Người Việt Nam ta đi du lịch qua Paris - Pháp, London - Anh, Prague - Cộng hòa Sec, Vienna - Áo Budapest - Hunggary, hoặc Huế - Việt Nam… đều có thể quan sát thấy điều này. Sài Gòn - TP. Hồ Chí Minh được thiên nhiên ban cho dòng sông Sài Gòn mềm mại và hiền dịu tươi mát quanh năm cùng một hệ thống kênh rạch giàu sắc thái thiên nhiên đặc thù cho vùng đồng bằng Nam bộ. Chúng ta có quyền tự hào, có đủ cơ sở để tin rằng ta có thể tạo dựng cảnh quan đô thị độc đáo mang đặc trưng sông nước Nam bộ cho thành phố thân yêu của mình.
Nhận diện di sản sông nước
Những dòng sông và hệ thống kênh rạch có thể mang lại cho cảnh quan đô thị điều gì? Đó là kiến trúc - cảnh quan hai bên bờ sông tạo nên dấu ấn đặc biệt - tạo nên hình ảnh đặc trưng đáng nhớ và là yếu tố có thể nhận biết sự khác biệt. Không gian dòng sông là không gian trống công cộng lớn nhất thành phố, như một bảo tàng ngoài trời để có thể phô diễn các kiệt tác kiến trúc và nghệ thuật. Kiến trúc hai bên bờ sông là các kiến trúc công trình công cộng mang đặc trưng văn hóa và lịch sử của nền văn minh.
Cảnh quan sông nước Nam bộ đã làm cho TP. Hồ Chí Minh có diện mạo khác hẳn các đô thị khác trên thế giới. Một đặc trưng nữa của thành phố là hệ thống các khoảng trống công cộng, công viên kiểu Haussmann. Chính khởi nguyên từ những khoảng trống công cộng, khoảng trống các đường phố, quảng trường mà các sinh hoạt, hình ảnh của thành phố được nhận ra từ dấu ấn lịch sử và tính cách.
Tại TP. Hồ Chí Minh, mỗi quảng trường, mỗi khoảng trống công viên, dòng sông, kênh rạch có một sắc thái riêng gắn liền với lịch sử, nơi chốn và sự kiện. Từ các khoảng trống này, một Sài Gòn xưa được nhận ra và là biểu tượng của sự tự do, là một bộ phận cấu thành hồn đô thị, khoảng trống chính là di sản, các khoảng trống cho ta cảm giác về sự trường tồn và đổi mới. Với hệ thống không gian kênh rạch hiện có thật sự là di sản hết sức quý giá.
Một số công trình kiến trúc nổi bật như Nhà lưu niệm Bác Hồ, trụ sở hải quan, tòa nhà Bitexco, Vietcombank Tower, Landmark Tower, Empire Tower... dần dần làm cho diện mạo thành phố nhìn từ bờ sông đối diện trở nên rõ nét hơn.
Đã làm tốt vẫn có thể làm tốt hơn
Tuy nhiên, ta phải thừa nhận một thực tế là trên và ven hệ thống kênh rạch chủ yếu hiện nay tại TP. Hồ Chí Minh đa số là các căn nhà tạm bợ, lụp xụp, xiêu vẹo, chắp vá với các vật liệu cũ, phế liệu và rất dễ cháy. Nhiều người dân phải sống trong các căn nhà không đủ tiện nghi sinh hoạt tối thiểu, không có hệ thống cấp nước sạch, thoát nước thải và nhà vệ sinh thải trực tiếp xuống các kênh rạch gây ô nhiễm và làm mất khả năng vận chuyển nước do bồi lắng chất thải và rác. Các căn nhà hai bên bờ kênh rạch đã tạo nên bộ mặt kiến trúc nhếch nhác và gây phản cảm về thẩm mỹ đô thị, ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường sống của cộng đồng dân cư thuộc lưu vực. Thực trạng này phá vỡ cảnh quan chung của thành phố, làm tổn hại không gian trống di sản và hình ảnh đặc trưng Nam bộ của các kênh rạch.
Nhận biết được tầm quan trọng của hệ thống kênh rạch và mong muốn cải thiện cuộc sống của người dân, diện mạo kiến trúc cảnh quan hai bên kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè, kênh Tân Hóa - Lò Gốm; kênh Bến Nghé, sau những năm dài với nỗ lực của các cấp Chính quyền, Đảng bộ và nhân dân thành phố, cuối cùng cảnh quan các kênh trên đã được phục hồi, đặc biệt là kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè dần dần hồi sinh. Các công trình cảnh quan kênh đã trở nên đẹp hơn, xanh hơn, duyên dáng và quyến rũ hơn. Kết quả này là một công trình giàu tính nhân văn và đã thực sự thay đổi một phần bộ mặt cảnh quan kênh rạch thành phố trong suốt hơn hơn 40 năm qua, kể từ 1970.
Chúng ta đã làm rất tốt. Nhưng chúng ta cũng phải nhìn nhận là đáng lẽ ra, ta đã làm tốt hơn nếu khắc phục một số tồn tại như phân tích dưới đây.
Việc cải tạo làm đẹp kênh ổn định cuộc sống người dân, cải tạo môi trường là đúng. Tuy nhiên, cách làm như hiện nay đã tách tính năng động của cơ cấu đô thị và sự phát triển cộng đồng dân cư dọc hai bên kênh. Cần phải có sự nghiên cứu thấu đáo những chuẩn mực, những dự báo mang tính chiến lược để có thể phát triển các cộng đồng dân cư, phức hợp thương mại dọc theo tuyến kênh đã được cải tạo cảnh quan với quy mô lớn và toàn diện hơn.
Khi tiến hành dự án, các dải đất 100-200m thuộc lưu vực dọc theo kênh chưa được đưa vào nghiên cứu quy hoạch, thiết kế đô thị để khai thác tạo nên giá trị gia tăng, thay đổi và chỉnh trang cấu trúc đô thị theo chiều sâu. Ta chưa có thiết kế đô thị, chưa nghiên cứu kiến trúc - cảnh quan dọc theo hai bên bờ các kênh rạch, tỷ lệ giữa chiều cao công trình và chiều rộng lòng kênh, tỷ lệ chiều cao và khoảng cách giữa hai công trình đối diện qua kênh chưa cân xứng và hài hòa. Ta cũng chưa có đánh giá và nghiên cứu hệ thống kênh rạch tại TP. Hồ Chí Minh như là di sản để có kế hoạch cải tạo xây dựng và phục hồi các dòng kênh đã bị lấn chiếm và san lấp.
Ta còn thiếu một kế hoạch hữu hiệu để hạn chế nguồn xả thải ra môi trường, đặc biệt là xả thải trực tiếp xuống các kênh rạch. Ý thức về bảo vệ môi trường sống của người dân rất hạn chế. Các dòng kênh vẫn tiếp tục ô nhiễm và môi trường sống của người dân thuộc lưu vực các kênh rạch bị ảnh hưởng rất lớn. Công tác truyên truyền giáo dục chưa hiệu quả.
Rõ ràng là nếu khắc phục những tồn tại vừa kể trên, ta có thể đã làm tốt hơn nhiều. Vậy làm sao để có thể làm tốt hơn?
Các công trình cảnh quan của dòng kênh đã trở nên đẹp hơn, xanh hơn, duyên dáng và quyến rũ hơn
Không gian trống, thụ cảm thẩm mỹ đô thị và vài kiến nghị
Như phần trên đã nói, không gian trống của hệ thống sông ngòi, kênh rạch tại TP. Hồ Chí Minh là một di sản cần được bảo tồn và phục hồi. Không gian trống của sông, kênh rạch là không gian để phô diễn các thông tin về thẩm mỹ đô thị, văn hóa - nghệ thuật, lịch sử phát triển. Về lý thuyết, tỷ lệ hợp lý cân xứng giữa không gian trống và khu xây dựng có vai trò hết sức quan trọng trong việc cải thiện môi trường, nhất là quan hệ thẩm mỹ của cảnh quan đô thị.
Trong phạm vi bài viết này, với cái nhìn lãng mạn, lạc quan của ngày đầu xuân khởi đầu năm mới, tôi muốn chia sẻ một số biện pháp cần thiết.
Trước hết, bắt buộc phải thực hiện thiết kế đô thị hai bên bờ dọc theo lưu vực kênh rạch trước khi triển khai xây dựng nhằm xác định bố cục không gian đô thị đặc trưng, các công trình điểm nhấn, không gian công cộng và các hướng dẫn phát triển khác. Tỷ lệ giữa chiều cao công trình dọc hai bên bờ kênh và chiều rộng kênh, khoảng cách và tỷ lệ chiều cao công trình đối diện qua kênh cần được nghiên cứu phù hợp.
TP. Hồ Chí Minh có nhiều kênh rạch nhưng chưa có những cây cầu đẹp. Kiến trúc các công trình cầu cần được đầu tư và phải được xem là các công trình điểm nhấn có giá trị nghệ thuật tô điểm cho cảnh quan, kiến trúc dọc hai bờ kênh rạch và đô thị. Sắp tới ta phải có những đầu tư đúng về kiến trúc các cầu. Cầu có thể là công trình sử dụng đa công năng, nhà đầu tư có thể dùng một phần cầu như một không gian triển lãm, không gian nghệ thuật và không gian thương mại. Các công trình điểm nhấn, các công trình công cộng, các công viên phải được nghiên cứu và có giá trị nghệ thuật cao. Ta còn nhiều diện tích lớn như Thủ Thiêm, Thanh Đa… cần phải nghiên cứu ngay. Về quy hoạch chiếu sáng và chiếu sáng nghệ thuật cũng phải thực hiện ngay vừa hấp dẫn khách du lịch vừa tạo ra một thành phố năng động cả đêm và ngày.
Về việc hạn chế nguồn xả thải ra môi trường, sông, kênh rạch, tôi muốn nhấn mạnh trước hết đến giáo dục ý thức. Ta không chỉ tuyên truyền giáo dục người dân thường xuyên trên các phương tiện truyền thông và đưa vào giáo dục chuyên đề từ bậc tiểu học và trung học về ý thức bảo vệ môi trường, địa lý tự nhiên - môi trường nói chung mà cần nhấn mạnh về việc bảo vệ và gìn giữ di sản hệ thống sông, ngòi, kênh rạch tại TP. Hồ Chí Minh. Mỗi người cần ý thức rằng, ta đang dùng nguồn vốn vay ODA cho việc cải tạo môi trường. Vốn ODA phải được trả nợ từ nguồn đóng góp của nhân dân trong đó có chính chúng ta và con cái chúng ta. Có nghĩa là khi một người dân xả rác xuống, chính chúng ta và con cháu chúng ta đang và sẽ phải trả tiền cho hành vi xả rác đó, vì vậy việc chế tài cần nghiên cứu và nghiêm khắc hơn.
Về phía Chính quyền và các doanh nghiệp, cần làm tốt việc giải tỏa di dời, đền bù thỏa đáng và tái định cư các hộ nhà ở trên kênh rạch; buộc các nhà máy, xí nghiệp phải có hệ thống xử lý nước thải trước khi thải ra sông, kênh rạch; kiểm soát chặt chẽ các nhà máy, xí nghiệp gây ô nhiễm và buộc di dời ra các khu công nghiệp tập trung và xây dựng hệ thống thoát nước thải tách biệt với hệ thống thoát nước mưa.
Làm được những điều này, tôi tin rằng hệ thống kênh rạch sông ngòi của Sài Gòn - TP. Hồ Chí Minh sẽ được gìn giữ, bảo tồn và phát triển như một di sản quý giá của thành phố.
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 128