Duyên người, duyên nhà, duyên nghề

Duyên người
Khi nói tới một con người, cụ thể hơn là người con gái, ta vẫn hay nhắc đến chữ “duyên” bên cạnh nhan sắc. Trong một quan niệm cho đến giờ vẫn không hề cũ, duyên vẫn là một yếu tố quan trọng để nâng cao giá trị bên cạnh yếu tố hình thức. Thậm chí ở nhiều trường hợp, cái duyên còn có thế mạnh hơn và lấn át cả cái đẹp. Khác với sự so sánh mang nhiều ý nghĩa đạo đức “tốt gỗ hơn tốt nước sơn”, thì duyên con người, duyên con gái trừu tượng hơn, cũng tự nhiên hơn, không phải rèn giũa hay khiên cưỡng mà có được.
Khi nói tới tình yêu trai gái, sự nên nghĩa vợ chồng, người ta cũng hay nhắc tới chữ “duyên” như một sự tình cờ may mắn, một sự ngẫu nhiên trời định rất khó lý giải. 
Vậy, duyên là…
Theo từ điển Tiếng Việt (Nhà xuất bản Khoa học xã hội, 1977, Văn Tân chủ biên):
(1) Sự hợp tình, hợp nết giữa trai và gái khiến hai người yêu nhau và có khi lấy nhau. (2) Vẻ của người con gái chưa chồng làm cho người con trai phải yêu mến. (3) Vẻ đáng yêu của một con người. 
Theo từ điển online VDict – www.vdict.com:
(1) Phần cho là trời định dành cho mỗi người, về khả năng có quan hệ tình cảm (thường là quan hệ nam nữ, vợ chồng) hòa hợp, gắn bó nào đó trong cuộc đời. (2) Sự hài hòa của một số nét tế nhị đáng yêu ở con người, tạo nên vẻ hấp dẫn tự nhiên. (ví dụ: không đẹp, nhưng có duyên; ăn nói có duyên; duyên thầm; nụ cười duyên…).
Qua những định nghĩa trên, tuy có khác nhau, nhưng nổi bật với hai ý chính là:
- Sự hòa hợp một cách khéo léo may mắn trong mối quan hệ (nam - nữ);
- Sự hài hòa, hấp dẫn, nét đáng yêu ở con người.
Duyên là một cái gì đó khó nắm bắt, khó lý giải. Khác với “tốt gỗ” thường phải thể hiện qua những hành vi cụ thể, duyên bộc lộ một cách tự nhiên, có thể nhận biết ngay, nhưng lại chưa đầy đủ. Duyên nội hàm một điều gì đó ẩn chứa bên trong, có chiều sâu. Người có thể không đẹp lắm nhưng vẫn có duyên; người có thể rất đẹp mà vẫn vô duyên. Nhưng chắc rằng người đã có duyên phải có vẻ đẹp hình thức nhất định, không thể xấu được.

 

 

 

 

 

Duyên nhà
Tôi tin rằng nhà cũng có duyên. Tất nhiên ở đây chỉ nói về khái niệm, còn thực tế thì nhà có nhà không, nhà nhiều, nhà ít. Và số nhà có duyên thì ít, mà số nhà vô duyên lại nhiều. Ngôi nhà chứa đựng đời sống con người, chứa đựng cả những giá trị văn hóa tinh thần của con người. Vậy có duyên ở người thì sẽ có duyên ở nhà. Và theo logic, chủ nhân mà có duyên thì nhà (có thể) có duyên, chủ nhân mà không có duyên thì (chắc là) nhà sẽ vô duyên.
Có nghệ sỹ tạo hình cho rằng, dù khái niệm duyên trừu tượng và phong phú thế nào, thì kiến trúc nói chung và kiến trúc ngôi nhà nói riêng có duyên là phải tạo được sự thiện cảm gần gũi trên phương diện mỹ học và thị giác. Điều đó nghĩa là hình thức ngôi nhà - đặc biệt là mặt tiền (mặt đứng) phải có duyên đầu tiên, phải có thẩm mỹ và cuốn hút. Ngôi nhà có duyên không thể là ngôi nhà phô bày, kênh kiệu hay trưởng giả (thường phản ánh tính cách chủ nhân), mà phải có sự tinh tế, nhẹ nhàng, khiêm nhường… Tất cả những gì phi tỷ lệ, bất quy tắc có thể mạnh mẽ, gây ấn tượng nhưng chắc chắn không thể duyên được.
Để nói về cái duyên trong một công trình kiến trúc cổ - là Ngọ Môn ở Hoàng Thành - Huế, nhà quy hoạch đô thị, KTS Nguyễn Trọng Huấn đã nhận định như sau:
“Nhiều người thường so sánh Ngọ Môn của kinh thành Huế với Thiên An Môn ở Bắc Kinh và có ý chê rằng Ngọ Môn quá nhỏ (!?). Xin nhớ cho sự chênh lệch về dân số và đất đai, Thiên An Môn là công trình nghi lễ của một quốc gia thời đó với ít nhất từ 300 đến 500 triệu dân, trong khi đó, dân số Việt chỉ khoảng trên 5 triệu người, khoảng cách ít nhất là 60 đến 100 lần.
Tuy nhiên, xét về phương diện nghệ thuật, một Ngọ Môn với lầu Ngũ Phụng ở kinh thành Huế giá trị nghệ thuật không thua kém, nếu không nói là hơn hẳn Thiên An Môn về tính nhân văn. Cùng một công năng, nhưng Ngọ Môn thân thiết, gần gũi hơn, hấp dẫn hơn, quyến rũ hơn.
Thiên An Môn là một khối kiến trúc chắc nịch, khô khốc, hoàn toàn không có cây xanh, kích thước khủng bố, ngay từ màu sắc, tạo ấn tượng khống chế của quyền lực thiên tử đối với thần dân, bằng một tỷ lệ phi nhân tính. Trong khi Ngọ Môn với ngói Lưu Ly, lầu Ngũ Phụng, vút bay như một cánh chim, thơ thới, nhẹ nhàng, hòa vào thiên nhiên, đầy chất thơ”.
Trở lại với ngôi nhà, về hình thức, cái duyên đó có thể tạo ra bởi tỷ lệ, màu sắc, đường nét kiến trúc. Yếu tố này chắc chắn phần lớn được tạo nên bởi bàn tay người kiến trúc sư. Duyên cũng có thể là một sự sắp đặt khéo léo, hay thái độ chăm sóc của người chủ với ngôi nhà: một cái cây trồng trước cổng xòa bóng, một chậu hoa bên thềm, một góc ký ức xa xưa được đặt trong không gian kiến trúc…
Nhà có duyên là ngôi nhà mà người nhà luôn muốn trở về, là ngôi nhà níu giữ chân khách. Nhà có duyên có một không gian văn hóa bên cạnh không gian kiến trúc. 
Và cũng như người, nhà có thể không đẹp lắm mà vẫn có duyên. Và thực tế cho thấy đa phần những ngôi nhà có duyên đều ở dạng này. Nhà vừa đẹp vừa duyên thì hiếm lắm. Nhà đẹp nhưng vô duyên, lạnh lùng cũng không ít. Buồn nhất là đô thị hiện nay quá nhiều nhà vừa xấu vừa vô duyên.

 

 

 

 

Duyên nghề
Duyên nghề có không? Có! Duyên nghề kiến trúc sư càng khẳng định điều đó. Ngay cả việc đến với nghề có thể cũng là cái duyên. Cái duyên này gần với nghĩa đầu tiên trong từ điển. Các kiến trúc sư hẳn đều biết kiến trúc sư đại tài người Nhật Bản là Tadao Ando đã làm rất nhiều nghề trước khi đến với kiến trúc và ông không hề qua trường lớp đào tạo chuyên ngành. Có lẽ đấy chính là duyên với nghề kiến trúc của ông. Hẳn nhiều người trong số chúng ta cũng có cái duyên với nghề như thế. Trong quá trình làm nghề, hẳn sẽ có người có duyên với công trình, có duyên với khách hàng; và có người lại không có may mắn đó. Cách đây một năm, tôi có một khách hàng - cũng làm nhà ở như nhiều người khác. Sau khi hoàn thành, chính người khách nói rằng có duyên với kiến trúc sư - là tôi. Họ nói vậy bởi lẽ trước đó họ đã “đặt vấn đề” với mấy văn phòng thiết kế rồi, trong đó có cả văn phòng nước ngoài, nhưng vì lý do khách quan này khác đều không đến được với nhau. Trong khi đó làm việc với tôi mọi việc lại rất suôn sẻ, kết quả hài lòng cả đôi bên. Tôi cũng nghĩ đó là cái duyên! 
Thật vậy, khách hàng và kiến trúc sư đến với nhau nhiều khi cũng là cái duyên, đành rằng ở góc độ thị trường - dịch vụ còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác như uy tín, năng lực, kinh tế… Cũng như ở chợ - người đắt kẻ ế; có kiến trúc sư nhiều khách tự tìm đến làm không xuể, có người lại đôn đáo chạy tìm việc, tìm khách. Nếu nói duyên là may mắn thì cũng có phần đúng, nhưng chắc chắn để có duyên vậy, kiến trúc sư hẳn cũng phải có trình độ nghề và bản lĩnh vững vàng, tổ chức quản lý công việc tốt. Nếu không chỉ qua một vài lần là… hết duyên. Có kiến trúc sư tuy làm ít nhưng có duyên với nhà, nhưng cũng có kiến trúc sư dù có lắm việc nhiều khách lại chỉ toàn cho ra lò nhà… thiếu duyên. Có người có duyên với công trình thể loại này, có người có duyên với công trình thể loại kia. Đó cũng là những buồn vui nghề nghiệp.
Cái duyên gặp gỡ, đến với nhau giữa khách hàng và kiến trúc sư có thể trở thành cái duyên nghề của riêng mình. Vô duyên thì thôi chẳng nói làm gì; nhưng đã có duyên - mà duyên này chắc hơi khác duyên của cô gái - thì cố gắng, khéo léo giữ lấy, đừng để hết duyên! 
Còn duyên là duyên kẻ đón, đón người đưa
Hết duyên là duyên đi sớm, để về trưa, (í) trưa mặc lòng…
(Dân ca quan họ Bắc Ninh)

 

 

 

 

Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 142