Tổng thể quần cư thôn Nậm Đăm
Dự án được nghiên cứu thực hiện tại thôn Nậm Đăm, xã Quản Bạ, huyện Quản Bạ, tỉnh Hà Giang, do chính cộng đồng dân cư thực hiện cùng với sự trợ giúp của tổ chức NGO Caritas Thụy Sỹ, Văn phòng Kiến trúc 1+1>2.
Nậm Đăm là một làng dân tộc người Dao. Cộng đồng làng sống ở trên đỉnh núi từ lâu đời, không gian nơi đây tuyệt đẹp với những dãy núi cao cùng ruộng bậc thang, rừng già nguyên sinh. Ngôi làng có bản sắc văn hóa phong phú đặc trưng bởi trang phục, lễ hội, nghề thổ cẩm thủ công truyền thống, ẩm thực, phương thức tắm lá tăng cường sức khỏe. Và đặc biệt là tập tục và kỹ thuật làm nhà bằng vật liệu địa phương với những ngôi nhà trình tường đất phù hợp và ứng phó với tự nhiên.
Tuy vậy, cuộc sống nơi đây rất nghèo khó khi cộng đồng làng bị cô lập trên núi cao, thiếu sự kết nối; các công trình nhà ở không đảm bảo tiện nghi, trẻ em không được đi học, nhà ở liền với chuồng gia súc làm cho môi trường sống ô nhiễm, dịch bệnh lây lan. Mối năm ở nơi đây chỉ thu hoạch được một vụ hoa màu với năng suất thấp do địa hình khó khăn, đất nông nghiệp hạn chế, khí hậu khắc nghiệt. Trước tình hình đó, cộng đồng làng đã “tự cứu lấy mình” bằng cách phối hợp với các kiến trúc sư, tổ chức NGO Caritas Thụy Sỹ để di dời xuống núi, xây dựng ngôi làng mới thành một quần cư nhằm phát triển du lịch, cải thiện chất lượng cuộc sống, duy trì và phát huy bản sắc.
Nhà homestay cỡ lớn
Không gian sinh hoạt cộng đồng trong nhà. Dự án Làng Đất khai thác, sử dụng vật liệu tại địa phương như đất, đá, tre, gỗ, lá mà chủ đạo là tường trình đất - bản sắc kiến trúc, văn hóa của người Dao
Được khởi đầu từ năm 2008, đến nay Nậm Đăm đã qua 3 giai đoạn xây dựng phát triển. Trong đó giai đoạn 1 (2008-2012) chủ yếu xây dựng những ngôi nhà nhỏ bằng vật liệu địa phương để người dân định cư. Giai đoạn 2 (2012-2014) và 3 (2014 đến nay) tiếp tục xây dựng nhà ở, với những ngôi nhà homestay cỡ trung bình và lớn, cùng với các công trình cộng đồng như nhà cộng đồng, trường mẫu giáo... Tổng cộng đã có 50 công trình được xây dựng, cụ thể như sau:
47 nhà dân kết hợp homestay: Bằng phương thức “cho nhau vay ngày công lao đông”, dân làng đã chia thành các nhóm thợ tự giúp nhau xây nhà. Mỗi ngôi nhà tận dụng vật liệu tại chỗ, vật liệu tái chế từ ngôi nhà cũ, hình thành trongkhoảng 2 tháng với kinh phí khoảng từ 40-70 triệu đồng. Bốn mẫu nhà điển hình được thiết kế khắc phục hạn chế của mẫu nhà cổ, vừa đảm bảo tính đa dạng kiến trúc, phù hợp kinh tế, linh hoạt trong không gian sử dụng vừa tiện nghi. Mỗi nhà ở - homestay này có thể phục vụ tối đa 10 du khách, họ sinh hoạt, tắm thuốc và tham gia các hoạt động văn hóa như một thành viên của gia đình.
Nhà dài: Được thiết kế phục vụ cho những đoàn khách lớn trên 10 người. Tầng một là không gian ăn uống sinh hoạt, tầng 2 là không gian ngủ, vách ngăn di động ngăn chia các gian lớn nhỏ khác nhau, phục vụ đa dạng nhu cầu sử dụng. Kinh phí xây dựng khoảng 80 triệu đồng trong 3 tháng.
Trường mầm non: Dân làng tự nguyện góp vật liệu và công lao động xây trường cho chính con em họ. Trường mầm non được thiết kế 2 tầng với một tầng là thư viện cho học sinh. Công trình được xây với ngân sách khoảng 90 triệu đồng trong 3 tháng.
Nhà cộng đồng: Là công trình lớn nhất, là điểm nhấn, biểu tượng của làng, thể hiện tinh thần đổi mới trên nền bản sắc độc đáo. Công trình cũng được đầu tư thiết kế và xây dựng có tính quy mô và đột phá. Ngôi nhà gồm 2 tầng với tường đất dày 80cm, là nơi hội họp, sinh hoạt cộng đồng, điều phối du lịch, bảo tàng nhỏ, đồng thời có 5 phòng ngủ tiện nghi. Không gian linh hoạt kết nối trước - sau, trên - dưới bằng các khoảng hiên, thông tầng, tấm lợp lấy sáng. Hệ mái vát, gấp khúc cách tân tượng trưng cánh én hay nhịp điệu của núi đồi (chim én thường làm tổ dưới mái nhà, người dân tộc Dao quan niệm chim én sẽ đem lại may mắn), mái vát cũng giúp nhiều ánh sáng hơn và mở rộng góc nhìn ra cánh đồng bao la. Tổng chi phí khoảng 500 triệu đồng xây dựng trong 4,5 tháng.
Các loại vật liệu địa phương kết hợp hài hòa. Hệ mái vươn xa tạo nên khoảng hiên rộng thông thoáng. Mỗi nhà ở - homestay có thể phục vụ tối đa 10 người. Tại đây du khách có thể tắm thuốc và tham gia các hoạt động văn hóa như một thành viên của gia đình
Dự án “Làng đất” nói chung và công trình nhà cộng đồng nói riêng được thiết kế theo tiêu chí kiến trúc xanh, là sự đối thoại của các loại vật liệu xanh. Các loại vật liệu địa phương được khai thác và sử dụng hợp lý trong thiết kế mới như đất, đá, tre, gỗ, lá mà chủ đạo là tường trình đất - bản sắc kiến trúc và văn hóa của người dân nơi đây. Tuy nhiên, không quá phụ thuộc vào yếu tố vật liệu địa phương, để đảm bảo chất lượng của kiến trúc mới, tiện nghi cho hoạt động du lịch, một số vật liệu hiện đại cũng tham gia và ở mức độ vừa phải và tiết chế như bê tông, kính, ngói không nung. Vấn đề tiết kiệm năng lượng đuợc nghiên cứu và ứng dụng bài bản trong thiết kế như các yếu tố chiếu sáng, thông gió; việc chống bức xạ nhiệt và giữ nhiệt, giải pháp năng lượng sạch (pin mặt trời), giải pháp tái sử dụng nước mưa… Hình thái kiến trúc được xây dựng dựa trên nếp nhà truyền thống của người dân tộc Dao, có những cải tiến phù hợp với cuộc sống hiện đại và đáp ứng dịch vụ du lịch. Toàn bộ quá trình xây dựng được thực hiện thủ công, phù hợp với điều kiện địa phương, không gây tiếng ồn và không phát thải ra môi trường. Tất cả được thực hiện tuần tự nhưng đồng bộ trong một quãng thời gian dài, tạo nên sự đa dạng trong thống nhất của quần cư làng vùng cao.
“Làng đất” là mô hình nông thôn mới với những chuyển đổi về cơ cấu kinh tế, cuộc sống, xã hội, cải thiện chất lượng và cuộc sống trên cơ sở kế thừa, giữ gìn bản sắc văn hóa, kiến trúc. Quy hoạch tổng thể làng được thực hiện theo hướng bền vững, thân thiện môi trường, giảm thiểu tối đa vật liệu hóa thạch, sử dụng năng lượng tái tạo, nhân công tại chỗ. Đây là một mô hình điển hình có thể nghiên cứu, ứng dụng và nhân rộng cho những địa phương khác.
Không gian phòng homestay gần gũi và ấm áp
Nhà cộng đồng, công trình trái tim của Nậm Đăm với kiến trúc đậm bản sắc địa phương với những cách tân hiện đại
Tên dự án: “Làng đất”
Địa điểm xây dựng: Thôn Nậm Đăm, xã Quản Bạ, huyện Quản Bạ, tỉnh Hà Giang
Tổ chức thực hiện: Nhân dân bản địa thôn Nậm Đăm, tổ chức NGO Caritas Thụy Sỹ, Văn phòng Kiến trúc 1+1>2
Thiết kế: Văn phòng Kiến trúc 1+1>2 – Công ty cổ phần Kiến trúc Quốc tế (Hà Nội)
Kiến trúc sư chủ trì: Hoàng Thúc Hào
Cộng sự: Nguyễn Duy Thanh, Lê Đình Hùng, Trần Hồng Nam, Vũ Xuân Sơn, Nguyễn Văn Hân
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 122