Nhà lao Hỏa Lò, di tích lịch sử
Di sản văn hóa không chỉ là sản phẩm vật chất mà còn là sản phẩm tinh thần của một dân tộc có giá trị to lớn về lịch sử, nghệ thuật và khoa học. Di sản văn hóa còn bao gồm cả kiến thức và kinh nghiệm mà con người đã tích lũy cùng khát vọng của họ mà các thế hệ trước tạo lập để lại cho thế hệ mai sau. Qua di sản văn hóa chúng ta hiểu biết sâu sắc hơn bản sắc văn hóa của dân tộc, đồng thời cũng là động lực để phát triển một nền văn hóa và kinh tế của đất nước. Từ đó ta thấy việc kế thừa di sản văn hóa là một quy luật tất yếu, không có sự phát triển sáng tạo nào mà lại không trên cơ sở kế thừa những cái đã có, được chắc lọc. Vì thế người ta cho rằng một dân tộc mất đi di sản văn hóa là dân tộc đó đã đánh mất đi trí nhớ của mình.
Thế nhưng hiện nay bên cạnh những thành công to lớn trong việc bảo vệ di sản văn hóa của đất nước như ở Hội An, Huế, Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh… thì vẫn còn nhiều di sản văn hóa đã và đang có nguy cơ bị hủy diệt. Nhiều di tích được xếp hạng đang bị xâm hại hay xuống cấp, nhiều di tích được trùng tu, tôn tạo cũng không đúng khoa học, chưa kể nhiều di tích ngày nay chỉ là những kỷ niệm với lòng xót xa nuối tiếc.
Sự hủy hoại di sản văn hóa dễ dàng nhận thấy có nhiều nguyên nhân, trong đó có nguyên nhân khách quan như sự khắc nghiệt của khí hậu làm cho di tích khó chống chọi với sự ăn mòn của thời gian. Các tai họa như bão lũ, động đất, hỏa hoạn là những yếu tố làm thay đổi hoặc hủy hoại di tích. Tuy nhiên chính nguyên nhân chủ quan do con người gây ra mới là nhân tố phần lớn làm sai lệch và phá hoại di sản. Trong lịch sử phát triển của dân tộc, các cuộc xâm lược và thay đổi triều đại đã tàn phá nghiêm trọng rất nhiều di sản văn hóa. Khi các triều đại phong kiến thay nhau lên nắm quyền, họ thường tìm cách chối bỏ thành quả của triều đại trước bằng cách triệt phá các cung điện, thành quách để xây nên cái mới nhằm tô vẽ cho triều đại của chính mình. Không chỉ có vậy, các cuộc nội chiến cũng là nguyên nhân hủy hoại không ít những di sản văn hóa.
Một góc Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn
Đặc biệt khi bọn phong kiến phương Bắc sang xâm lược nước ta, để dễ bề đồng hóa nhân dân ta, chúng tìm cách tiêu diệt nền văn hóa nước nhà. Vơ vét cướp bóc, đập phá, thiêu hủy những di sản quý giá của người Việt, chúng mong muốn xóa bỏ cả một nền văn hóa vốn đã sinh tồn và phát triển.
Bên cạnh đó, những cuộc chiến tranh khốc liệt chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ với vô vàn bom đạn, đại bác, rốc két… đã phá hủy không thương tiếc các di sản văn hóa quý giá.
Ngày nay, tuy người ta ý thức được việc phải bảo vệ các di sản văn hóa, nhưng trong thực tế, chúng ta vẫn bắt gặp không ít những di sản được trùng tu hay phục hồi sai nguyên tắc, thậm chí rất nhiều di tích bị xóa sổ để xây dựng nên những công trình mới hiện đại hơn, to lớn hơn với những tính toán mang tính thực dụng của các nhà đầu tư trong bối cảnh của nền kinh tế thị trường.
Ứng xử với di sản là ứng xử với quá khứ và cũng là ứng xử với tương lai. Ứng xử có văn hóa với di sản hay cũng có thể nói ứng xử tử tế với di sản là tôn trọng lịch sử, tôn trọng sự sáng tạo của con người để xây dựng một cuộc sống tốt đẹp hơn.
Ứng xử tử tế với di sản chủ yếu xoay quanh mối quan hệ giữa bốn đối tượng sau đây: một là người dân, còn lại liên quan đến ba nhà: nhà quản lý, nhà chuyên môn và nhà đầu tư.
Sở dĩ nói người dân là đối tượng đầu tiên vì họ thường là chủ nhân của các di sản, nhưng họ là người không có quyền quyết định và chủ động trong việc bảo vệ di sản.
Phố cổ Hội An
Trong quá khứ, việc bảo tồn di sản văn hóa ở nước ta thời phong kiến cũng đã chứng minh rằng việc xã hội hóa công tác trùng tu di sản đã được thực hiện khá toàn diện. Với tinh thần “đất vua, chùa làng” quyền bảo quản, sử dụng và tu bổ, tôn tạo chủ yếu trông cậy vào làng xã, dựa vào dân với những thiết chế xã hội và đặc biệt từ những con người thành đạt của quê hương xứ sở, từ nguồn công đức với tiềm lực vật chất kỹ thuật tương ứng.
Ngày nay trong việc bảo tồn thành công phố cổ Hội An, nơi mà không những trong nước mà cả quốc tế cũng phải công nhận là hình mẫu của công cuộc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa vật chất và tinh thần của đô thị cổ Hội An đều dựa trên tinh thần “nhà nước với dân cùng làm”. Ở đây, khi người dân nhận thấy được quyền lợi và trách nhiệm của mình, gắn liền với việc bảo tồn di sản thì dù có khó khăn mấy họ cũng vượt qua. Ngược lại, ở nơi nào khi mà người dân thấy quyền lợi của mình không được bảo vệ thì họ đòi trả lại danh hiệu di sản đã nhận trước đây, mặc dù chính họ đã từng một thời hãnh diện như trong trường hợp di sản làng cổ Đường Lâm là một ví dụ điển hình.
Qua đó, chúng ta thấy vai trò của nhà quản lý di sản, hay nói rộng ra là nhà lãnh đạo chính quyền hết sức quan trọng trong việc bảo tồn di sản. Họ cần phải làm sao cho người dân hiểu được tầm quan trọng của công tác bảo tồn di sản là đem lại quyền lợi cho chính họ chứ không phải ai khác và khi đó mới huy động được tiềm năng của người dân. Tuy nhiên, trong thực tế chúng ta vẫn bắt gặp không ít những cán bộ lãnh đạo chưa thấy hết tầm quan trọng của di sản, chưa đủ trình độ để xác định giá trị chân xác của di tích, thiếu hiểu biết về luật di sản văn hóa nên xem nhẹ những giá trị của di sản cần bảo tồn. Nghiêm trọng hơn nữa là bị lôi cuốn vào quy luật của kinh tế thị trường mà có những ứng xử thiếu tử tế với di sản dẫn tới việc hủy hoại những di sản một cách đáng tiếc.
Bảo tàng lịch sử Việt Nam
Trước đây có lúc chúng ta xem di sản ở Huế là những tàn tích của chế độ “phong kiến nhà Nguyễn bán nước” nên đã xem Huế là một đô thị cấp ba, để Huế tàn tạ trong một khoảng thời gian dài không được quan tâm bảo tồn. Thậm chí đã biến những di tích như đàn Nam Giao thành nghĩa trang liệt sĩ. Hoặc như ngay tại thủ đô Hà Nội đã phá bỏ nhà pha Hỏa Lò, không những là một minh chứng về sự hy sinh, tinh thần đấu tranh kiên cường trước kẻ thù của các chiến sĩ cách mạng Việt Nam, mà còn là bản án tố cáo chế độ nhà tù man rợ của thực dân Pháp, để xây dựng cao ốc Hà Nội Tower.
Tại thành phố Hồ Chí Minh tình trạng này cũng không khá hơn, rất nhiều biệt thự thời Pháp thuộc cũng bị phá bỏ, thay vào đó là những cao ốc ngạo nghễ giữa những ngôi nhà thấp 1-2 tầng cùng với những khu vườn và các con đường rợp bóng cây xanh mát rượi. Hay như trước đây trong dự án xây dựng đại lộ Đông Tây, đáng tiếc là đã không có sự quan tâm đúng mức các di sản dọc theo kênh Tàu Hủ tại khu vực Chợ Lớn, là hình ảnh của một đô thị sông nước một thời còn sót lại rất có giá trị lịch sử và phát triển du lịch mà đáng lý ra nên giữ lại.
Tiếp theo cũng cần phải đề cập đến một thành phần không nhỏ, nhưng công việc của họ lại có tính chất quyết định sự thành công hay thất bại của công tác bảo tồn di sản văn hóa đô thị. Đó là các nhà chuyên môn tức là các kiến trúc sư, các nhà quy hoạch. Chính họ là những người vạch ra những đề án cải tạo, chỉnh trang đô thị. Chỉ cần một sự nhận thức hời hợt, không nắm vững các nguyên tắc bảo tồn hoặc thiếu tinh thần quý trọng di sản văn hóa dân tộc có thể dẫn tới những mất mát khôn lường. Việc ứng xử thiếu tử tế với di sản đô thị được thể hiện qua việc thiếu bản lĩnh và chính kiến để tư vấn cho các nhà lãnh đạo trong việc duyệt các đề án quy hoạch hoặc cấp phép xây dựng các công trình mới trong khu vực bảo tồn di sản đô thị, làm cho một số lượng khá lớn di sản bị xâm hại và mất mát.
Thương xá Tax
Đối tượng cuối cùng là nhà đầu tư cũng góp phần không nhỏ vào việc hủy hoại di sản. Đối với họ, ngoài một số người có tấm lòng tử tế với di sản, còn lại điều quan tâm hàng đầu của họ là lợi nhuận, nếu có thể nói là như vậy. Họ thường đánh đổi tất cả các di sản để có lợi nhuận là trên hết. Chúng ta hãy xem những dự án của tập đoàn Vincom đã làm thì sẽ rõ. Họ sẵn sàng phá bỏ ụ tàu trong khu Ba Son, một di tích của ngành công nghiệp sữa chữa và đóng tàu đầu tiên ở nước ta cho tới nay đã trên 100 năm, đồng thời lại là nơi trước đây nguyên Chủ tịch Tôn Đức Thắng lúc sinh thời đã từng làm việc, một di tích đáng được bảo tồn nguyên trạng. Thay vào đó là những cao ốc trên 40 tầng làm phá vỡ cảnh quan bờ tây sông Sài Gòn và phá vỡ mối liên kết với những giá trị sông nước qua khu đô thị mới Thủ Thiêm. Tương tự như thế dự án khu cao ốc Tân Cảng dựng lên một bức tường bêtông cao to đồ sộ đã phá đi một loạt các di sản đáng được bảo tồn.
Qua đó chúng ta thấy mối quan hệ giữa ba nhà: nhà đầu tư, nhà quản lý và nhà chuyên môn gắn bó với nhau khá chặt chẽ mà trong đó vai trò của nhà chuyên môn là hết sức quan trọng, bởi vì chính họ là người tư vấn cho các nhà quản lý và các nhà đầu tư. Nếu các nhà chuyên môn thiếu ý thức, thiếu bản lĩnh, đối xử thiếu tử tế với di sản thì họ sẽ là người đầu tiên châm ngòi cho sự hủy hoại di sản.
Tuy nhiên, suy cho cùng thì chính các nhà quản lý mà cụ thể là các cấp lãnh đạo từ trung ương đến các địa phương đóng vai trò quyết định hơn cả. Chính họ chứ không phải ai khác, với cái tâm và cái tầm của mình cùng với sự lắng nghe để rồi đưa ra những quyết định có trách nhiệm trong việc bảo vệ di sản và đó cũng là cách ứng xử có văn hóa với di sản của dân tộc.
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 141