Trông lên mái nhà

Trong quá trình làm nhà từ truyền thống cho đến hiện đại, từ nhà xưa một trệt mái dốc đến nhà nay nhiều tầng mái bằng, sau khi lợp được mái hay đổ bê tông tấm trên cùng (cất nóc) xong là có thể coi như hoàn thành cơ bản phần khung xương của công trình. Như mọi thành phần xây dựng khác (tường, cầu thang, sàn, trần…) mái nhà cũng có phần thô và phần hoàn thiện, cũng có đủ những tranh luận trái chiều về kiểu dáng, cách thức xây dựng và sử dụng sao cho hiệu quả. Và nhiều khi làm một bộ mái dốc, hay đổ tấm mái bằng, sân thượng trông đơn giản, chẳng ai sống thường xuyên trên nóc nhà, vậy mà luôn gây ra không ít tranh luận chuyên môn từ hình thức đến kỹ thuật, hết chuyện chống thấm lại đến ý nghĩa văn hóa. 
Nhiều người khi được hỏi về ngôi nhà trong ước mơ của mình ra sao, đều trả lời là muốn có một biệt thự riêng có mái ngói, có sân vườn… Bên cạnh những tiện nghi khác thì trong mắt người phương Đông, một bộ mái dốc lợp ngói luôn được xem là hình ảnh thân quen, chuẩn mực của nếp nhà truyền thống giao hòa với thiên nhiên. Nhưng trong điều kiện đô thị hiện nay, nhà phố liền kề hình hộp xây sát nhau hay nhà nhỏ trong hẻm tận dụng từng mét vuông đất liệu có còn phù hợp với những giải pháp mái dốc cầu kỳ như xưa? Và bản chất một ngôi nhà hài hòa về môi trường cư trú cũng như liên kết tốt với các nhu cầu sử dụng, yếu tố kỹ thuật khác... có cần phải phụ thuộc vào các chóp nóc bánh ú hay tầng mansard (*) nặng phần hình thức không? Hãy thử trông lên mái nhà để trả lời phần nào những câu hỏi này.

 

 

   
 

Mặt trên của những khối hộp
Trong điều kiện nhà ở đô thị hiện nay, những khối nhà ống có lúc chỉ còn một mặt tiền được tiếp xúc với môi trường bên ngoài, mà nếu môi trường ô nhiễm, khói bụi, tiếng ồn nhiều thì cũng ít khi mở cửa ra ban công phía trước. Khi đó, mái nhà không chỉ giữ vai trò che nắng ngăn mưa, mà còn là bề mặt sử dụng hữu ích trong không gian bao quanh của một khối hộp. Ngoài tính năng cơ bản là che chắn nhưng vẫn đảm bảo thoáng đãng để không khí luân chuyển từ trong ra ngoài, dưới lên trên, lấy ánh sáng từ trên xuống, giảm mưa tạt gió lùa, mái nhà phố thị còn đảm đương tính năng kỹ thuật không thể thiếu được. Đó là không gian cho hệ thống bồn nước sinh hoạt, chữa cháy, là sân phơi cũng như phòng kho, một dạng không gian “không thấy cần nhưng khi cần thì không thấy” trong nhà ống. Thậm chí với những nhà xây dựng trong điều kiện chung quanh bị vây kín mít bởi nhà khác thì phần mái là “mặt đứng hướng trời” hiếm hoi để tập thể dục, trồng chút cây xanh hay nơi hàn huyên quây quần của cả gia đình, bạn bè.
Có 3 giải pháp chọn lựa kết cấu mái nhà tương đương với 3 cách ứng phó của ngôi nhà với môi trường chung quanh. Một là “đội nón” che kín theo kiểu mái dốc truyền thống, hai là phơi bày tối đa kiểu mái bằng hiện đại, và ba là dạng kết hợp. Mỗi kiểu đều có ưu nhược điểm tùy theo điều kiện khí hậu, cảnh quan môi trường chung quanh và người cư trú cụ thể. Tuy nhiên trong phạm vi của vấn đề xử lý mái cho nhà phố, có thể khẳng định ưu thế của dạng mái kết hợp, tức là vừa có không gian diện tích cho các hoạt động sinh hoạt trên mái như một sân thượng, vừa có phần che chắn, thu thoát nước mưa và tăng mảng xanh một cách có tính toán hiệu quả, đồng thời giảm tình trạng “chóp hóa” hoặc bê tông hóa bề mặt mái nhà phố thị trong xu thế kiến trúc tiết kiệm năng lượng hiện nay và tương lai.

 

 

 

 

 

 

Hiệu quả của “mái chồng mái” 
Môi trường nhiệt đới đã chứng minh tính hữu dụng của mái nhà nhiều lớp nhằm chống chọi với nắng mưa. Nhờ khoảng đệm không khí dưới mái, nhờ các lớp cấu tạo lợp mái (từ rơm rạ cho đến các kiểu ngói truyền thống) giúp cách nhiệt tốt và co giãn bền bỉ theo thời gian mà bước chân vào những ngôi nhà cổ ta luôn thấy mát rượi. Câu nói dân gian “nhà cao cửa rộng” chính là diễn giải cho phần nền và phần mái phải cao để bảo vệ nhà tốt hơn trước tác động của môi trường (nền cao không bị ngập, an toàn; còn mái cao thoát nước tốt, bên trong mát mẻ… chứ không phải “nhà cao” là làm nhà cao tầng hoặc làm một tầng thật cao như một số ngộ nhận). Trường hợp với nhà phố chật hẹp thì gia chủ lại càng cần khai thác hiệu quả không gian trên bề mặt mái bằng, như làm sân phơi, chỗ đặt cây cảnh, tập thể dục, phòng thờ, mái che thang, đặt bồn nước… chứ không nên làm mái dốc trùm hết hay trơ trọi một mái bằng dài rộng. Mọi mái bằng để trơ trọi không lên xuống sử dụng hiệu quả sẽ vừa tốn kém và vừa tích nhiệt, khiến mái cũng như nhà mau xuống cấp. 
Các biện pháp thiết kế “mái chồng mái” về cơ bản là trùm thêm một hệ mái dốc (tôn, ngói, tấm lợp nhẹ...) lên bên trên mái bằng, dùng giàn hoa bằng thép, gỗ hoặc lam bê tông ngăn nắng… tùy chức năng sẽ góp phần giảm được bức xạ trực tiếp lên mái bằng - sân thượng. Từ các sân thượng trồng cây kiểu vườn treo thuở trước đến các thiết kế xanh của KTS nổi tiếng Malaysia Ken Yeang đều thực chất là hạn chế tác động thời tiết, khai thác và gia tăng tính hữu ích cho phần mái nhà. 

 

 

 

 

Biết mình biết người  
Các bộ mái lợp tôn hay tấm lợp nhẹ hiện nay tuy thấy mỏng manh gọn gàng, giảm thiểu các chi tiết cấu tạo rui mè truyền thống, thực ra là sự phát triển của kỹ thuật và công nghệ hiện đại, tích hợp nhiều tính năng vào trong tấm vật liệu để gia tăng cách âm, cách nhiệt, chống thấm tốt, thi công đơn giản. Với nhiều lý do như chưa quen, chưa nắm rõ kỹ thuật hoặc vẫn còn “vấn vương” nhiều với kiểu vật liệu và kỹ thuật truyền thống nên đa số nhà ở tư nhân vẫn thích hoặc lợp ngói hoặc làm mái bằng kiên cố. Thực ra nếu tham khảo các nước có tương đồng về điều kiện khí hậu và tập quán xây dựng như Việt Nam (Thái Lan, Malaysia, Campuchia...) có thể thấy họ sử dụng vật liệu lợp mái hiện đại rất hiệu quả, ít câu nệ hình thức như là chúng ta.
Đây thực chất là vấn đề nhìn nhận tổng thể vai trò trước tiên của mái nhà luôn là che chở chống nóng chống thấm và thoát nước mưa tốt dù có làm hình thức mái gì. Kiểu mái gắn liền với kiểu nhà, phụ thuộc vào kích thước dài rộng và công năng sử dụng bên dưới, không thể cóp nhặt nơi này nơi khác vào mái nhà của mình được. Một khi đã khai thác sử dụng phần mái bằng thì cũng phải lo cách nhiệt và chống thấm cho mái bằng tốt, tức là giảm thiểu lượng nắng mưa trực tiếp tác động vào mái bằng - sân thượng. Có nhiều cách thức phong phú về kiều dáng và kỹ thuật, như phần sàn thì dùng tấm đan kê trên gối gạch, dùng gạch rỗng chống nóng, phần mái phụ trên dùng lam đi với tấm lợp phía trên. Gần đây xu hướng phổ biến được các nhà thiết kế trẻ Việt Nam ưa chuộng là bố trí cây xanh, vườn rau sạch trên mái như một giải pháp phối hợp cách nhiệt với chống thấm, giảm lượng nhiệt trên mái và giảm tốc độ nước tràn gây ngập cho đô thị nhờ khả năng giữ và điều tiết nước mưa qua lớp thảm thực vật trên mái. 
Nhà càng dài càng rộng, mái nhà càng phải chia ra làm nhiều khu vực hoặc mái nhỏ để tránh dồn nước và nứt ngấm bề mặt lớn. Sử dụng cửa mái hoặc mái kéo giúp cho nhà ống dài có thể lấy sáng, thông thoáng ở khoảng giữa được tốt. Cần lưu ý khi mở cửa trên mái, mái che giếng trời dạng kéo... cần tương ứng với chiều cao nhà, mức độ lấy sáng lấy gió vào nhà, khả năng che chắn mưa tạt, và kiểm soát được việc thoát nước cũng như đảm bảo vấn đề an ninh, chống trộm đột nhập qua hệ thống khung bảo vệ kết hợp với chức năng gia tăng thẩm mỹ cho phần giếng trời.
Cuối cùng, một bộ mái hợp lý trong điều kiện xã hội Việt Nam vẫn phải gánh thêm trách nhiệm biểu tượng phong thủy. Mái nhà không chỉ giới hạn của ngôi nhà theo chiều đứng và cả chiều rộng, mà còn xác lập phạm vi bảo vệ của bộ mái đó ở bên dưới như một biểu tượng mang tính văn hóa, ảnh hưởng đến góc nhìn của cư dân chung quanh. Nếu bạn không muốn nhìn thấy kiểu “góc ao đao đình” hay “xà nóc đòn giông” của nhà khác chĩa vào nhà mình, thì người khác cũng nghĩ vậy đối với mái nhà bạn. Biết mình biết người, vì người vì mình khi làm nhà sẽ luôn giúp bạn chọn được giải pháp cho bộ mái hợp lý: vừa đủ với công năng, tương xứng về vật liệu và kiểu dáng toàn nhà, hơn là úp những chiếc nón kỳ dị và phiền phức trên đầu mái ấm của mình.

 

 

 

 

 

Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 138