Dọc lối ngầm từ bảo tàng Louvre ra sông Seine, di tích khảo cổ được khai thác cho du lịch văn hóa
Biểu diễn kèn trước Nhà hát Lớn TP.HCM, một hoạt động văn hóa hiếm hoi ở khu trung tâm được duy trì sáng chủ nhật hàng tuần. Khách đang “lê lết” dưới bến tàu điện ngầm? Không, thực ra họ đang chờ để vào tham quan bảo tàng, hòa nhạc, triển lãm cạnh nhà ga
Câu hỏi không mới, mà ngược lại, thực tế sống động của các quốc gia phát triển bền vững, hài hòa nhiều mặt trong đời sống đã minh chứng: chỗ chơi nơi đô thị không làm chỉ để… chơi, đó là cách đặt vấn đề khi quy hoạch, thiết kế đô thị và thiết kế công trình cần có tính nhân văn. Và vấn đề bắt đầu từ những nơi tưởng chừng như vội vã nhất, kỹ thuật nhất, như không gian giao thông công cộng, các nhà ga.
Không chỉ có giá trị giao thông
Như mạch máu trong cơ thể người, hệ thống giao thông các cấp độ kết nối mọi hoạt động và duy trì sức sống cho đô thị, khu dân cư, trong đó nhà ga luôn giữ vai trò điểm nút quan trọng cho mọi tuyến giao thông từ đường thủy, đường bộ đến ga hàng không hay ga đường sắt. Thế nhưng có vẻ như quan niệm về thiết kế một điểm nút này thành không gian công cộng, thành điểm đến văn hóa vẫn chưa được nhìn nhận đúng, từ khâu hình thành nhiệm vụ đầu tư cơ bản, cho đến ý tưởng sử dụng, rồi nhiệm vụ thiết kế và cung cấp dịch vụ cụ thể.
Trong bối cảnh TP.HCM và các đô thị lớn của Việt Nam ngày càng từng bước đầu tư lớn cho kết nối giao thông, hạ tầng, vấn đề cần đặt ra: hầu như toàn bộ các nhà ga tàu điện ngầm, bến bus đường thủy, bến xe đầu mối lớn… đều chưa dành chỗ cho không gian thư giãn, vui chơi, các hoạt động văn hóa. Nếu có, cũng chỉ là các phức hợp mua sắm, ăn uống, luân chuyển hàng hóa. Thậm chí có ý kiến nêu thẳng vấn đề: phải chăng cứ đến chỗ công cộng hiện nay ở đô thị lớn thì chỉ thấy hoạt động mua sắm, ăn uống thuần túy? UBND TP.HCM vừa qua nhất quyết gạt bỏ đề xuất xây dựng trung tâm thương mại tại địa điểm bến xe miền Đông cũ sau khi hoàn thành bến xe mới tại quận 9, bởi nếu tiếp tục “thương mại hóa” như vậy thì không những không giảm mà còn làm tăng mức độ ùn tăng giao thông trên các tuyến đường.
Lâu nay tồn tại quan niệm đầu tư cho giao thông là tốn kém và thuần túy kỹ thuật, ít mang hàm lượng văn hóa, hoặc nếu có thì khái niệm “văn hóa” hay được hiểu theo nghĩa là tạo nên biểu tượng, tạo hình, gợi nhắc lịch sử… do đặc thù vị trí công trình. Tư duy “minh họa ý nghĩa” như thế dẫn đến các tên gọi, công năng của không gian công cộng phải “gánh” thêm nhiều tầng nấc ý nghĩa, trong khi chưa chắc hoạt động thực chất đã tương xứng, ví dụ như các dự án tượng đài nghìn tỷ kỷ niệm chiến thắng này, lực lượng nọ, hay những cây cầu tạo dáng thô thiển, những cổng chào cách điệu ý nghĩa tổng hợp của cả một tỉnh rất rườm rà tốn kém, mà chỉ là chỗ đi lướt qua! Ở đó, các công năng văn hóa đều thiếu vắng. Ở đó, mục tiêu và nội dung chính vẫn luôn là thương mại, dịch vụ, hoặc dự án căn hộ, văn phòng… kèm theo.
Trung tâm thương mại/metro Chatelet Les Halles
Nhà thờ Saint Eustache và bãi cỏ công cộng phía trước nhà thờ
Để thành điểm đến xứng tầm
Nếu nhìn nhận dưới góc độ bảo tồn đi kèm phát triển, luôn có một “quỹ giá trị” các không gian giao thông hiện nay chưa được hiểu và khai thác đúng mức. Ở châu Âu, người ta khéo tận dụng từng khối nhà xưa, từng góc phố hay nhà ga dù cũ kỹ để khai thác cả về thương mại lẫn nghệ thuật, dĩ nhiên trong khuôn khổ luật lệ cho phép. Ví dụ một trục đường ray cũ không nhất thiết cứ phải… bóc đi bán sắt phế liệu, mà hoàn toàn có thể khai thác giá trị xưa đó cho mục đích du lịch. Câu chuyện các quán cà phê đường ray ở Hà Nội “sốt xình xịch” nhưng phải đóng cửa gấp do không thể quản lý được về môi trường và an toàn giao thông khiến vấn đề cần đặt ra là: tại sao du khách (và cả dân bản xứ) lại mê ngồi tụ tập bên các trục lộ, nơi dọc bờ sông hay chốn người xe qua lại nườm nượp? Phải chăng họ hết chỗ chơi rồi nên phải… ra đường tàu, chiếm dụng không gian giao thông, hay những chỗ đó có gì thú vị? Rõ ràng là hiếm ai muốn một thành phố chỉ là nơi ghé qua rồi đi, không mang nặng tâm thức và thiếu cái hồn của nơi sống. Ai đi du lịch Thái Lan gần đây cũng đều biết đến chợ đường ray Maeklong Railway Market - khu chợ trời siêu hot hút hồn bao tấm hình check-in đầy thú vị của du khách khi hòa mình cùng hoạt động buôn bán hàng ngày tại đây.
Cách ứng xử với không gian giao thông và dịch vụ đi kèm luôn cần phản biện đa chiều, nêu bật các giá trị cốt lõi và học hỏi kinh nghiệm phát triển phù hợp, rất cần những cái nhìn nhân văn của nhà quản lý, người hoạch định chính sách. Ám ảnh về ùn tắc giao thông, ái ngại về nhếch nhác do đón đưa lượng khách khổng lồ mỗi chuyến tàu qua, mỗi đợt xe đến, khiến người ta quên đi rằng “nguồn sống” của một nơi chốn cũng là nhờ những chuyến tàu xe đến và đi như vậy. Thử nhìn không gian công cộng thời dịch Covid-19 thiếu vắng du khách đến và đi, sạch sẽ đấy mà cũng vắng lặng đấy, và quan trọng hơn cả, đó là thiếu sức sống của quá trình giao tiếp giữa con người với nhau. Quá trình giao tiếp đó chắc chắn không chỉ giải quyết những nhu cầu căn bản như ăn uống, đi vệ sinh hay mua sắm, mà còn là thư giãn, giải trí, giao lưu văn hóa và thậm chí hoạt động nghệ thuật nữa.
Khoan nhắc đến việc tạo dựng không gian có hồn cốt văn hóa, chỉ riêng khái niệm về tiện ích đã thấy sự khác biệt về cách hành xử cho không gian công cộng ra sao. Nếu có dịp tham quan các công trình giao thông trên thế giới, ta sẽ gặp những hành lang được bài trí tuyệt vời, những bậc thềm ốp lát cầu kỳ, những lối đi có hoa lá đẹp đẽ... trên quan niệm dành những gì tốt đẹp, bền vững và xứng đáng nhất để “khoe” với khách thập phương. Nhiều công trình mới xây ở Việt Nam hiện nay kinh phí không hề nhỏ nhưng cách thức hoàn thiện thô thiển, đại khái, trang trí dư thừa, thiếu quan tâm phần sân vườn, hành lang, lối đi có che mái… với cách làm không đồng bộ, chắp vá, sơ sài. Hoặc khi có tiền, thậm chí rất nhiều tiền thì không ít chủ đầu tư thiếu tôn trọng văn hóa, phá bỏ không suy nghĩ đến phần nhà cũ, bất chấp hiện trạng và lịch sử, không có sự kế thừa bóng dáng, hình hài, cảnh quan khu vực... Tất cả đều là cách “xài tiền” thiếu cân nhắc và để lại không ít hậu quả khó sửa chữa về mặt kiến trúc và văn hóa.
Ở các nước phát triển, họ tôn trọng tự do cá nhân, nhưng phòng ốc riêng chỉ làm vừa đủ, còn dành tối đa không gian cho khoảng chung, khoảng chuyển tiếp công cộng. Có những hành lang ký túc xá rất tiện nghi để sinh viên nghỉ ngơi, học nhóm. Có những khoảng khuôn viên quanh sân vận động khá rộng, vừa để giảm ùn tắc giao thông công cộng, vừa giúp khán giả khi đi vào hay đi ra còn có thể mua sắm, tham quan... chứ không phải ra khỏi sân bóng là gặp đường phố liền. Sẽ khó có được những điểm đến xứng tầm và đủ văn hóa, nếu nhà quản lý, chủ đầu tư vẫn cứ chỉ bám theo các tiêu chuẩn cũ, đem mét vuông “phân phối” cho đầu người, mà không nghĩ đến cảm xúc, tâm lý, hành xử của con người trong mấy mét vuông đó thế nào.
Lối vào quảng trường Les Halles. Một không gian bảo tồn văn hóa tại Gare de Lyon
Trông người rồi nghĩ đến ta
Nếu so sánh với sân bay Changi của Singapore, điểm đến bao năm qua giữ chức “vô địch thế giới” về tiện ích, môi trường và không gian văn hóa nơi công cộng thì chắc chắn sẽ có nhiều ý kiến cho rằng không thể làm được, bởi Changi quá đặc biệt và là chiến lược đầu tư cả quốc gia của người ta, trong khi mình còn nghèo v.v… Cho nên bài viết xin tạm “tham khảo” qua không gian giao thông công cộng tại khu La Halles để thấy các vấn đề nêu trên được giải quyết tại Paris như thế nào:
- Les Halles giữ vai trò phức hợp giữa nhà ga, bến trung chuyển, công trình tôn giáo, và các công trình về thương mại xoay quanh một quảng trường nhỏ với các hoạt động đa dạng, hầu như 24/24 và 24/7, không ngừng nghỉ.
- Điểm đặc thù của Les Halles (nghĩa gốc là khu chợ) là không chỉ kết nối về mặt giao thông, mà còn kết nối các hoạt động văn hóa, như thương mại, tôn giáo, vui chơi, giải trí, ăn uống, nghệ thuật… tạo thành 3 cực rất mạnh cho không chỉ quảng trường Chatelet mà còn đóng góp du lịch, “nuôi sống” các con phố lân cận về nhiều mặt.
- Một số hạng mục ở đây đã, đang và sẽ thành điểm đến riêng đặc thù mà giới trẻ và những ai yêu mến Paris không thể bỏ qua. Ví dụ như trung tâm thương mại ngầm đồng thời là lối lên xuống chính của ga ngầm Chatelet, nhà thờ Saint Eustache, và bảo tàng Fondation Pinault (mở cửa 2020 tại nơi trước đây là Sở Giao dịch Thương mại). Trên bề mặt quảng trường, Les Halles kết hợp nơi vui chơi, tắm nắng, vẫy nước… cho trẻ em với các con phố xung quanh đều là thương mại, nhà hàng, dịch vụ, chợ phiên đồ cũ… tạo nên quần thể luôn nhộn nhịp và đông đúc và không mang tính “độc quyền” của chủ đầu tư nào chuyên biệt. Cơ chế quản lý mở, ai làm tốt thì tồn tại giúp Les Halles tạo nên môi trường đầu tư cạnh tranh lành mạnh, giúp đối tượng hưởng lợi nhiều nhất là người dân và du khách.
Kinh nghiệm thiết kế và vận hành của Les Halles đã chỉ ra một số tiêu chí được giới chuyên môn lưu ý khi xử lý không gian giao thông trong đô thị sao cho trở thành điểm đến văn hóa như sau:
- Không bỏ qua bối cảnh và quan hệ với đường phố, dân cư, và những “thương hiệu” đã tạo dựng theo thời gian. Ví dụ một gánh hàng rong ở khu phố cạnh nhà ga, một tiệm tạp hóa bao năm quen thuộc với du khách, hay một hồ phun nước nhỏ xinh nhưng thân thuộc ở quảng trường trước bến tàu… đều là tài nguyên đáng giá.
- Không làm “đồ giả” theo kiểu tái hiện, sắp đặt… mà cần tập trung nhiều hơn vào tiện ích, an toàn và tránh gây sức ép lên không gian giao thông. Các tính toán cho không gian nên tương thích theo cách tổ chức “phòng khách của đô thị”, và hành khách cũng như cư dân địa phương trở thành người tham gia sự kiện, luôn được hòa mình vào không khí chung của khu vực đó.
- Không xâm phạm vào cảnh quan đặc thù, biến đổi cấu trúc (như nhổ bỏ cây xanh vì vướng cầu vượt, xóa thảm cỏ vì cần bãi đậu xe…) bởi cho dù rất cần đảm bảo cung cấp tốt các dịch vụ liên quan (để xe, khu vệ sinh, an ninh...) thì việc đảm bảo thiên nhiên vốn có cũng là một cách thức hành xử văn hóa với quá khứ và hiện trạng, đồng thời là hệ thống nhận diện thương hiệu không dễ có được. Tư duy “cũ là bỏ” luôn kéo lùi sự phát triển, làm triệt tiêu ký ức trong không gian sống.
- Nếu đánh giá đúng bối cảnh cụ thể, ta sẽ thấy một nhà ga tàu điện ngầm tọa lạc ở vị trí trung tâm quận 1 có giá trị kinh doanh lớn lao và từ đó sẽ thu hút các hoạt động “phi giao thông” chung quanh khu vực nhà ga. Nhất là hoạt động văn hóa, không gian bảo tàng, chỗ chơi trẻ em… Khi chỗ nào cũng là hàng quán thì lợi nhuận sẽ kéo theo sức ép, nhếch nhác, quản lý, và hàng loạt hệ lụy về tiếng ồn, vệ sinh, cạnh tranh… mà thực tế quanh các bến xe hay ngay tại khu vực các phố đi bộ (Bùi Viện, Nguyễn Huệ) đã cho thấy bất cập.
- Khi chính sách quản lý có cân nhắc giữa các công năng thuần túy thương mại - dịch vụ và không gian văn hóa, rất cần tư duy của giới quản lý và đầu tư phải xem văn hóa là hoạt động đầu tư nền tảng, là ưu tiên cho dù có thể chưa mang lại lợi nhuận trước mắt nhưng lại giải quyết rất căn cơ vấn đề hình thành nên nếp sống văn hóa đô thị.
“Khi không muốn làm người ta viện lý do, khi muốn làm thì người ta sẽ tìm giải pháp”, câu nói đó luôn đúng, nhất là trong bối cảnh phát triển đô thị không còn là chuyện của chính quyền hay một vài nhà đầu tư nào, dù có tầm cỡ đến đâu. Bởi nếu chỉ nhìn khái niệm “đầu tư” như con số thuần túy nguồn vốn, cách thức, lộ trình, quy mô… thì xây dựng đô thị sẽ mãi theo kiểu “xây dựng cơ bản” của một thời bao cấp mọi thứ từ ý nghĩ cho đến hành động. Không thể nhân danh các chủ trương, quan niệm chỉ mang tính quản lý và điều tiết môi trường đầu tư để triệt tiêu mọi sáng tạo nhằm giải quyết nhu cầu chính đáng của cư dân, đặc biệt trong lĩnh vực văn hóa. Những cụm từ “đô thị đáng sống” sẽ mãi chỉ là lời chót lưỡi đầu môi, khi nhìn qua không gian công cộng để tìm kiếm chỗ cho mọi người đến đó.
Dĩ nhiên, cần hiểu điểm đến không thể và không chỉ là một nơi thuần túy để ta đi qua.
Khu vui chơi khám phá cho trẻ và nơi dừng chân thư giãn cho du khách tại Les Halles, Paris, Pháp
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 171