi laø heát caùch.
– Ngoaøi giaûi phaùp mua maùy ñieàu hoaø khoâng khí ñeå laøm giaûm nhieät ñoä phoøng; ta coù theå giaûm thieåu böùc xaï maët trôøi baèng nhöõng vaät lieäu khaùc - ñaëc bieät laø ñoái vôùi caùc kieán truùc hieän ñaïi coù nhieàu cöûa kính. Vieäc daùn caùc taám phim choáng noùng leân beà maët kính tieáp xuùc vôùi maët trôøi laø moät giaûi phaùp deã laøm vaø hieäu quaû. Nguyeân lyù hoaït ñoäng cuûa phim laø phaûn xaï moät phaàn aùnh saùng ra ngoaøi, ñoàng thôøi caûn caùc tia gaây böùc xaï nhieät.
– Khoâng khí ñoái löu thì truyeàn nhieät toát hôn gaáp naêm laàn khoâng khí laëng. Trong tröôøng hôïp nhieät ñoä beân ngoaøi noùng hôn nhieät ñoä trong phoøng (nhaát laø khi duøng maùy laïnh) thì phaûi kieåm soaùt toát khoâng khí vaøo nhaø. Ñoùng kín cöûa vaø haïn cheá caùc khe hôû laø vieäc caàn thieát ñeå traùnh söï truyeàn nhieät baèng ñoái löu qua caùc khe ñoù.
– Taïo maët nöôùc taïm thôøi ñeå thu nhieät laøm maùt phoøng. Vieäc ñaët chaäu nöôùc, hay lau nhaø, vaåy nöôùc coù ích trong moät khoaûng thôøi gian nhaát ñònh ñeå choáng noùng
– Söï deã chòu veà maët sinh lyù cuûa con ngöôøi trong moâi tröôøng aûnh höôûng bôûi ba yeáu toá: nhieät ñoä, ñoä aåm vaø toác ñoä gioù. Trong nhieàu tröôøng hôïp hai yeáu toá ñaàu khoâng theå thay ñoåi thì vieäc söû duïng quaït maùy quaït tröïc tieáp laø moät giaûi phaùp taïm thôøi raát hieäu quaû. Vieäc phun nöôùc, phun söông nhö ñaõ noùi ôû phaàn treân cuõng taïo aùp löïc goùp phaàn laøm chuyeån ñoäng khoâng khí, taïo gioù ñeå deã chòu hôn.
Gieáng trôøi laø giaûi phaùp toát cho ñoiâá löu khoâng khí. Ngoâi nhaø naøy ñöôïc boïc moät taám aùo giaùp ñeå traùnh böùc xaï maët trôøi
NOÙNG ÑÖÔÏC “TRUYEÀN” NHÖ THEÁ NAØO?
Khi noùi veà choáng noùng, chuùng ta phaûi bieát söùc noùng - hay nhieät naêng ñöôïc truyeàn nhö theá naøo, noùi caùch khaùc phaûi naém ñöôïc nguyeân lyù truyeàn nhieät. Coù ba caùch thöùc truyeàn nhieät nhö sau:
Daãn nhieät: daãn nhieät laø söï truyeàn nhieät trong noäi boä vaät theå (caùc phaân töû naèm caïnh nhau trong vaät chaát) hoaëc thoâng qua tieáp xuùc tröïc tieáp treân beà maët. Ví duï: nhieät töø beáp truyeàn sang aám kim loaïi ñun nöôùc, roài truyeàn sang nöôùc laøm nöôùc noùng.
Böùc xaï nhieät: böùc xaï nhieät laø söï truyeàn nhieät (naêng löôïng nhieät) döôùi daïng soùng ñieän töø xuyeân qua khoaûng khoâng. Khi tia böùc xaï ñaäp vaøo moät beà maët, naêng löôïng böùc xaï môùi sinh ra nhieät laøm cho beà maët naøy noùng leân. Ví duï: böùc xaï nhieät töø maët trôøi, ñaäp vaøo vaùch vaø maùi nhaø. Caùc vaät lieäu naøy seõ haáp thuï nhieät löôïng ñoù vaø noùng leân.
Ñoái löu: ñoái löu laø caùch truyeàn nhieät baèng söï chuyeån ñoäng cuûa chaát loûng hay chaát khí. Khí noùng luoân di chuyeån treân vaø khí laïnh chìm xuoáng. Quy trình naøy ñöôïc goïi laø ñoái löu töï nhieân. Ví duï: khí noùng trong loø ñoát töï boác leân oáng khoùi.
Quy hoaïch hôïp lyù veà höôùng nhaø haïn cheá beà maët tieáp xuùc vôùi höôùng maët trôøi
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 24