Công trình như một tác phẩm điêu khắc trong nghĩa trang Linesville ở Mỹ
“Hạt bụi nào hóa kiếp thân tôi, để một mai tôi về làm cát bụi”, nhạc sĩ Trịnh Công Sơn đã khái quát một cách hình tượng kiếp luân hồi sinh- tử của con người. Khi thể xác về “làm cát bụi” thì linh hồn về với ông bà. Người sống có thể tưởng nhớ người đã khuất, chăm sóc các linh hồn bằng việc thờ cúng, kể cả cúng cô hồn mà cao điểm là rằm tháng bảy âm lịch hằng năm. Nhưng còn thể xác, việc chăm sóc cái quá trình “về làm cát bụi” không đơn giản, nhất là trong điều kiện của một đô thị lớn như TP.HCM...
Những dự án lãng mạn “Nghĩa trang phải là một tụ điểm sinh hoạt văn hoá - hơn nữa, đó không phải là thứ văn hoá giải trí đơn thuần mà nó là văn hoá tâm linh. Không chỉ cần yếu tố tôn nghiêm, nghĩa trang phải sạch như một công viên, đẹp như một công trình nghệ thuật, có giá trị như một di tích lịch sử và thu hút mọi người như một tụ điểm du lịch. Một số đô thị văn minh trên thế giới đã có những nghĩa trang như vậy và đó là cái mà TP.HCM còn thiếu”, một doanh nghiệp đã bỏ nhiều thời gian, công sức xây dựng dự án làm nghĩa trang ở TP.HCM phát biểu với KT&ĐS.
Doanh nghiệp này hình dung cụ thể hơn: “Trong dự án xây dựng nghĩa trang do tôi đầu tư, mỗi bia mộ phải là một sản phẩm kiến trúc được thiết kế hoàn chỉnh, ngôi mộ phải đảm bảo các yếu tố kỹ thuật để toàn bộ nghĩa trang phải phù hợp với môi trường an sinh của cư dân xung quanh. Theo tôi, một nghĩa trang phải rộng từ 30- 50 ha, cách thành phố khoảng chừng 30 km là vừa. Điều kiện lý tưởng là nghĩa trang ở gần một dòng sông hoặc trong lưu vực sông. Xung quanh nghĩa trang là rừng cây cổ thụ. Tỷ lệ xây dựng chỉ chiếm khoảng dưới 30% diện tích đất trong đó có 5% đất dành cho khách hàng có khả năng tài chính cao”.
Bà Tạ Thị Ngọc Thảo, tổng giám đốc Công ty TNHH T.T.N.T, một đơn vị cũng có ý tưởng đầu tư xây dựng nghĩa trang thì cho rằng: “Nghĩa trang - vùng đất giao thoa giữa người sống và người chết - phải được chăm chút thật kỹ. Nghĩa trang không chỉ là nơi dành cho người chết mà còn là nơi để người sống thể hiện văn hoá của mình, là nơi để lớp người đi trước giáo dục cho lớp người sau. Nghĩa trang do công ty tôi đầu tư phải có nhiều hoa cỏ và bóng mát, để cho nhiều người đến tập thể dục
được hít thở không khí trong lành. Nghĩa trang có những con đường không thẳng tắp khô khan mà sẽ được uốn lượn nhẹ nhàng cho có chút phần lãng mạn; có nơi để bà già đến rù rì với ông già đã nằm sâu dưới đất, có chỗ để người thân đến bày mâm cơm cho cả gia đình ăn và dọn dư ra một cái chén cho người khuất mặt. Nhưng cũng có những khoảng lặng để ta về với chính ta chiêm nghiệm lại cuộc đời”.
Những doanh nghiệp có ý tưởng đầu tư xây dựng nghĩa trang cho biết họ đã từng đi tham quan một số nghĩa trang công viên ở nước ngoài và thấy đó là những mô hình rất tốt. Nó vừa đảm bảo yếu tố vệ sinh môi trường, vừa là cảnh quan đẹp, hấp dẫn và cũng là môi trường kinh doanh hiệu quả.
Nhưng thực trạng hiện nay ở TP.HCM, chuyện nghĩa trang và dịch vụ kèm theo vẫn còn ngổn ngang nhiều bức xúc.
Lăng mộ Johan Strauss trong một nghĩa trang ở Áo, một tụ điểm thu hút khách du lịch. Công viên? Không, một nghĩa trang ở nước ngoài
Một thực tế ngổn ngang
Theo công ty Môi trường đô thị TP.HCM, hiện nay hằng năm thành phố có khoảng 25.000 người chết. Trong đó, có khoảng 5.000 người được hoả táng, còn 20.000 người cần chôn cất. Nhu cầu đất chỉ để làm mộ ước chừng cần khoảng 6 ha/năm.
Điều đáng chú ý là hiện nay, hầu hết các nghĩa trang đều nằm xen kẽ trong các khu dân cư, khu công nghiệp. Không phù hợp cả về kiến trúc, quy hoạch lẫn đời sống an sinh của dân cư.
Nghĩa trang Bình Hưng Hoà diện tích hơn 45 ha hiện đã lọt thỏm giữa khu dân cư đông đúc thuộc trung tâm phường Bình Hưng Hoà và Bình Hưng Hoà A, quận Bình Tân. Nghĩa trang này hiện có hơn 60.000 ngôi mộ. Trong đó khoảng 2/3 do công ty quản lý, số còn lại do các đoàn thể, giáo sứ, hội đồng hương... quản lý. Hiện tại nghĩa trang đã kín, chỉ còn những hộ đã mua đất trước đó hoặc xây mộ lại từ những mộ đã bốc lên. Khu vực lân cận còn có các nghĩa trang tư nhân do các hộ có đất xung quanh tự phân lô bán.
Sinh hoạt người dân diễn ra hằng ngày xung quanh nghĩa trang. Đó cũng là nơi nghỉ chân của người bán hàng rong, sân thể thao tự phát của trẻ em... Có vựa ve chai áp sát nghĩa trang gây ô nhiễm trầm trọng cho cả khu vực dân cư rộng lớn.
Nghĩa trang thành phố ở phường Linh Trung (Thủ Đức) lại lọt thỏm giữa khu công nghiệp. Mật độ giao thông đã làm mất đi vẻ tôn nghiêm cần có của một nghĩa trang. Nghĩa trang Gò Dưa diện tích đất khoảng 12 ha gần đó cũng trong tình trạng tương tự bởi nó nằm cạnh trục giao thông ở khu vực đang đô thị hoá.
Hầu hết nghĩa trang đã hết đất hoặc chỉ còn đất ở vị trí xấu, đất đã cải táng, nên giá đất hiện rất cao. Tại nghĩa trang Gò Dưa, giá huyệt có kim tĩnh 11 - 13 triệu, huyệt đất 9-10 triệu đồng. Nghĩa trang Đa Phước (ấp 1 Bình Chánh) giá đất và chi phí chôn - bảo quản mộ từ 3,15 triệu đồng/mộ đến 9,3 triệu đồng/mộ. Mộ nhà mồ (2x3m): 25,1 triệu đồng/mộ. Giá 1 huyet mộ xây kiểu thường 9,3 triệu đồng, kiểu nhà mồ là 25 triệu đồng.
Trước tình hình khan hiếm đất như vậy, người dân đã tận dụng đất vườn, đất ruộng tự xây nghĩa trang để kinh doanh tại những nơi chôn cất cũ. Cảnh quan đô thị bị ảnh hưởng nghiêm trọng do những nghĩa trang kiểu này. Quanh các phường mới phát triển từ nền đất nông nghiệp cũ như Tân Thuận Đông, quận 7, các phường 3, 11, 12, 15, 16, 17 quận Gò Vấp, Tam Bình, Hiệp Bình Chánh, Linh Đông Thủ Đức, Phước Bình quận 9, Thạnh Lộc, Thạnh Xuân, An Phú Đông quận 12, Bình Trưng Đông, quận 2..., còn nhiều ngôi mộ xen kẽ trong khu dân cư. Có nơi cả trăm mộ. Mộ nằm san sát trước nhà, sau nhà, trong sân, trước thềm.
Người kinh doanh bất chấp cả việc chôn cất người chết gần các khu dân cư đã bị cấm. Một “cò” nghĩa trang khu vực Bình Hưng Hoà giải thích: “Nghĩa tử là nghĩa tận. Lúc tang gia bối rối, không có ông chính quyền nào xử phạt khi chôn cất đâu? Mấy ổng làm lơ thôi”. Cứ thế, sự khan hiếm đất khiến các nghĩa trang tự phát tiếp tục phát triển, gây ảnh hưởng cảnh quan kiến trúc.
Cảnh ngổn ngang trong một nghĩa trang hiện nay ở TP.HCM
Cơ hội cho nhà đầu tư?
UBND TP đã chỉ đạo Sở Quy hoạch - kiến trúc tiến hành quy hoạch các khu vực đất dành cho nghĩa trang, không để nghĩa trang xây tràn lan.
Theo kế hoạch, hơn 60.000 ngôi mộ tại nghĩa trang Bình Hưng Hòa sẽ được giải tỏa di dời đến nghĩa trang Đa Phước (Bình Chánh).
Nghĩa trang Đa Phước giai đoạn 1 diện tích 7,5 ha đã hoạt động từ năm 2004, giai đoạn 2 sẽ mở rộng lên 67 ha, đáp ứng hơn 50.000 mộ. Tuy nhiên, theo Công ty Môi trường đô thị thành phố, đất tại nghĩa trang Đa Phước quá ít và đất ở những nơi khác trên địa bàn TP.HCM cũng không đáp ứng nhu cầu. Gần đây, UBND TP chấp thuận chủ trương cho Sở Lao động - thương binh và xã hội xây thêm nghĩa trang chính sách tại xã Phú Hòa Đông, huyện Củ Chi, diện tích 4,6 ha với khoảng 2.000 mộ trong tổng số diện tích dự kiến quy hoạch là 103 ha.
Tuy nhiên, đó mới chỉ là những kế hoạch giải quyết như một nhu cầu của hệ thống các dịch vụ công ích của thành phố. Một doanh nghiệp đang có ý định đầu tư xây dựng nghĩa trang nhận xét: “Việc nhìn nhận và tổ chức dịch vụ này như một thị trường hiện chưa được thể hiện rõ nét ở các nhà quản lý. Các nhà đầu tư có nhiều ý tưởng và tiềm năng tài chính vẫn gặp nhiều khó khăn triển khai ý tưởng, đặc biệt là việc tìm đất. Thực tế chúng tôi có thể chấp nhận hình thức đầu tư- chuyển giao. Nếu không huy động được các nhà đầu tư lớn thì dịch vụ này vẫn sẽ chỉ là tự phát, nhỏ lẻ như hiện nay và điều đó không xứng tầm với một đô thị như TP.HCM”.
Thiếu đất cho người chết
Theo Sở Quy hoạch - Kiến trúc TP.HCM, dự kiến đến năm 2020 dân số TP.HCM sẽ là 10 triệu người. Trong đó, số tử là 40.000 người/năm
(tỷ lệ tử 0,4%), dự kiến số người được chôn cất tại quê nhà là 8.000 người (20%), số còn lại 32.000 người (80%) sẽ mai táng ở TP.HCM và các vùng lân cận. Nếu lấy tiêu chuẩn đất cho nghĩa trang chôn cất hiện nay là 15m2/mộ, hằng năm TP.HCM cần khoảng 30 ha/năm dành cho đất nghĩa trang. Nhu cầu quỹ đất nghĩa trang cho những năm tới sẽ là 1.440 ha. Nhưng hiện nay, thành phố chỉ có khoảng 1.200 ha đất nghĩa trang. Trong đó, khoảng 100 ha đất nghĩa trang nhà nước quản lý và 1.100 ha đất nghĩa địa tự phát nằm rải rác trong các khu dân cư. Và hầu hết các nghĩa trang đã kín chỗ.
Quy hoạch nghĩa trang của một doanh nghiệp đang trình dự án với tỷ lệ sử dụng đất: khu vực xây mộ và dịch vụ: 45,87%; đường đi và tạo cảnh: 24,63%; công viên: 14,98%; vườn ươm: 7,18%
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 5 (2006)