Chọn mặt gửi... nhà

Chuyện làm nhà đâu có như xem tin tức, nhưng vẫn không ít gia chủ dựa vào tiện ích của thời đại công nghệ để “chọn mặt gửi vàng” làm nhà. Họ có lý, bởi khác với chục năm trước, ngày nay giới hành nghề kiến trúc - xây dựng rất biết khai thác thế mạnh mạng xã hội, website để quảng bá năng lực. Tuy nhiên, từ hình ảnh quảng bá đến công trình thực tiễn luôn có khoảng cách, và từ những trang mạng tương tác với người vào tìm kiếm thông tin đến khi gặp nhau ngoài đời và cùng nhau làm cả ngôi nhà vẫn luôn có không ít va chạm, mâu thuẫn, trong đó chủ yếu nằm ở vấn đề ai làm việc gì.

 

“Xin lỗi, tôi là kiến trúc sư...”
Anh A. là kiến trúc sư ra trường được 5 năm, làm cho một công ty chuyên thiết kế nhà ở tư nhân, căn hộ. Khi khách hàng là chị M. đề nghị đi chọn gạch rồi chỉ cho thợ thi công gạch, đóng trần... thì anh ghé một vài lần rồi từ chối vì cho rằng mình không phải là giám sát hay cai thợ. Chị M. bực bội bèn tuyên bố không trả nốt phần thiết kế phí 10% còn giữ lại để giám sát tác giả. Thế là đôi bên tranh cãi nhau theo kiểu “tôi là kiến trúc sư, không phải gia nhân của nhà chị mà cái gì cũng gọi” và “sao lúc đầu thiết kế thì hứa sau này sẽ giám sát đến khi công trình làm xong?”. Những câu chuyện kiểu như của anh A. và chị M. không hiếm trong giới làm nghề, và có nhiều góc nhìn khác nhau về vấn đề này, nhưng cơ bản đều nói lên mâu thuẫn nảy sinh do đôi bên không xác định rõ từ đầu “chức năng nhiệm vụ” của nhà thiết kế hay nhà thầu (chính, phụ) để chọn lựa cách thức tiến hành cho đúng. 
Mọi giai đoạn hay “quy trình” bài bản đến đâu cũng sẽ trở nên vô nghĩa nếu gia chủ không tìm kiếm được đối tác phù hợp, những người sẽ tham gia cùng gia chủ trong một hoặc tất cả các giai đoạn làm nhà. Chọn ai cho đúng nhu cầu công việc và không phải giữa đường “đứt gánh quan hệ” đôi bên là điều đầu tiên cần nghĩ đến.
Trên thực tế hiện nay, có rất nhiều các công ty lớn nhỏ hay nhà thầu tự quảng bá là “bao hết trọn gói” từ phần lên ý tưởng đến xây cất hoàn thiện, từ lo xin phép đến bản vẽ hoàn công, thậm chí hình thức “chìa khóa trao tay” là điều không ít gia chủ vì không có sức theo sát công trình cũng muốn thực hiện. Điều này cộng với tâm lý xem mình là thượng đế khiến khách hàng không phân biệt được chức năng của các bên chuyên môn, ví dụ kêu nhà thiết kế báo giá thi công, hay gọi bên ông thầu sửa ý tưởng thiết kế đều là những lời kêu gọi không đúng chỗ. Cho dù họ có thể làm được, nhưng đó là dạng “kiêm nhiệm” hoặc làm tay ngang, lâu ngày thành quen, chứ không phải khả năng được đào tạo bài bản và chức danh được công nhận. Những ngôi nhà do gia chủ cùng nhà thầu tự ý “lên” thiết kế thường luôn bị cóp nhặt chắp vá. Còn kiến trúc sư thì chỉ những ai bỏ nghề đi làm thầu mới có thể báo giá chính xác, còn lại thì việc tư vấn, lên ý tưởng, thực hiện bản vẽ và giám sát tác giả mới đích thực là nghề của họ.
Mặt khác, chính người trong nghề luôn khẳng định rằng không ai hay công ty nào có thể “bao sân” hết mọi lĩnh vực trong quá trình tiến hành xây dựng một ngôi nhà. Nếu có nhận thì họ cũng đi thuê lại và chi phí chênh lệch cũng như rủi ro không như ý xảy ra chắc chắn do gia chủ chịu. Những ai muốn giao trọn gói cho một mối duy nhất nên hiểu như vậy, dù thời nay mọi thứ đều chuyên nghiệp và tiện lợi hơn hẳn mấy chục năm trước, thì vấn đề nằm ở đặc thù của công việc và đặc trưng của môi trường làm nghề (kiến trúc) xây dựng. Nói cách khác, gia chủ chọn ai thì sẽ chỉ dùng được vai trò người ấy, tại sao mình chọn người này mà muốn họ đóng nhiều vai khác? Nghĩa là chuyện chị M. với anh A. ở trên sẽ không xảy ra va chạm, nếu có nhân vật giám sát (cho chủ đầu tư) ở giữa để “chạy” các công việc, làm cầu nối giữa gia chủ và thiết kế - thi công. Nhưng người giám sát này cũng không có trách nhiệm phải coi sóc thợ thi công, vì đó là chuyện của ông cai! 

 

Chọn ai trước khi khởi sự làm nhà?
Mặc dù các công ty đều ghi rõ chức năng đăng ký hành nghề là tư vấn - thiết kế - xây dựng, nhưng trên thực tế đây là 3 công việc có thứ tự, có sự độc lập, liên quan và tương hỗ cho nhau với các đặc thù riêng biệt. Không phải vô cớ mà khởi đầu luôn là tư vấn, kết thúc là xây dựng, và thiết kế ở khúc giữa. Ngay trong các trường đại học chuyên ngành cũng xác định cho sinh viên hiểu rõ vai trò tư vấn ban đầu và tư vấn suốt quá trình xây nhà quan trọng thế nào. Thậm chí còn có các dạng tư vấn chuyên biệt như tư vấn giám sát, tư vấn đầu tư xây dựng, tư vấn định vị phong thủy... nhưng trên thực tế chuyên gia tư vấn rất hay bị “nhầm lẫn” hoặc nhập nhằng công việc với người bán hàng. Kiểu lập luận từ phía gia chủ rằng “em thiết kế nhà thì em phải tư vấn cho anh chứ” khiến công đoạn tư vấn hầu như là miễn phí, dẫn đến phía nhà chuyên môn cũng có kiểu tư vấn cầm chừng, chung chung, ký hợp đồng thiết kế rồi sẽ cụ thể. 
Cũng vì tính nhập nhằng và miễn phí của công việc tư vấn mà hầu như gia chủ chỉ còn tìm người trong số hai “khoanh vùng đối tượng” là thiết kế hoặc xây dựng. Nhiều gia chủ không rành đọc bản vẽ hay than thở là đi gặp nhà thiết kế sao thấy nhiều thứ phức tạp quá, tìm nhà thầu cho khỏe! Nhưng khi khởi sự xây nhà mà đi gặp một nhà thầu trước tiên, thì chắc chắn gia chủ sẽ nhận được các “tư vấn” và các “thiết kế” dưới góc độ của... nhà thầu! Điều đơn giản nghe qua tưởng chừng là chuyện nhỏ, nhưng thực tế rất nhiều người nhầm lẫn và đi chệch hướng khi chuẩn bị làm nhà. Tôi là nhà thầu, nên tôi sẽ khuyên anh thế này về giá cả, nhắc anh thế kia về kỹ thuật, còn những chuyện thuộc về ý tưởng cho ngôi nhà của anh thì... an tâm, tôi sẽ bao hết anh khỏi lo. Tôi sẽ dẫn anh đi xem căn nhà A. tôi làm có kiểu này, căn nhà B. có kiểu nọ, anh có muốn thêm bớt gì không, kiểu nhà bây giờ chỉ có thế, ăn thua xài vật liệu cao cấp hay không... tất cả những “tư vấn” đó rất dễ nghe, khá hợp tâm lý gia chủ vì nhìn thấy thành quả đã làm xong, nhìn thấy một gói chi phí phải bỏ ra là bao nhiêu để được ngôi nhà cỡ đó, và... hết! 

 

 

 

Không cần thiết kế có được không? 
Cho dù nhà thầu không có bất kỳ “ý đồ đen tối” gì khi tư vấn như trên, thì chắc chắn một số giai đoạn đã bị “đốt cháy” hoặc làm rất sơ sài. Có thể kể đến các hệ quả sau:
- Về mặt tổ chức không gian: không gia đình nào, cá nhân nào có sở thích giống nhau và “cơ địa” sinh hoạt, ăn ở giống nhau, thậm chí chính gia chủ đã từng làm nhà trước kia nhưng hiện nay tuổi đã già hơn, nhu cầu đã khác và rất nhiều quan niệm đã không còn như trước nữa thì ngôi nhà mới làm của anh ta sẽ vẫn cần được tư vấn từ đầu. Việc “đi xem nhà mẫu” chỉ mang tính chứng minh năng lực thực tế của nhà thầu, hoặc có giá trị tham khảo hình dung sơ bộ... chứ không phải là quy trình lắng nghe, chia sẻ và tương tác rất cần thiết trong tư vấn kiến trúc.
- Về mặt ý tưởng thiết kế: việc nhìn và bình luận kết quả cuối cùng qua tham quan “nhà mẫu” mặt tiêu cực sẽ nhiều hơn. Đó là sự đóng khung trong các kiểu cách cố định, là đi vào lối mòn trong suy nghĩ và sáng tạo của cả đôi bên (gia chủ lẫn người chuyên môn), đồng thời làm lu mờ vai trò thiết kế. Nó cũng tiềm ẩn nguy cơ “bị xù” cho nhà chuyên môn khi gia chủ không thích mấy căn nhà mẫu và nhủ thầm: chắc nhà mình cũng chỉ đến thế, thế thì... thôi!  Còn theo hướng ngược lại, gia chủ sẽ rất thích thú, hồ hởi tuyên bố: khỏi cần thiết kế, cứ vậy mà làm, kiểu gì thì cũng là một ngôi nhà không có thiết kế sẽ mọc lên.
- Về mặt chi phí: khi được nhà thầu “bao hết” chi phí thiết kế nằm trong giá xây dựng thì nghe có vẻ rẻ hơn là chia ra từng giai đoạn, nhưng thực tế tính rủi ro lại rất cao, do làm nhà thiếu thiết kế chi tiết. Nhiều trường hợp bị “đuối giữa chừng” hay “đầu voi đuôi chuột” xảy ra chính vì vấn đề “bao trọn gói” và xem thường hồ sơ thiết kế có quản lý kỹ thuật. Cần nhấn mạnh lại cụm từ hồ sơ thiết kế có quản lý kỹ thuật, vì hiện nay có rất nhiều dạng bản vẽ thiết kế, như sơ phác, ý tưởng, phối cảnh nội thất, bản vẽ xin phép, bản vẽ hoàn công... nhưng chỉ có hồ sơ được công ty có năng lực kiểm tra kỹ thuật, đóng mộc quản lý và giám sát tác giả thì mới giúp gia chủ và các bên liên quan tiến hành xây dựng một cách bài bản, có cơ sở. Còn nếu chỉ là mấy bản vẽ rời rạc, bản vẽ kiến trúc do hai bên làm việc với nhau nhưng không có phần triển khai chi tiết kỹ thuật thì vừa không có giá trị về pháp lý vừa không thể hiện đầy đủ các giải pháp xây dựng, sẽ gây tranh chấp khi thi công và nghiệm thu.  
- Về mặt tiến độ: Khi chia nhỏ từng giai đoạn sẽ giúp dễ dàng quản lý, sai ở công đoạn nào thì xử lý, dừng ở công đoạn đó, xong phần nào chắc phần đó, khi gặp rủi ro cũng dễ “nắm tóc” ai là nguyên nhân thì người đó phải giải quyết, chứ không theo kiểu “chịu trách nhiệm tập thể”. Nếu gia chủ không hài lòng ở phần ý tưởng thì sẽ tìm thêm công ty nào cung cấp ý tưởng tốt. Xong về ý tưởng thì đến triển khai kỹ thuật, xong hồ sơ kỹ thuật thì tính dự toán chi tiết, rồi mới đi tìm nhà thầu... cứ thế mà làm, có thể thay đổi đối tác ở từng giai đoạn. Dĩ nhiên cách làm này sẽ có thể kéo dài thời gian, nhưng đó là thời gian xứng đáng cần thiết để chuẩn bị và mọi thứ đều có thể chỉnh sửa được trên giấy, so với kiểu làm “bao trọn gói” có vẻ nhanh gọn hơn nhưng thực tế gia chủ sẽ không thể hình dung và kiểm soát được tiến độ làm nhà của mình, sẽ bị phụ thuộc vào “tính toán chiến lược” của nhà thầu. Một số nhà xây theo kiểu không cần thiết kế diễn ra kịch bản giống nhau: nhà thầu đổ quân vào làm lúc đầu ào ạt, sau đó cầm chừng, chậm trễ hay tắc nghẽn ở đoạn nào đó vì nhiều lý do, và gia chủ rất khó xác định được mình đã ứng tiền đúng với khối lượng đạt được hay không, tiến thoái lưỡng nan, quan hệ căng thẳng. Ngược lại, những công trình có đơn vị thiết kế đồng hành, dù độc lập hay có quan hệ với bên thi công vẫn lập ra được tiến độ tương ứng hồ sơ kỹ thuật, kiểm soát các giai đoạn nghiệm thu và tạm ứng theo hợp đồng, tiết kiệm được chi phí và thời gian.
Những phân tích ở trên không hề có ý hạ thấp vai trò của nhà thầu, mà chỉ muốn định vị cho rõ ai làm gì theo giai đoạn nào trong tổng thể quá trình làm nhà. Việc gom về một mối trên thực tế thể hiện tâm lý ngán ngại “bày vẽ” của các bên, gia chủ cũng muốn quy về một mối, mà nhà chuyên môn cũng không muốn thêm chi phí. Kết quả là các bên cứ thế giản đơn hóa một quy trình lẽ ra phải cần khá chi tiết, cụ thể và khoa học. Nếu các bên cùng đặt lợi ích chung và giải quyết thứ tự rạch ròi và có trách nhiệm thì quá trình làm nhà dù có mệt mỏi, vất vả... vẫn đạt được các thành công.

 

 

Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 142