Góc nhỏ, giếng trời

Làm giếng trời đang là một xu hướng trong thiết kế xây dựng nhà ở gia đình, thậm chí như là một thứ mốt. Thực ra đó là một điều tích cực. Bởi đây là một giải pháp hữu hiệu tăng cường chiếu sáng và thông thoáng cho công trình - đặc biệt đối với những ngôi nhà phố - thường cao, sâu và có rất ít mặt thoáng. Nhiều kiến trúc sư chủ động đề xuất ngay từ ban đầu giải pháp giếng trời cho bản vẽ mặt bằng; và cũng không ít chủ nhà đề nghị kiến trúc sư làm giếng trời vì nhận ra ngay rằng nếu không làm thì nhà sẽ rất tối và bí. 
Có lẽ cách đây chừng 15-20 năm, giếng trời không “hot” như bây giờ. Lúc ấy có thể nhu cầu về ngôi nhà ở đơn giản hơn, và bàn tay của kiến trúc sư vẫn còn xa vời đối với những công trình nhà ở gia đình. Người dân tự thiết kế, tự thi công ngôi nhà của mình, và giải pháp giếng trời còn xa lạ. Cũng một phần nguyên nhân là những vật liệu lợp mái thời đó còn hạn chế, những loại kính an toàn, kính tôi hay tấm nhựa thông minh chưa có hoặc chưa phổ biến. Nhưng bây giờ thì đã khác. Giếng trời đã trở thành một bộ phận quan trọng trong nhiều ngôi nhà và thực sự đã phát huy hiệu quả của nó. Thậm chí nhiều nhà có nhiều mặt thoáng, đủ sáng vẫn cứ làm giếng trời. Bởi ngoài vai trò, chức năng kỹ thuật, giếng trời còn là một không gian đẹp, là điểm nhấn cho nội thất ngôi nhà.
Thực ra, không phải trong xu thế xây dựng nhà ở hiện đại mới có giếng trời. Giếng trời đã có từ rất xưa… Trong những ngôi nhà cổ ở phố cổ Hà Nội, Hội An, hay Chợ Lớn - Sài Gòn, giếng trời đã được ứng dụng để tận dụng chiếu sáng và thông thoáng. Những ngôi nhà này thường có mặt tiền hẹp và rất sâu, có khi lên tới vài chục mét. Mỗi ngôi nhà sâu không chỉ có 1 mà có 2-3 giếng trời hay nhiều hơn nữa; chia mặt bằng thành những lớp theo chiều sâu. Giếng trời ở những ngôi nhà này có thể có mái hoặc không mái - được tổ chức không gian thành một sân trong. Trải qua thời gian, những giếng trời trong nhà ở hiện đại đã có khác nhiều về hình thức, vật liệu, song bản chất vẫn không thay đổi; đó là một khoảng không thông từ duới đất lên… trời, để khai thác ánh sáng và thông thoáng tự nhiên.
Tuy vậy, để làm giếng trời hiệu quả, cần cân nhắc kỹ lưỡng về mặt thiết kế chứ không phải hứng lên là làm, hay làm để chơi. Làm mấy giếng trời, đặt vị trí ở đâu, rộng bao nhiêu, hình dáng ra sao, vật liệu gì, trang trí thế nào… cần những nghiên cứu trong tổng thể chung của ngôi nhà. Đã làm giếng trời thì phải khai thác tối đa hiệu quả của nó. Thông thường ở một ngôi nhà phố, có thể khai thác tới 3 mặt của một giếng trời (mặt còn lại thường giáp tường biên). Chỗ nào xây tường, chỗ nào trổ cửa sổ, chỗ nào làm lan can phụ thuộc vào các phòng chức năng và các không gian kế cận.

 

 

 

 

Ở góc độ thẩm mỹ, giếng trời là một chỗ dễ “dụng võ” cho các ý tưởng trang trí; và quả thật giếng trời muốn đẹp thì phải trang trí. Nhưng trong thực tế, đây lại hay có những vấn đề khúc mắc. Một trong những câu hỏi thường đặt ra là ở dưới giếng trời thì làm gì? Tất nhiên có nhiều giải pháp, và hình như cũng là mốt theo thời gian. Có một thời người ta hay làm bể kiếng non bộ, nuôi cá dưới giếng trời. Nói thì hay nhưng làm rồi thì nhiều nhà than trời vì ẩm thấp và muỗi, không có thời gian thay nước, chăm sóc. Nhiều nhà rút nước đi thành bể cạn, chơ vơ mấy hòn đá non bộ, trông rất chán và thiếu thẩm mỹ. Có thời lại hay trồng cây kiểng dưới giếng trời, nhưng rồi cây rất khó sống vì không đủ sáng, thoáng. Rồi có thời lại làm mốt vườn Nhật, rải sỏi trắng với một vài hòn đá to, vài cây nho nhỏ… Gần đây lại rộ lên mốt trồng cây cao ở dưới giếng trời vươn lên mấy tầng nhà  trong trào lưu “kiến trúc có nhiều cây xanh” (xin đính chính là không phải là “kiến trúc xanh”)… Tất nhiên mỗi cách làm, mỗi giải pháp có những ưu nhược điểm nhất định. Có thể điều này với người này là hay, là đẹp nhưng đối với người khác là không. Có thể giải pháp này ở công trình này là tốt nhưng bê sang công trình khác lại xấu. Làm cái gì, làm như thế nào cần căn cứ vào nhu cầu và năng lực cụ thể của chủ nhà, và căn cứ vào mặt bằng công năng, tổ chức không gian của ngôi nhà cụ thể.
Nhiều chủ nhà, và kể cả kiến trúc sư đôi khi sa đà vào những giải pháp trang trí cho bắt mắt mà quên đi những vấn đề công năng, kỹ thuật của giếng trời, cần giải pháp xử lý thích hợp. Ví như có nhà mượn luôn ô cầu thang làm giếng trời (cũng là một giải pháp phổ biến), ở trên làm mái kính rộng hết ô thang. Rồi đến mùa hè khi đi lên tầng trên cùng mới ngã ngửa ra cái cụm từ mỹ miều “chan hòa ánh sáng” nó kinh khủng thế nào. Nắng, nóng, chói hoa mắt, mặt bậc thang gỗ, sàn gỗ bị nắng chiếu làm hư hại, cong vênh, bạc màu. Có nhà thì các ô thoáng trên đỉnh giếng trời không nghiên cứu kỹ giải pháp kỹ thuật, nên cứ trời mưa là nước tạt qua rớt xuống dưới nhà. Có nhà làm giếng trời cạnh cầu thang nên khi di chuyển ở thang người già và trẻ em rất sợ vì nhìn xuống hun hút…Những ví dụ như vậy kể ra có rất nhiều.
Giếng trời, chỉ là một góc nhỏ; chẳng có gì quá phức tạp những cũng không hề đơn giản. Nghiên cứu kỹ, thận trọng, suy nghĩ thấu đáo những vấn đề công năng, kỹ thuật, thẩm mỹ là điều cần thiết để giếng trời thực sự là một giải pháp kiến trúc hữu hiệu và là điểm nhấn không gian trong ngôi nhà.

 

 

 

 

Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 138